વાયુપુરાણમ્

એતત્ પ્રોક્તં નિદાનં વસ્તનૂનાં નામભિઃ સહ। મહાદેવસ્ય દેવસ્ય ભૃગોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૭.

આ તનુઓની ઉત્પત્તિ અને તેમના નામો અહીં કહેવામાં આવ્યા; હવે મહાદેવ અને ભૃગુની વંશાવળી સાંભળો.

ભૃગોઃ ખ્યાતિર્વિજજ્ઞેઽથ ઈશ્વરૌ સુખદુઃખયોઃ। શુભાશુભપ્રદાતારૌ સર્વપ્રાણભૃતામિહ। દેવૌ ધાતાવિધાતારૌ મન્વન્તરવિચારિણૌ ।। ૨૮.

ભૃગુની પુત્રી ખ્યાતિ જન્મી અને પછી સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વ સ્વામી, સર્વ જીવોના શુભ-અશુભ ફળ આપનારા ધાતા અને વિધાતા, મન્વંતરનો વિચાર કરતા દેવતાઓ પ્રગટ થયા.

તયોર્જ્યેષ્ઠા તુ ભગિની દેવી શ્રીર્લોકભાવિની। સા તુ નારાયણં દેવં પતિમાસાદ્ય શોભનમ્। નારાયણાત્મજૌ સાધ્વી બલોત્સાહૌ વ્યજાયત ।। ૨૮.

તેમની મોટી બહેન શ્રી દેવી છે, જે લોકની સર્જનહાર છે; તેણે સુંદર નારાયણને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત કર્યા અને નારાયણથી બલોત્સાહ અને ઉત્સાહ નામના પુત્રો જન્મ્યા.

તસ્યાસ્તુ માનસાઃ પુત્રા યે ચાન્યે દિવ્યચારિણઃ। યે વહન્તિ વિમાનાનિ દેવાનાં પુણ્યકર્મણામ્ ।। ૨૮.

શ્રી દેવીના મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો અને અન્ય દેવતાઓ, જે પુણ્ય કરનાર દેવતાઓના વિમાન ચલાવે છે.

દ્વે તુ કન્યે સ્મૃતે ભાર્ય્યે વિધાતુર્ધાતુરેવ ચ। આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ તયોઃ પુત્રૌ દૃઢવ્રતૌ ।। ૨૮.

વિધાતા અને ધાતાની બે પુત્રીઓ પત્ની તરીકે જાણીતી છે; આયતિ અને નિયતિ નામના દૃઢવ્રતી પુત્રો તેમનાથી જન્મ્યા.

પાણ્ડુશ્ચૈવ મૃકણ્ડુશ્ચ બ્રહ્મકોશૌ સનાતનૌ। મનસ્વિન્યાં મૃકણ્જોશ્ચ માર્ક્કણ્ડેયો બભૂવ હ ।। ૨૮.

પાંડુ અને મૃકંડુ, બ્રહ્માના શાશ્વત ભંડાર, જન્મ્યા; મનસ્વિની અને મૃકંડુથી માર્કંડેય જન્મ્યા.

સુતો વે દશિરાસ્તસ્ય મૂર્દ્ધન્યાયામજાયત। પીવર્ય્યાં વેદશિરસઃ પુત્રા વંશકરાઃ સ્મૃતાઃ। માર્ક્કણ્ડેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ ।। ૨૮.

માર્કંડેયને મૂર્ધન્યા પાસેથી વેદશિરા નામનો પુત્ર થયો; પીવરીમાંથી વેદશિરાના પુત્રો વંશકર્તા કહેવાય છે, તેઓ માર્કંડેય ઋષિ તરીકે જાણીતા છે અને વેદોમાં પારંગત છે.

પાણ્ડોશ્ચ પુણ્ડરીકાયાં દ્યુતિમાનાત્મજોઽભવત્। ઉત્પન્નૌ દ્યુતિમન્તશ્ચ સૃજવાનશ્ચ તાવુભૌ। તયોઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ભાર્ગવાણાં પરસ્પરમ્। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરેઽતીતે મરીચેઃ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૮.

પાંડુ અને પુંડરીકાથી દ્યુતિમાન પુત્ર થયો; દ્યુતિમાન અને સૃજવાન બંને જન્મ્યા; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો ભર્ગવ વંશના છે, સ્વાયંભુવ મન્વંતર પૂરું થયા પછી, હવે મરીચિની વંશાવળી સાંભળો.

પત્ની મરીચેઃ સમ્ભૂતિર્વિજજ્ઞે સાત્મસમ્ભવમ્। પ્રજાયતે પૂર્ણમાસં કન્યાશ્વેમા વિબોધત। કુષ્ટિઃ પૃષ્ટિસ્ત્વિષા ચૈવ તથા ચાપચિતિઃ શુભા ।। ૨૮.

મરીચિની પત્ની સંભૂતિ સ્વયંથી જન્મી; તેની પાસેથી પૂર્ણિમા જન્મ્યા અને કષ્ટિ, પૃષ્ટિ, ત્વિષા તથા શુભ અપચિતિ નામની પુત્રીઓ જન્મી.

પૂર્ણમાસઃ સરસ્વત્યાં દ્વૌ પુત્રાવુદપાદયત્। વિરજઞ્ચૈવ ધર્મિષ્ઠં પર્વ્વસઞ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૨૮.

પૂર્ણિમાએ સરસ્વતીમાં બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા: વિરજ અને ધર્મિષ્ઠ, અને પર્વસ પણ જન્મ્યા.

વિરજસ્યાત્મજો વિદ્વાન્ સુધામા નામ વિશ્રુતઃ। સુધામસુતવૈરાજઃ પ્રાચ્યાન્દિશિ સમમાશ્રિતઃ ।। ૨૮.

વિરજનો વિદ્વાન પુત્ર સુધામા નામે પ્રસિદ્ધ થયો; સુધામાના પુત્ર વૈરાજ પૂર્વ દિશામાં વસ્યા.

લોકપાલઃ સુધર્મ્માત્મા ગૌરીપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ । પર્વસઃ સર્વગણાનાં પ્રવિષ્ટઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૮.

ગૌરીપુત્ર, જે ધર્મમય અને પરાક્રમી છે, લોકપાલ તરીકે સર્વ જીવોમાં પ્રવેશ્યા; તેઓ મહાન યશસ્વી છે.

પર્વસઃ પર્વસાયાન્તુ જનયામાસ વૈ સુતૌ। યજ્ઞવામઞ્ચ શ્રીમન્તં સુતં કાશ્યપમેવ ચ। તયોર્ગોત્રકરૌ પુત્રૌ તૌ જાતૌ ધર્મનિશ્વિતૌ ।। ૨૮.

પરવસ અને પરવસાએ મળીને યજ્ઞવામ અને કાશ્યપ નામે બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. એ બંને પુત્રો ધર્મ પ્રમાણે પોતપોતાના વંશના સ્થાપક બન્યા.

સ્મૃતિશ્ચાઙ્ગિરસઃ પત્ની જજ્ઞે તાવાત્મસમ્ભવૌ। પુત્રૌ કન્યાશ્વતસ્રશ્ચ પુણ્યાસ્તા લોકવિશ્રુતાઃ ।। ૨૮.

સ્મૃતિ, જે આંગિરસની પત્ની હતી, એ બે પુત્રો અને પુણ્યવંતી, લોકપ્રસિદ્ધ એવી અનેક દીકરીઓને જન્મ આપ્યો.

સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિસ્તથા। તથૈવ ભરતાગ્નિઞ્ચ કીર્ત્તિમન્તઞ્ચ તાવુભૌ ।। ૨૮.

સિનીવાલી, કુહૂ, રાકા અને અનુમતિ, તેમજ ભરતાગ્નિ અને કીર્તિમાન—આ બંને પણ.

અગ્નેઃ પુત્રન્તુ પર્જન્યં સંહૂતી સુષુવે પ્રભુમ્। હિરણ્યરોમા પર્જન્યો મારીચ્યામુદપાદયત્। આભૂતસંપ્લવસ્થાયી લોકપાલઃ સવૈ સ્મૃતઃ ।। ૨૮.

અગ્નિના પુત્ર પરજન્ય, મહાન અને પ્રભુત્વ ધરાવનારા, સંહૂતિએ જન્મ આપ્યો. મારીચિએ હિરણ્યરોમા પરજન્યને ઉત્પન્ન કર્યો, જે પ્રલયકાળે લોકપાલ તરીકે ઓળખાય છે.

જજ્ઞે કીર્તિમતશ્ચાપિ ધેનુકા તાવકલ્મષૌ। વરિષ્ઠં ધૃતિમન્તઞ્ચાપ્યુભાવઙ્ગિરસાં વરૌ ।। ૨૮.

કીર્તિમાનથી ધેનુકા જન્મ્યા, બંનેમાં દોષ હતો. વરિષ્ઠ અને ધૃતિમાન, આંગિરસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, પણ જન્મ્યા.

તયોઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ યેઽતીતા વૈ સહસ્રશઃ। અનસૂયાપિ જજ્ઞે તાન્ પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૨૮.

આ બંનેના પુત્રો અને પૌત્રો, જે હજારોની સંખ્યામાં જન્મ્યા અને વિલિન થયા. અનસૂયા એ પુલહ પ્રજાપતિ માટે તેમને જન્મ આપ્યા.

કન્યાઞ્ચૈવ શ્રુતિં નામ માતા શઙ્ખપદસ્ય યા। કર્દમસ્ય તુ યા પત્ની પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૨૮.

શ્રુતિ નામની કન્યા, જે શંખપદની માતા હતી, તે કર્દમની પત્ની અને પુલહ પ્રજાપતિની પણ પત્ની હતી.

સત્યનેત્રશ્ચ હવ્યશ્ચ આપોમૂર્તિઃ શનીવરઃ। સોમશ્ચ પઞ્ચમસ્તેષામાસીત્ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। યામેઽતીતે સહાતીતાઃ પઞ્ચાત્રેયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૨૮.

સત્યનેત્ર, હવ્ય, આપમૂર્તિ, શનિવર અને સોમ—આ પાંચે સ્વાયંભુવ અંતરે હતા; એ સમય પૂરો થયા પછી, પાંચાત્રેયો તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ હ્યત્રિણા વૈ મહાત્મના। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે યામે શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૨૮.

મહાન આત્માવાળા અત્રિ દ્વારા, સ્વાયંભુવ અંતરે, તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં થયા.

પ્રીત્યાં પુલસ્ત્યભાર્યાયાં દત્તાલિસ્તત્સૂતોઽભવત્। પૂર્વજન્મનિ સોઽગસ્ત્યઃ સ્મૃતઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। મધ્યમો દેવબાહુશ્ચ વિનીતો નામ તે ત્રયઃ ।। ૨૮.

પ્રીતિ, પુલસ્ત્યની પત્ની, એ દત્તાલી નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો; પૂર્વ જન્મમાં એ સ્વાયંભુવ અંતરે અગસ્ત્ય તરીકે ઓળખાતા. મધ્યમ, દેવબાહુ અને વિનીત—આ ત્રણ નામ છે.

સ્વસા યવીયસી તેષાં સદ્વતી નામ વિશ્રુતા। પર્જન્યજનની શુભ્રા પત્ની ત્વગ્નેઃ સ્મૃતા શુભા પૌલસ્ત્યસ્ય ઋષેશ્ચાપિ પ્રીતિપુત્રસ્ય ધીમતઃ। દત્તાલેઃ સુષુવે પત્ની સુજઙ્ઘાદીન્ બહૂન્ સુતાન્। પૌલસ્ત્યા ઇતિ વિખ્યાતાઃ સ્મૃતાઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૨૮.

તેમની સૌથી નાની બહેન, સદ્વતી તરીકે પ્રસિદ્ધ, પરજન્યની માતા અને અગ્નિની શુભ પત્ની તરીકે ઓળખાય છે. તે પૌલસ્ત્ય ઋષિ, પ્રીતિપુત્ર દત્તાલીની પત્ની પણ હતી. દત્તાલીની પત્નીએ સુજંઘા અને બીજા અનેક પુત્રોને જન્મ આપ્યા, જે પૌલસ્ત્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા અને સ્વાયંભુવ અંતરે યાદ રાખવામાં આવે છે.

ક્ષમા તુ સુષુવે પુત્રાન્ પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ। તે નાગ્નિવર્ચસઃ સર્વે યેષાં કીર્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૨૮.

ક્ષમા એ પુલહ પ્રજાપતિ માટે પુત્રોને જન્મ આપ્યા; એ બધા અગ્નિ જેવી તેજસ્વીતા ધરાવતા અને તેમની ખ્યાતિ અડગ છે.

કર્દમશ્ચામ્બરીષશ્ચ સહિષ્ણુશ્ચેતિ તે ત્રયઃ । ઋષિર્ધનકપીવાંશ્ચ શુભા કન્યા ચ પીવરી ।। ૨૮.

કર્દમ, અંબરીષ અને સહિષ્ણુ—આ ત્રણ; ઋષિ ધનકપીવાંશ અને શુભ કન્યા પીવરી.

કર્દમસ્ય શ્રુતિઃ પત્ની આત્રેય્ય જનયત્સુતાન્। પુત્રં શઙ્ખપદઞ્ચૈવ કન્યાં કામ્યાં તથૈવ ચ ।। ૨૮.

કર્દમની પત્ની શ્રુતિએ, આત્રેય માટે પુત્ર શંખપદ અને કન્યા કામ્યા ને જન્મ આપ્યો.

સ વૈ શહ્ખપદઃ શ્રીમાન્ લોકપાલઃ પ્રજાપતિઃ। દક્ષિણસ્યાં દિશિ રતઃ સામ્યાં દત્ત્વા પ્રિયવ્રતે ।। ૨૮.

શંખપદ, યશસ્વી અને લોકપાલ તથા પ્રજાપતિ બન્યા; દક્ષિણ દિશામાં સ્થિર થયા અને પશ્ચિમ દિશા પ્રિયવ્રતને આપી.

કામ્યા પ્રિયવ્રતાલ્લેભે સ્વાયમ્ભુવસમાન્ સુતાન્। દશકન્યાદ્વયઞ્ચૈવ યૈઃ ક્ષત્રં સમ્પ્રવર્તિતમ્ ।। ૨૮.

કામ્યાએ પ્રિયવ્રતથી સ્વાયંભુવ સમાન પુત્રો મેળવ્યા; દસ દીકરીઓ અને બે પુત્રો, જેમના દ્વારા ક્ષત્રિય વર્ણની સ્થાપના થઈ.

પુત્રો ધનકપીવાંશ્ચ સહિષ્ણુર્નામ વિશ્રુતઃ। યશોધારી વિજજ્ઞે વૈ કામદેવઃ સુમધ્યમઃ ।। ૨૮.

ધનકપીવાંશ, સહિષ્ણુ તરીકે પ્રસિદ્ધ પુત્ર થયો; યશોધારીએ સુમધ્યમ અને કામદેવને જન્મ આપ્યો.