વાયુપુરાણમ્

ભવસ્ય યા દ્વિતીયા તુ તનુરાપઃ સ્મૃતા તુ વૈ । તસ્યોષાઽત્ર સ્મૃતા પત્ની પુત્રશ્ચાપ્યુશના સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

ભવની બીજી તનુ જળરૂપે જાણીતી છે; તેની પત્ની ઉષા છે અને પુત્ર ઉશના કહેવાય છે.

શર્વસ્ય યા તૃતીયા તુ નામ ભૂમિસ્તનુઃ સ્મૃતા। પત્ની તસ્ય વિકેશીતિ પુત્રશ્ચાઙ્ગારકઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

શર્વની ત્રીજી તનુ પૃથ્વીરૂપે જાણીતી છે; તેની પત્ની વિકેશી છે અને પુત્ર અંગારક કહેવાય છે.

ઈશાનસ્ય ચતુર્થસ્ય સ્વર્ગતસ્ય ચ યા તનુઃ। તસ્ય પત્ની શિવા નામ પુત્રશ્ચાસ્ય મનોજવઃ ।। ૨૭.

ઈશાનની ચોથી સ્વર્ગસ્થ તનુ છે; તેની પત્ની શિવા કહેવાય છે અને પુત્ર મનોજવ છે.

નામ્ના પશુપતેર્યા તુ તનુરગ્નિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા। તસ્ય પત્ની સ્મૃતા સ્વાહા સ્કન્દશ્ચાપિ સુતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

દ્વિજોએ જે પશુપતિ નામે ઓળખાય છે, એ તનુ અગ્નિ છે; તેની પત્ની સ્વાહા કહેવાય છે અને સ્કંદને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

નામ્ના ષષ્ઠસ્ય યા ભીમા તનુરાકાશ ઉચ્યતે। દિશઃ પત્ન્યઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય સ્વર્ગશ્ચાસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

છઠ્ઠી ભયાનક તનુને આકાશ કહેવાય છે; દિશાઓ તેની પત્નીઓ છે અને સ્વર્ગને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

ઉગ્રા તનુઃ સપ્તમી યા દીક્ષિતૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સ્મૃતા। દીક્ષા પત્ની સ્મૃતા તસ્ય સન્તાનઃ પુત્ર ઉચ્યતે ।। ૨૭.

સાતમી ઉગ્ર તનુ, દીક્ષા લીધેલા બ્રાહ્મણો દ્વારા સ્મરણ કરવામાં આવે છે; દીક્ષા તેની પત્ની કહેવાય છે અને સંતાનને તેનો પુત્ર કહેવાય છે.

નામ્નાઽષ્ટમસ્ય મહતસ્તનુર્યા ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ। પત્ની તુ રોહિણી તસ્ય પુત્રશ્ચાસ્ય બુધઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

આઠમી મહાન તનુ ચંદ્રમાની તરીકે ઓળખાય છે; તેની પત્ની રોહિણી છે અને બુધને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ। તાસ્તુ વન્દ્ય નમસ્યાશ્ચ પ્રતિનામ તનૂષુ વૈ ।। ૨૭.

આ તનુઓના નામો અહીં વર્ણવાયા છે; દરેક તનુને તેના નામ પ્રમાણે વંદન અને નમન કરવું જોઈએ.

ભક્તેઃ સૂર્યેઽપ્સુ પૃથિવ્યાં વાય્વગ્નિવ્યોમદીક્ષિતે। તથા ચ વૈ ચન્દ્રમસિ તનુભિર્નામભિઃ સહ। પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યમીશ્વરસ્ય નરો હિ સઃ ।। ૨૭.

જે મનુષ્ય સૂર્ય, પાણી, પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, દીક્ષા અને ચંદ્રમાની તથા તેમની તનુઓ અને નામોમાં ભક્તિ રાખે છે, તે પ્રજાપતિ ઈશ્વર સાથે એકરૂપતા પામે છે.

ઇત્યેતદ્વો મયાખ્યાતં ગુહ્યં ભીમસ્ય તદ્યશઃ। શન્નોઽસ્તુ દ્વિપદે નિત્યં શન્નોઽસ્તુ ચ ચતુષ્પદે ।। ૨૭.

હું તમને ભીમનું આ ગુપ્ત અને પ્રસિદ્ધ યશ કહ્યું છે; સદા મનુષ્યો અને પશુઓ બંનેનું કલ્યાણ થાય.

એતત્ પ્રોક્તં નિદાનં વસ્તનૂનાં નામભિઃ સહ। મહાદેવસ્ય દેવસ્ય ભૃગોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૭.

આ તનુઓની ઉત્પત્તિ અને તેમના નામો અહીં કહેવામાં આવ્યા; હવે મહાદેવ અને ભૃગુની વંશાવળી સાંભળો.

ભૃગોઃ ખ્યાતિર્વિજજ્ઞેઽથ ઈશ્વરૌ સુખદુઃખયોઃ। શુભાશુભપ્રદાતારૌ સર્વપ્રાણભૃતામિહ। દેવૌ ધાતાવિધાતારૌ મન્વન્તરવિચારિણૌ ।। ૨૮.

ભૃગુની પુત્રી ખ્યાતિ જન્મી અને પછી સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વ સ્વામી, સર્વ જીવોના શુભ-અશુભ ફળ આપનારા ધાતા અને વિધાતા, મન્વંતરનો વિચાર કરતા દેવતાઓ પ્રગટ થયા.

તયોર્જ્યેષ્ઠા તુ ભગિની દેવી શ્રીર્લોકભાવિની। સા તુ નારાયણં દેવં પતિમાસાદ્ય શોભનમ્। નારાયણાત્મજૌ સાધ્વી બલોત્સાહૌ વ્યજાયત ।। ૨૮.

તેમની મોટી બહેન શ્રી દેવી છે, જે લોકની સર્જનહાર છે; તેણે સુંદર નારાયણને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત કર્યા અને નારાયણથી બલોત્સાહ અને ઉત્સાહ નામના પુત્રો જન્મ્યા.

તસ્યાસ્તુ માનસાઃ પુત્રા યે ચાન્યે દિવ્યચારિણઃ। યે વહન્તિ વિમાનાનિ દેવાનાં પુણ્યકર્મણામ્ ।। ૨૮.

શ્રી દેવીના મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો અને અન્ય દેવતાઓ, જે પુણ્ય કરનાર દેવતાઓના વિમાન ચલાવે છે.

દ્વે તુ કન્યે સ્મૃતે ભાર્ય્યે વિધાતુર્ધાતુરેવ ચ। આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ તયોઃ પુત્રૌ દૃઢવ્રતૌ ।। ૨૮.

વિધાતા અને ધાતાની બે પુત્રીઓ પત્ની તરીકે જાણીતી છે; આયતિ અને નિયતિ નામના દૃઢવ્રતી પુત્રો તેમનાથી જન્મ્યા.

પાણ્ડુશ્ચૈવ મૃકણ્ડુશ્ચ બ્રહ્મકોશૌ સનાતનૌ। મનસ્વિન્યાં મૃકણ્જોશ્ચ માર્ક્કણ્ડેયો બભૂવ હ ।। ૨૮.

પાંડુ અને મૃકંડુ, બ્રહ્માના શાશ્વત ભંડાર, જન્મ્યા; મનસ્વિની અને મૃકંડુથી માર્કંડેય જન્મ્યા.

સુતો વે દશિરાસ્તસ્ય મૂર્દ્ધન્યાયામજાયત। પીવર્ય્યાં વેદશિરસઃ પુત્રા વંશકરાઃ સ્મૃતાઃ। માર્ક્કણ્ડેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ ।। ૨૮.

માર્કંડેયને મૂર્ધન્યા પાસેથી વેદશિરા નામનો પુત્ર થયો; પીવરીમાંથી વેદશિરાના પુત્રો વંશકર્તા કહેવાય છે, તેઓ માર્કંડેય ઋષિ તરીકે જાણીતા છે અને વેદોમાં પારંગત છે.

પાણ્ડોશ્ચ પુણ્ડરીકાયાં દ્યુતિમાનાત્મજોઽભવત્। ઉત્પન્નૌ દ્યુતિમન્તશ્ચ સૃજવાનશ્ચ તાવુભૌ। તયોઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ભાર્ગવાણાં પરસ્પરમ્। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરેઽતીતે મરીચેઃ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૮.

પાંડુ અને પુંડરીકાથી દ્યુતિમાન પુત્ર થયો; દ્યુતિમાન અને સૃજવાન બંને જન્મ્યા; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો ભર્ગવ વંશના છે, સ્વાયંભુવ મન્વંતર પૂરું થયા પછી, હવે મરીચિની વંશાવળી સાંભળો.

પત્ની મરીચેઃ સમ્ભૂતિર્વિજજ્ઞે સાત્મસમ્ભવમ્। પ્રજાયતે પૂર્ણમાસં કન્યાશ્વેમા વિબોધત। કુષ્ટિઃ પૃષ્ટિસ્ત્વિષા ચૈવ તથા ચાપચિતિઃ શુભા ।। ૨૮.

મરીચિની પત્ની સંભૂતિ સ્વયંથી જન્મી; તેની પાસેથી પૂર્ણિમા જન્મ્યા અને કષ્ટિ, પૃષ્ટિ, ત્વિષા તથા શુભ અપચિતિ નામની પુત્રીઓ જન્મી.

પૂર્ણમાસઃ સરસ્વત્યાં દ્વૌ પુત્રાવુદપાદયત્। વિરજઞ્ચૈવ ધર્મિષ્ઠં પર્વ્વસઞ્ચૈવ તાવુભૌ ।। ૨૮.

પૂર્ણિમાએ સરસ્વતીમાં બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા: વિરજ અને ધર્મિષ્ઠ, અને પર્વસ પણ જન્મ્યા.

વિરજસ્યાત્મજો વિદ્વાન્ સુધામા નામ વિશ્રુતઃ। સુધામસુતવૈરાજઃ પ્રાચ્યાન્દિશિ સમમાશ્રિતઃ ।। ૨૮.

વિરજનો વિદ્વાન પુત્ર સુધામા નામે પ્રસિદ્ધ થયો; સુધામાના પુત્ર વૈરાજ પૂર્વ દિશામાં વસ્યા.

લોકપાલઃ સુધર્મ્માત્મા ગૌરીપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ । પર્વસઃ સર્વગણાનાં પ્રવિષ્ટઃ સ મહાયશાઃ ।। ૨૮.

ગૌરીપુત્ર, જે ધર્મમય અને પરાક્રમી છે, લોકપાલ તરીકે સર્વ જીવોમાં પ્રવેશ્યા; તેઓ મહાન યશસ્વી છે.

પર્વસઃ પર્વસાયાન્તુ જનયામાસ વૈ સુતૌ। યજ્ઞવામઞ્ચ શ્રીમન્તં સુતં કાશ્યપમેવ ચ। તયોર્ગોત્રકરૌ પુત્રૌ તૌ જાતૌ ધર્મનિશ્વિતૌ ।। ૨૮.

પરવસ અને પરવસાએ મળીને યજ્ઞવામ અને કાશ્યપ નામે બે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. એ બંને પુત્રો ધર્મ પ્રમાણે પોતપોતાના વંશના સ્થાપક બન્યા.

સ્મૃતિશ્ચાઙ્ગિરસઃ પત્ની જજ્ઞે તાવાત્મસમ્ભવૌ। પુત્રૌ કન્યાશ્વતસ્રશ્ચ પુણ્યાસ્તા લોકવિશ્રુતાઃ ।। ૨૮.

સ્મૃતિ, જે આંગિરસની પત્ની હતી, એ બે પુત્રો અને પુણ્યવંતી, લોકપ્રસિદ્ધ એવી અનેક દીકરીઓને જન્મ આપ્યો.

સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિસ્તથા। તથૈવ ભરતાગ્નિઞ્ચ કીર્ત્તિમન્તઞ્ચ તાવુભૌ ।। ૨૮.

સિનીવાલી, કુહૂ, રાકા અને અનુમતિ, તેમજ ભરતાગ્નિ અને કીર્તિમાન—આ બંને પણ.

અગ્નેઃ પુત્રન્તુ પર્જન્યં સંહૂતી સુષુવે પ્રભુમ્। હિરણ્યરોમા પર્જન્યો મારીચ્યામુદપાદયત્। આભૂતસંપ્લવસ્થાયી લોકપાલઃ સવૈ સ્મૃતઃ ।। ૨૮.

અગ્નિના પુત્ર પરજન્ય, મહાન અને પ્રભુત્વ ધરાવનારા, સંહૂતિએ જન્મ આપ્યો. મારીચિએ હિરણ્યરોમા પરજન્યને ઉત્પન્ન કર્યો, જે પ્રલયકાળે લોકપાલ તરીકે ઓળખાય છે.

જજ્ઞે કીર્તિમતશ્ચાપિ ધેનુકા તાવકલ્મષૌ। વરિષ્ઠં ધૃતિમન્તઞ્ચાપ્યુભાવઙ્ગિરસાં વરૌ ।। ૨૮.

કીર્તિમાનથી ધેનુકા જન્મ્યા, બંનેમાં દોષ હતો. વરિષ્ઠ અને ધૃતિમાન, આંગિરસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, પણ જન્મ્યા.

તયોઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ યેઽતીતા વૈ સહસ્રશઃ। અનસૂયાપિ જજ્ઞે તાન્ પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૨૮.

આ બંનેના પુત્રો અને પૌત્રો, જે હજારોની સંખ્યામાં જન્મ્યા અને વિલિન થયા. અનસૂયા એ પુલહ પ્રજાપતિ માટે તેમને જન્મ આપ્યા.

કન્યાઞ્ચૈવ શ્રુતિં નામ માતા શઙ્ખપદસ્ય યા। કર્દમસ્ય તુ યા પત્ની પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ ।। ૨૮.

શ્રુતિ નામની કન્યા, જે શંખપદની માતા હતી, તે કર્દમની પત્ની અને પુલહ પ્રજાપતિની પણ પત્ની હતી.