વાયુપુરાણમ્

સૂર્ય્યસ્ય યત્ પ્રકાશેન વીક્ષ્યન્તે ચક્ષુષા પ્રજાઃ। શુક્લાત્મા સંસ્થિતો રુદ્રઃ પિબત્યમ્ભો ગભસ્તિભિઃ ।। ૨૭.

સૂર્યના પ્રકાશથી પ્રજાઓ આંખે દેખાય છે; શુદ્ધ સ્વરૂપે સ્થિત થયેલા રુદ્ર પોતાના કિરણોથી જળ પાન કરે છે.

અદ્યતે પીયતે ચૈવાપ્યન્નપાનાત્મકાનિયા। તનુરાત્મભવા સા વૈ દેહેષ્વેવોપચીયતે ।। ૨૭.

જે ખાવા-પીવાના પદાર્થો છે, એ સ્વરૂપ શરીરમાં વધે છે.

યયા ધત્તે પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્થિરીભૂતેન ચેતસા। પાર્થિવી સા તનુસ્તસ્ય શાર્વી ધારયતિ પ્રજાઃ ।। ૨૭.

જે દ્રઢ મનથી સર્વ પ્રજાઓને ધારણ કરે છે, એ શર્વની પૃથ્વીરૂપ તનુ સર્વ પ્રજાઓને આધાર આપે છે.

યાવત્ સ્થિતા શરીરેષુ ભૂતાનાં પ્રાણવૃત્તિભિઃ। વાય્વાત્મિકા તુ ઐશાની સા પ્રાણાઃ પ્રાણિના સહ ।। ૨૭.

જ્યાં સુધી પ્રાણીઓના શરીરમાં પ્રાણવૃત્તિઓ સાથે રહે છે, ત્યાં સુધી ઈશાનની વાયુરૂપ તનુ પ્રાણીઓમાં પ્રાણરૂપે રહે છે.

પીતાશિતાનિ પચતિ ભૂતાનાં જઠરેષુ યા। તતઃ પાશુપતી તસ્ય પાચિકા શક્તિરુચ્યતે ।। ૨૭.

જે પ્રાણીઓના પેટમાં ખાવા-પીવાના પદાર્થોને પાચે છે, એ પશુપતિની પાચક શક્તિ 'પાચિકા' કહેવાય છે.

યાનીહ સુષિરાણિ સ્યુર્દેહેષ્વન્તર્ગતાનિ વૈ। વાયોઃ સઞ્ચરણાર્થાય સા ભીમા ચોચ્યતે તનુઃ ।। ૨૭.

શરીરમાં જે સૂંઢા છે, જેમાંથી વાયુ સંચરે છે, એ તનુ 'ભીમા' તરીકે ઓળખાય છે.

વૈતાનદીક્ષિતાનાં તુ યા સ્થિતિર્બ્રહ્મવાદિનામ્। તનુરુગ્રાત્મિકા સા તુ તેનોગ્રો દીક્ષિતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

વૈતાન દીક્ષા લીધેલા બ્રહ્મવેદીઓને જે અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, એ ઉગ્ર સ્વરૂપ તનુ છે, તેથી દીક્ષિતને 'ઉગ્ર' કહેવામાં આવે છે.

યત્તુ સઙ્કલ્પકં તસ્ય પ્રજાસ્વિહ સમં સ્થિતમ્। સા તનુર્મ્માનસી તસ્ય ચન્દ્રમાઃ પ્રાણિષુ સ્થિતઃ ।। ૨૭.

જે સંકલ્પશક્તિ સર્વ પ્રજાઓમાં સમાન રીતે સ્થિત છે, એ તેની માનસ તનુ છે, જે ચંદ્રરૂપે સર્વ પ્રાણીઓમાં વસે છે.

નવો નવો ભવતિ હિ જાયમાનઃ પુનઃ પુનઃ। નીયતે યો યથાકામં વિભુધૈઃ પિતૃભિઃ સહ। મહાદેવોઽમૃતાત્માઽસૌ હ્યમ્મયશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

પુનઃપુનઃ જન્મ લઈને, તે હંમેશાં નવેસરથી જન્મે છે; દેવતાઓ અને પિતૃઓ તેને ઇચ્છા પ્રમાણે લઈ જાય છે; અમૃત સ્વરૂપ મહાદેવને ચંદ્રમાને અમય (અમૃતમય) માનવામાં આવે છે.

તસ્ય યા પ્રથમા નામ્ના તનૂ રૌદ્રી પ્રકીર્તિતા। પત્ની સુવર્ચલા તસ્ય પુત્રસ્તસ્યાઃ શનૈશ્ચરઃ ।। ૨૭.

તેની પ્રથમ તનુ, જેને 'રૌદ્રી' કહે છે, તેની પત્ની સુવર્ચલા છે અને પુત્ર શનૈશ્વર છે.

ભવસ્ય યા દ્વિતીયા તુ તનુરાપઃ સ્મૃતા તુ વૈ । તસ્યોષાઽત્ર સ્મૃતા પત્ની પુત્રશ્ચાપ્યુશના સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

ભવની બીજી તનુ જળરૂપે જાણીતી છે; તેની પત્ની ઉષા છે અને પુત્ર ઉશના કહેવાય છે.

શર્વસ્ય યા તૃતીયા તુ નામ ભૂમિસ્તનુઃ સ્મૃતા। પત્ની તસ્ય વિકેશીતિ પુત્રશ્ચાઙ્ગારકઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

શર્વની ત્રીજી તનુ પૃથ્વીરૂપે જાણીતી છે; તેની પત્ની વિકેશી છે અને પુત્ર અંગારક કહેવાય છે.

ઈશાનસ્ય ચતુર્થસ્ય સ્વર્ગતસ્ય ચ યા તનુઃ। તસ્ય પત્ની શિવા નામ પુત્રશ્ચાસ્ય મનોજવઃ ।। ૨૭.

ઈશાનની ચોથી સ્વર્ગસ્થ તનુ છે; તેની પત્ની શિવા કહેવાય છે અને પુત્ર મનોજવ છે.

નામ્ના પશુપતેર્યા તુ તનુરગ્નિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા। તસ્ય પત્ની સ્મૃતા સ્વાહા સ્કન્દશ્ચાપિ સુતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

દ્વિજોએ જે પશુપતિ નામે ઓળખાય છે, એ તનુ અગ્નિ છે; તેની પત્ની સ્વાહા કહેવાય છે અને સ્કંદને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

નામ્ના ષષ્ઠસ્ય યા ભીમા તનુરાકાશ ઉચ્યતે। દિશઃ પત્ન્યઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય સ્વર્ગશ્ચાસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

છઠ્ઠી ભયાનક તનુને આકાશ કહેવાય છે; દિશાઓ તેની પત્નીઓ છે અને સ્વર્ગને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

ઉગ્રા તનુઃ સપ્તમી યા દીક્ષિતૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સ્મૃતા। દીક્ષા પત્ની સ્મૃતા તસ્ય સન્તાનઃ પુત્ર ઉચ્યતે ।। ૨૭.

સાતમી ઉગ્ર તનુ, દીક્ષા લીધેલા બ્રાહ્મણો દ્વારા સ્મરણ કરવામાં આવે છે; દીક્ષા તેની પત્ની કહેવાય છે અને સંતાનને તેનો પુત્ર કહેવાય છે.

નામ્નાઽષ્ટમસ્ય મહતસ્તનુર્યા ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ। પત્ની તુ રોહિણી તસ્ય પુત્રશ્ચાસ્ય બુધઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

આઠમી મહાન તનુ ચંદ્રમાની તરીકે ઓળખાય છે; તેની પત્ની રોહિણી છે અને બુધને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ। તાસ્તુ વન્દ્ય નમસ્યાશ્ચ પ્રતિનામ તનૂષુ વૈ ।। ૨૭.

આ તનુઓના નામો અહીં વર્ણવાયા છે; દરેક તનુને તેના નામ પ્રમાણે વંદન અને નમન કરવું જોઈએ.

ભક્તેઃ સૂર્યેઽપ્સુ પૃથિવ્યાં વાય્વગ્નિવ્યોમદીક્ષિતે। તથા ચ વૈ ચન્દ્રમસિ તનુભિર્નામભિઃ સહ। પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યમીશ્વરસ્ય નરો હિ સઃ ।। ૨૭.

જે મનુષ્ય સૂર્ય, પાણી, પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, દીક્ષા અને ચંદ્રમાની તથા તેમની તનુઓ અને નામોમાં ભક્તિ રાખે છે, તે પ્રજાપતિ ઈશ્વર સાથે એકરૂપતા પામે છે.

ઇત્યેતદ્વો મયાખ્યાતં ગુહ્યં ભીમસ્ય તદ્યશઃ। શન્નોઽસ્તુ દ્વિપદે નિત્યં શન્નોઽસ્તુ ચ ચતુષ્પદે ।। ૨૭.

હું તમને ભીમનું આ ગુપ્ત અને પ્રસિદ્ધ યશ કહ્યું છે; સદા મનુષ્યો અને પશુઓ બંનેનું કલ્યાણ થાય.

એતત્ પ્રોક્તં નિદાનં વસ્તનૂનાં નામભિઃ સહ। મહાદેવસ્ય દેવસ્ય ભૃગોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૭.

આ તનુઓની ઉત્પત્તિ અને તેમના નામો અહીં કહેવામાં આવ્યા; હવે મહાદેવ અને ભૃગુની વંશાવળી સાંભળો.

ભૃગોઃ ખ્યાતિર્વિજજ્ઞેઽથ ઈશ્વરૌ સુખદુઃખયોઃ। શુભાશુભપ્રદાતારૌ સર્વપ્રાણભૃતામિહ। દેવૌ ધાતાવિધાતારૌ મન્વન્તરવિચારિણૌ ।। ૨૮.

ભૃગુની પુત્રી ખ્યાતિ જન્મી અને પછી સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વ સ્વામી, સર્વ જીવોના શુભ-અશુભ ફળ આપનારા ધાતા અને વિધાતા, મન્વંતરનો વિચાર કરતા દેવતાઓ પ્રગટ થયા.

તયોર્જ્યેષ્ઠા તુ ભગિની દેવી શ્રીર્લોકભાવિની। સા તુ નારાયણં દેવં પતિમાસાદ્ય શોભનમ્। નારાયણાત્મજૌ સાધ્વી બલોત્સાહૌ વ્યજાયત ।। ૨૮.

તેમની મોટી બહેન શ્રી દેવી છે, જે લોકની સર્જનહાર છે; તેણે સુંદર નારાયણને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત કર્યા અને નારાયણથી બલોત્સાહ અને ઉત્સાહ નામના પુત્રો જન્મ્યા.

તસ્યાસ્તુ માનસાઃ પુત્રા યે ચાન્યે દિવ્યચારિણઃ। યે વહન્તિ વિમાનાનિ દેવાનાં પુણ્યકર્મણામ્ ।। ૨૮.

શ્રી દેવીના મનથી ઉત્પન્ન પુત્રો અને અન્ય દેવતાઓ, જે પુણ્ય કરનાર દેવતાઓના વિમાન ચલાવે છે.

દ્વે તુ કન્યે સ્મૃતે ભાર્ય્યે વિધાતુર્ધાતુરેવ ચ। આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ તયોઃ પુત્રૌ દૃઢવ્રતૌ ।। ૨૮.

વિધાતા અને ધાતાની બે પુત્રીઓ પત્ની તરીકે જાણીતી છે; આયતિ અને નિયતિ નામના દૃઢવ્રતી પુત્રો તેમનાથી જન્મ્યા.

પાણ્ડુશ્ચૈવ મૃકણ્ડુશ્ચ બ્રહ્મકોશૌ સનાતનૌ। મનસ્વિન્યાં મૃકણ્જોશ્ચ માર્ક્કણ્ડેયો બભૂવ હ ।। ૨૮.

પાંડુ અને મૃકંડુ, બ્રહ્માના શાશ્વત ભંડાર, જન્મ્યા; મનસ્વિની અને મૃકંડુથી માર્કંડેય જન્મ્યા.

સુતો વે દશિરાસ્તસ્ય મૂર્દ્ધન્યાયામજાયત। પીવર્ય્યાં વેદશિરસઃ પુત્રા વંશકરાઃ સ્મૃતાઃ। માર્ક્કણ્ડેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ ।। ૨૮.

માર્કંડેયને મૂર્ધન્યા પાસેથી વેદશિરા નામનો પુત્ર થયો; પીવરીમાંથી વેદશિરાના પુત્રો વંશકર્તા કહેવાય છે, તેઓ માર્કંડેય ઋષિ તરીકે જાણીતા છે અને વેદોમાં પારંગત છે.

પાણ્ડોશ્ચ પુણ્ડરીકાયાં દ્યુતિમાનાત્મજોઽભવત્। ઉત્પન્નૌ દ્યુતિમન્તશ્ચ સૃજવાનશ્ચ તાવુભૌ। તયોઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ભાર્ગવાણાં પરસ્પરમ્। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરેઽતીતે મરીચેઃ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૨૮.

પાંડુ અને પુંડરીકાથી દ્યુતિમાન પુત્ર થયો; દ્યુતિમાન અને સૃજવાન બંને જન્મ્યા; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો ભર્ગવ વંશના છે, સ્વાયંભુવ મન્વંતર પૂરું થયા પછી, હવે મરીચિની વંશાવળી સાંભળો.

પત્ની મરીચેઃ સમ્ભૂતિર્વિજજ્ઞે સાત્મસમ્ભવમ્। પ્રજાયતે પૂર્ણમાસં કન્યાશ્વેમા વિબોધત। કુષ્ટિઃ પૃષ્ટિસ્ત્વિષા ચૈવ તથા ચાપચિતિઃ શુભા ।। ૨૮.

મરીચિની પત્ની સંભૂતિ સ્વયંથી જન્મી; તેની પાસેથી પૂર્ણિમા જન્મ્યા અને કષ્ટિ, પૃષ્ટિ, ત્વિષા તથા શુભ અપચિતિ નામની પુત્રીઓ જન્મી.