વાયુપુરાણમ્

તસ્માત્ કુર્વીત નો વિદ્વાન્ પુરીષમ્મૂત્રમેવ વા। ન ચ્છાયાયાં ન સોપાને સ્વચ્છાયાં નાપિ મેહયેત્ ।। ૨૭.

આથી, વિદ્વાન માણસે ક્યારેય પૃથ્વી પર, છાંયામાં, પાયાની સીડીઓ પર કે પોતાની છાંયામાં મૂત્ર કે વિસર્જન ન કરવું.

શિરઃ પ્રાપૃત્ય કુર્વીત અન્તર્દ્ધાય તૃણૈર્મહીમ્। ય એવં વર્ત્તતે ભૂમૌ તં શર્વો ન હિનસ્તિ વૈ ।। ૨૭.

માથું ઢાંકી, જમીન પર ઘાસથી છુપાવીને એ કાર્ય કરવું; જે પૃથ્વી પર આવું વર્તે છે, તેને શર્વ દેવ ક્યારેય નુકસાન કરતા નથી.

તતોઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં નીલલોહિતમ્। ઈશાન ઇતિ યત્‌પ્રોક્તં ચતુર્થં નામ તે મયા ।। ૨૭.

પછી બ્રહ્માએ ફરીથી નીલલોહિત દેવને કહ્યું: 'ચોથું નામ મેં તને 'ઈશાન' આપ્યું છે.'

ચતુર્થસ્ય ચતુર્થી સ્યાદ્વાયુર્નામ્ના તનુસ્તવ। ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં પઞ્ચધા પ્રાણસંજ્ઞિતમ્ ।। ૨૭.

ચોથી કાયા તારી વાયુરૂપ છે; એવું કહેતાં, તેના શરીરમાં રહેલું પાંચ પ્રકારનું પ્રાણ વાયુમાં પ્રવેશ્યું.

વિવેશ તં તદા વાયુરીશાનો વાયુરુચ્યતે। તસ્માદેનં પરિવદેદાયતં વાયુમીશ્વરમ્। એવં યુક્તમથેશાનો નૈવ દેવો હિનસ્તિ તમ્ ।। ૨૭.

ત્યારે વાયુ તેમાં પ્રવેશ્યો; તેથી વાયુરૂપે તેને 'ઈશાન' કહે છે. આથી, લાંબા વાયુને ભગવાન તરીકે માન આપવો જોઈએ; આવું જે કરે છે, તેને ઈશાન દેવ ક્યારેય નુકસાન કરતા નથી.

તતોઽબ્રવીત્ પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં ધૂમ્રલોહિતમ્। યત્તે પશુપતીત્યુક્તં મયા નામેહ પઞ્ચમમ્। પઞ્ચમી પઞ્ચમસ્યૈવ તનુર્નામ્નાઽગ્નિરસ્તુ તે ।। ૨૭.

પછી બ્રહ્માએ ધૂમ્રલોહિત દેવને ફરી કહ્યું: 'પશુપતિ' નામ, જે મેં તને પાંચમું આપ્યું છે, તારી પાંચમી મૂર્તિનું નામ હવે 'અગ્નિ' રહેશે.

ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં તેજસ્તસ્યોપસંજ્ઞિતમ્। વિવેશ તત્તદા હ્યગ્નિસ્તસ્માત્પશુપતિઃ પતિઃ ।। ૨૭.

આ રીતે કહેતાં, તેના શરીરમાં રહેલું તેજ 'અગ્નિ' તરીકે ઓળખાયું, અને એ સમયે અગ્નિ તેમાં પ્રવેશ્યો; તેથી પશુપતિને સર્વનો સ્વામી કહેવાય છે.

ચન્દ્રમાસ્તુ સ્મૃતઃ સોમસ્તસ્યાત્મા હ્યોષધીગણઃ। એવં યો વર્ત્તતે વિદ્વાન્ સદા પર્વણિ પર્વણિ। ન હન્તિ તં મહાદેવ એવં વન્દેત તં પ્રભુમ્ ।। ૨૭.

ચંદ્રમાને 'સોમ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેના સ્વરૂપે તમામ ઔષધિઓ છે; જે વિદ્વાન આ રીતે દરેક પર્વ પર સદા વર્તે છે, મહાદેવ તેને ક્યારેય દુઃખ આપતા નથી; તેથી એ પ્રભુની ભક્તિ કરવી જોઈએ.

ગોપાયતિ દિવાદિત્યઃ પ્રજા નક્તન્તુ ચન્દ્રમાઃ। એકરાત્રે સમેયાતાં સૂર્ય્યાચન્દ્રમસાવુભૌ। અમાવાસ્યાનિશાયાન્તુ તસ્યાં યુક્તઃ સદા વસેત્ ।। ૨૭.

દિવસે સૂર્ય પ્રજાઓનું રક્ષણ કરે છે, અને રાત્રે ચંદ્ર; એક જ રાત્રિએ સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને મળે છે; અમાવાસ્યાની રાત્રે એ હંમેશાં એકરૂપે વસે છે.

તત્રાવિષ્ટં સર્વમિદન્તનુભિર્નામભિઃ સહ। એકાકી યશ્ચરત્યેષઃ સૂર્ય્યાઽસૌ ચન્દ્ર ઉચ્યતે ।। ૨૭.

ત્યાં સર્વે નામ અને રૂપો સાથે બધું સ્થિત છે; જે એકલો સંચરે છે, એ જ સૂર્ય અને એ જ ચંદ્ર કહેવાય છે.

સૂર્ય્યસ્ય યત્ પ્રકાશેન વીક્ષ્યન્તે ચક્ષુષા પ્રજાઃ। શુક્લાત્મા સંસ્થિતો રુદ્રઃ પિબત્યમ્ભો ગભસ્તિભિઃ ।। ૨૭.

સૂર્યના પ્રકાશથી પ્રજાઓ આંખે દેખાય છે; શુદ્ધ સ્વરૂપે સ્થિત થયેલા રુદ્ર પોતાના કિરણોથી જળ પાન કરે છે.

અદ્યતે પીયતે ચૈવાપ્યન્નપાનાત્મકાનિયા। તનુરાત્મભવા સા વૈ દેહેષ્વેવોપચીયતે ।। ૨૭.

જે ખાવા-પીવાના પદાર્થો છે, એ સ્વરૂપ શરીરમાં વધે છે.

યયા ધત્તે પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્થિરીભૂતેન ચેતસા। પાર્થિવી સા તનુસ્તસ્ય શાર્વી ધારયતિ પ્રજાઃ ।। ૨૭.

જે દ્રઢ મનથી સર્વ પ્રજાઓને ધારણ કરે છે, એ શર્વની પૃથ્વીરૂપ તનુ સર્વ પ્રજાઓને આધાર આપે છે.

યાવત્ સ્થિતા શરીરેષુ ભૂતાનાં પ્રાણવૃત્તિભિઃ। વાય્વાત્મિકા તુ ઐશાની સા પ્રાણાઃ પ્રાણિના સહ ।। ૨૭.

જ્યાં સુધી પ્રાણીઓના શરીરમાં પ્રાણવૃત્તિઓ સાથે રહે છે, ત્યાં સુધી ઈશાનની વાયુરૂપ તનુ પ્રાણીઓમાં પ્રાણરૂપે રહે છે.

પીતાશિતાનિ પચતિ ભૂતાનાં જઠરેષુ યા। તતઃ પાશુપતી તસ્ય પાચિકા શક્તિરુચ્યતે ।। ૨૭.

જે પ્રાણીઓના પેટમાં ખાવા-પીવાના પદાર્થોને પાચે છે, એ પશુપતિની પાચક શક્તિ 'પાચિકા' કહેવાય છે.

યાનીહ સુષિરાણિ સ્યુર્દેહેષ્વન્તર્ગતાનિ વૈ। વાયોઃ સઞ્ચરણાર્થાય સા ભીમા ચોચ્યતે તનુઃ ।। ૨૭.

શરીરમાં જે સૂંઢા છે, જેમાંથી વાયુ સંચરે છે, એ તનુ 'ભીમા' તરીકે ઓળખાય છે.

વૈતાનદીક્ષિતાનાં તુ યા સ્થિતિર્બ્રહ્મવાદિનામ્। તનુરુગ્રાત્મિકા સા તુ તેનોગ્રો દીક્ષિતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

વૈતાન દીક્ષા લીધેલા બ્રહ્મવેદીઓને જે અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, એ ઉગ્ર સ્વરૂપ તનુ છે, તેથી દીક્ષિતને 'ઉગ્ર' કહેવામાં આવે છે.

યત્તુ સઙ્કલ્પકં તસ્ય પ્રજાસ્વિહ સમં સ્થિતમ્। સા તનુર્મ્માનસી તસ્ય ચન્દ્રમાઃ પ્રાણિષુ સ્થિતઃ ।। ૨૭.

જે સંકલ્પશક્તિ સર્વ પ્રજાઓમાં સમાન રીતે સ્થિત છે, એ તેની માનસ તનુ છે, જે ચંદ્રરૂપે સર્વ પ્રાણીઓમાં વસે છે.

નવો નવો ભવતિ હિ જાયમાનઃ પુનઃ પુનઃ। નીયતે યો યથાકામં વિભુધૈઃ પિતૃભિઃ સહ। મહાદેવોઽમૃતાત્માઽસૌ હ્યમ્મયશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

પુનઃપુનઃ જન્મ લઈને, તે હંમેશાં નવેસરથી જન્મે છે; દેવતાઓ અને પિતૃઓ તેને ઇચ્છા પ્રમાણે લઈ જાય છે; અમૃત સ્વરૂપ મહાદેવને ચંદ્રમાને અમય (અમૃતમય) માનવામાં આવે છે.

તસ્ય યા પ્રથમા નામ્ના તનૂ રૌદ્રી પ્રકીર્તિતા। પત્ની સુવર્ચલા તસ્ય પુત્રસ્તસ્યાઃ શનૈશ્ચરઃ ।। ૨૭.

તેની પ્રથમ તનુ, જેને 'રૌદ્રી' કહે છે, તેની પત્ની સુવર્ચલા છે અને પુત્ર શનૈશ્વર છે.

ભવસ્ય યા દ્વિતીયા તુ તનુરાપઃ સ્મૃતા તુ વૈ । તસ્યોષાઽત્ર સ્મૃતા પત્ની પુત્રશ્ચાપ્યુશના સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

ભવની બીજી તનુ જળરૂપે જાણીતી છે; તેની પત્ની ઉષા છે અને પુત્ર ઉશના કહેવાય છે.

શર્વસ્ય યા તૃતીયા તુ નામ ભૂમિસ્તનુઃ સ્મૃતા। પત્ની તસ્ય વિકેશીતિ પુત્રશ્ચાઙ્ગારકઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

શર્વની ત્રીજી તનુ પૃથ્વીરૂપે જાણીતી છે; તેની પત્ની વિકેશી છે અને પુત્ર અંગારક કહેવાય છે.

ઈશાનસ્ય ચતુર્થસ્ય સ્વર્ગતસ્ય ચ યા તનુઃ। તસ્ય પત્ની શિવા નામ પુત્રશ્ચાસ્ય મનોજવઃ ।। ૨૭.

ઈશાનની ચોથી સ્વર્ગસ્થ તનુ છે; તેની પત્ની શિવા કહેવાય છે અને પુત્ર મનોજવ છે.

નામ્ના પશુપતેર્યા તુ તનુરગ્નિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા। તસ્ય પત્ની સ્મૃતા સ્વાહા સ્કન્દશ્ચાપિ સુતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

દ્વિજોએ જે પશુપતિ નામે ઓળખાય છે, એ તનુ અગ્નિ છે; તેની પત્ની સ્વાહા કહેવાય છે અને સ્કંદને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

નામ્ના ષષ્ઠસ્ય યા ભીમા તનુરાકાશ ઉચ્યતે। દિશઃ પત્ન્યઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય સ્વર્ગશ્ચાસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

છઠ્ઠી ભયાનક તનુને આકાશ કહેવાય છે; દિશાઓ તેની પત્નીઓ છે અને સ્વર્ગને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

ઉગ્રા તનુઃ સપ્તમી યા દીક્ષિતૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સ્મૃતા। દીક્ષા પત્ની સ્મૃતા તસ્ય સન્તાનઃ પુત્ર ઉચ્યતે ।। ૨૭.

સાતમી ઉગ્ર તનુ, દીક્ષા લીધેલા બ્રાહ્મણો દ્વારા સ્મરણ કરવામાં આવે છે; દીક્ષા તેની પત્ની કહેવાય છે અને સંતાનને તેનો પુત્ર કહેવાય છે.

નામ્નાઽષ્ટમસ્ય મહતસ્તનુર્યા ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ। પત્ની તુ રોહિણી તસ્ય પુત્રશ્ચાસ્ય બુધઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

આઠમી મહાન તનુ ચંદ્રમાની તરીકે ઓળખાય છે; તેની પત્ની રોહિણી છે અને બુધને તેનો પુત્ર માનવામાં આવે છે.

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ। તાસ્તુ વન્દ્ય નમસ્યાશ્ચ પ્રતિનામ તનૂષુ વૈ ।। ૨૭.

આ તનુઓના નામો અહીં વર્ણવાયા છે; દરેક તનુને તેના નામ પ્રમાણે વંદન અને નમન કરવું જોઈએ.

ભક્તેઃ સૂર્યેઽપ્સુ પૃથિવ્યાં વાય્વગ્નિવ્યોમદીક્ષિતે। તથા ચ વૈ ચન્દ્રમસિ તનુભિર્નામભિઃ સહ। પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યમીશ્વરસ્ય નરો હિ સઃ ।। ૨૭.

જે મનુષ્ય સૂર્ય, પાણી, પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, દીક્ષા અને ચંદ્રમાની તથા તેમની તનુઓ અને નામોમાં ભક્તિ રાખે છે, તે પ્રજાપતિ ઈશ્વર સાથે એકરૂપતા પામે છે.