વાયુપુરાણમ્

તતોઽબ્રવીત્ પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં નીલલોહિતમ્ । દ્વિતીયં નામધેયન્તે મયા પ્રોક્તં ભવેતિ યત્। એતસ્યાપો દ્વિતીયા તે તનુર્નામ્ના ભવિષ્યતિ ।। ૨૭.

પછી બ્રહ્માએ ફરીથી નીલલોહિત દેવને કહ્યું: 'બીજું નામ મેં તને 'ભવ' આપ્યું છે; તારી બીજી કાયાનું નામ પણ એ જ રહેશે, અને એ પાણીરૂપ હશે.'

ઇત્યુક્તે યત્ સ્થિરં તસ્ય શરીરસ્થં રસાત્મકમ્। તદ્વિવેશ તતસ્તોયં તસ્માદાપો ભવઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

આવું કહેતાં, તેની દેહમાં જે સ્થિર અને રસયુક્ત હતું, તે પાણીમાં પ્રવેશ્યું; તેથી પાણીમાં તેને 'ભવ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

યસ્માદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ તાભ્યસ્તા ભાવયન્તિ ચ। ભવનાદ્ભાવનાચ્ચૈવ ભૂતાનાં સમ્ભવઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

કારણ કે સર્વ જીવો એમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને એથી પોષાય છે, એટલે 'ભવ' અને 'ભાવના'થી જીવોના ઉત્પત્તિનું કહેવામાં આવ્યું છે.

તસ્માન્મૂત્રં પુરીષઞ્ચ નાપ્સુ કુર્વીત સર્વદા। ન સ્નાયેદપ્સુ નગ્નશ્ચ ન નિષ્ઠીવેત્ કદાચન ।। ૨૭.

આથી, ક્યારેય પાણીમાં મૂત્ર કે વિસર્જન ન કરવું; પાણીમાં નગ્ન થઈને સ્નાન ન કરવું અને કદી પણ તેમાં થૂકવું નહીં.

મૈથુનં નૈવ સેવેત શિરઃસ્નાનઞ્ચ વર્જયેત્। ન પ્રીતઃ પરિચક્ષીત વહન્ન સંસ્થિતોઽપિ વા ।। ૨૭.

પાણીમાં ક્યારેય સંભોગ ન કરવો, ન તો માથું ધોવું; અને તેમાં ચાલતાં કે ઊભાં disrespectfully બોલવું નહીં.

મેધ્યામેધ્યશરીરત્વાન્નૈવ દુષ્યન્ત્યપઃ ક્વચિત્ । વિવર્ણરસગન્ધાશ્ચ અલ્પાશ્ચ પરિવર્જયેત્ ।। ૨૭.

પાણી શુદ્ધ કે અશુદ્ધ શરીરથી ક્યારેય દુષિત થતું નથી; પણ જે પાણી રંગહીન, સ્વાદહીન, દુર્ગંધયુક્ત કે બહુ ઓછું હોય, તે ટાળવું જોઈએ.

અપાં યોનિઃ સમુદ્રશ્ચ તસ્માત્તં કામયન્તિ તાઃ। મેધ્યાશ્ચૈવામૃતાશ્ચૈવ ભવન્તિ પ્રાપ્ય સાગરમ્ ।। ૨૭.

પાણીનું મૂળ સાગર છે, તેથી તે સાગરને ઇચ્છે છે; અને જ્યારે તે સાગરમાં મળે છે, ત્યારે શુદ્ધ અને અમૃતરૂપ બની જાય છે.

તસ્માદપો ન રુન્ધીત સમુદ્રં કામયન્તિ તાઃ। ન હિનસ્તિ ભવો દેવઃ સદૈવં યોઽપ્સુ વર્ત્તતે ।। ૨૭.

આથી, ક્યારેય પાણીનો પ્રવાહ અટકાવવો નહીં, કારણ કે તે સાગરને પામવા ઇચ્છે છે; અને જે માણસ પાણીમાં આ રીતે વર્તે છે, તેને ભવ દેવ ક્યારેય નુકસાન પહોંચાડતા નથી.

તતોઽબ્રવીત્ પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં કૃષ્ણલોહિતમ્। શર્વસ્ત્વમિતિ યન્નામ તૃતીયં સમુદાહૃતમ્। તસ્ય ભૂમિસ્તૃતીયા તુ તનુર્નામ્ના ભવત્વિયમ્ ।। ૨૭.

પછી બ્રહ્માએ ફરી કૃષ્ણલોહિત દેવને કહ્યું: 'ત્રીજું નામ મેં તને 'શર્વ' આપ્યું છે; તારી ત્રીજી કાયા પૃથ્વી છે અને એનું નામ પણ એ જ રહેશે.'

ઇત્યુક્તે યત્ સ્થિરં તસ્ય શરીરસ્યાસ્થિસંજ્ઞિતમ્। તદ્વિવેશ તતો ભૂમિસ્તસ્માદ્ભૂઃ શર્વ ઉચ્યતે ।। ૨૭.

આવું કહેતાં, તેના શરીરમાં જે સ્થિર અને હાડકાં કહેવાય છે, તે પૃથ્વીમાં પ્રવેશ્યું; તેથી પૃથ્વીને 'શર્વ' કહેવામાં આવે છે.

તસ્માત્ કુર્વીત નો વિદ્વાન્ પુરીષમ્મૂત્રમેવ વા। ન ચ્છાયાયાં ન સોપાને સ્વચ્છાયાં નાપિ મેહયેત્ ।। ૨૭.

આથી, વિદ્વાન માણસે ક્યારેય પૃથ્વી પર, છાંયામાં, પાયાની સીડીઓ પર કે પોતાની છાંયામાં મૂત્ર કે વિસર્જન ન કરવું.

શિરઃ પ્રાપૃત્ય કુર્વીત અન્તર્દ્ધાય તૃણૈર્મહીમ્। ય એવં વર્ત્તતે ભૂમૌ તં શર્વો ન હિનસ્તિ વૈ ।। ૨૭.

માથું ઢાંકી, જમીન પર ઘાસથી છુપાવીને એ કાર્ય કરવું; જે પૃથ્વી પર આવું વર્તે છે, તેને શર્વ દેવ ક્યારેય નુકસાન કરતા નથી.

તતોઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં નીલલોહિતમ્। ઈશાન ઇતિ યત્‌પ્રોક્તં ચતુર્થં નામ તે મયા ।। ૨૭.

પછી બ્રહ્માએ ફરીથી નીલલોહિત દેવને કહ્યું: 'ચોથું નામ મેં તને 'ઈશાન' આપ્યું છે.'

ચતુર્થસ્ય ચતુર્થી સ્યાદ્વાયુર્નામ્ના તનુસ્તવ। ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં પઞ્ચધા પ્રાણસંજ્ઞિતમ્ ।। ૨૭.

ચોથી કાયા તારી વાયુરૂપ છે; એવું કહેતાં, તેના શરીરમાં રહેલું પાંચ પ્રકારનું પ્રાણ વાયુમાં પ્રવેશ્યું.

વિવેશ તં તદા વાયુરીશાનો વાયુરુચ્યતે। તસ્માદેનં પરિવદેદાયતં વાયુમીશ્વરમ્। એવં યુક્તમથેશાનો નૈવ દેવો હિનસ્તિ તમ્ ।। ૨૭.

ત્યારે વાયુ તેમાં પ્રવેશ્યો; તેથી વાયુરૂપે તેને 'ઈશાન' કહે છે. આથી, લાંબા વાયુને ભગવાન તરીકે માન આપવો જોઈએ; આવું જે કરે છે, તેને ઈશાન દેવ ક્યારેય નુકસાન કરતા નથી.

તતોઽબ્રવીત્ પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં ધૂમ્રલોહિતમ્। યત્તે પશુપતીત્યુક્તં મયા નામેહ પઞ્ચમમ્। પઞ્ચમી પઞ્ચમસ્યૈવ તનુર્નામ્નાઽગ્નિરસ્તુ તે ।। ૨૭.

પછી બ્રહ્માએ ધૂમ્રલોહિત દેવને ફરી કહ્યું: 'પશુપતિ' નામ, જે મેં તને પાંચમું આપ્યું છે, તારી પાંચમી મૂર્તિનું નામ હવે 'અગ્નિ' રહેશે.

ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં તેજસ્તસ્યોપસંજ્ઞિતમ્। વિવેશ તત્તદા હ્યગ્નિસ્તસ્માત્પશુપતિઃ પતિઃ ।। ૨૭.

આ રીતે કહેતાં, તેના શરીરમાં રહેલું તેજ 'અગ્નિ' તરીકે ઓળખાયું, અને એ સમયે અગ્નિ તેમાં પ્રવેશ્યો; તેથી પશુપતિને સર્વનો સ્વામી કહેવાય છે.

ચન્દ્રમાસ્તુ સ્મૃતઃ સોમસ્તસ્યાત્મા હ્યોષધીગણઃ। એવં યો વર્ત્તતે વિદ્વાન્ સદા પર્વણિ પર્વણિ। ન હન્તિ તં મહાદેવ એવં વન્દેત તં પ્રભુમ્ ।। ૨૭.

ચંદ્રમાને 'સોમ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેના સ્વરૂપે તમામ ઔષધિઓ છે; જે વિદ્વાન આ રીતે દરેક પર્વ પર સદા વર્તે છે, મહાદેવ તેને ક્યારેય દુઃખ આપતા નથી; તેથી એ પ્રભુની ભક્તિ કરવી જોઈએ.

ગોપાયતિ દિવાદિત્યઃ પ્રજા નક્તન્તુ ચન્દ્રમાઃ। એકરાત્રે સમેયાતાં સૂર્ય્યાચન્દ્રમસાવુભૌ। અમાવાસ્યાનિશાયાન્તુ તસ્યાં યુક્તઃ સદા વસેત્ ।। ૨૭.

દિવસે સૂર્ય પ્રજાઓનું રક્ષણ કરે છે, અને રાત્રે ચંદ્ર; એક જ રાત્રિએ સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને મળે છે; અમાવાસ્યાની રાત્રે એ હંમેશાં એકરૂપે વસે છે.

તત્રાવિષ્ટં સર્વમિદન્તનુભિર્નામભિઃ સહ। એકાકી યશ્ચરત્યેષઃ સૂર્ય્યાઽસૌ ચન્દ્ર ઉચ્યતે ।। ૨૭.

ત્યાં સર્વે નામ અને રૂપો સાથે બધું સ્થિત છે; જે એકલો સંચરે છે, એ જ સૂર્ય અને એ જ ચંદ્ર કહેવાય છે.

સૂર્ય્યસ્ય યત્ પ્રકાશેન વીક્ષ્યન્તે ચક્ષુષા પ્રજાઃ। શુક્લાત્મા સંસ્થિતો રુદ્રઃ પિબત્યમ્ભો ગભસ્તિભિઃ ।। ૨૭.

સૂર્યના પ્રકાશથી પ્રજાઓ આંખે દેખાય છે; શુદ્ધ સ્વરૂપે સ્થિત થયેલા રુદ્ર પોતાના કિરણોથી જળ પાન કરે છે.

અદ્યતે પીયતે ચૈવાપ્યન્નપાનાત્મકાનિયા। તનુરાત્મભવા સા વૈ દેહેષ્વેવોપચીયતે ।। ૨૭.

જે ખાવા-પીવાના પદાર્થો છે, એ સ્વરૂપ શરીરમાં વધે છે.

યયા ધત્તે પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્થિરીભૂતેન ચેતસા। પાર્થિવી સા તનુસ્તસ્ય શાર્વી ધારયતિ પ્રજાઃ ।। ૨૭.

જે દ્રઢ મનથી સર્વ પ્રજાઓને ધારણ કરે છે, એ શર્વની પૃથ્વીરૂપ તનુ સર્વ પ્રજાઓને આધાર આપે છે.

યાવત્ સ્થિતા શરીરેષુ ભૂતાનાં પ્રાણવૃત્તિભિઃ। વાય્વાત્મિકા તુ ઐશાની સા પ્રાણાઃ પ્રાણિના સહ ।। ૨૭.

જ્યાં સુધી પ્રાણીઓના શરીરમાં પ્રાણવૃત્તિઓ સાથે રહે છે, ત્યાં સુધી ઈશાનની વાયુરૂપ તનુ પ્રાણીઓમાં પ્રાણરૂપે રહે છે.

પીતાશિતાનિ પચતિ ભૂતાનાં જઠરેષુ યા। તતઃ પાશુપતી તસ્ય પાચિકા શક્તિરુચ્યતે ।। ૨૭.

જે પ્રાણીઓના પેટમાં ખાવા-પીવાના પદાર્થોને પાચે છે, એ પશુપતિની પાચક શક્તિ 'પાચિકા' કહેવાય છે.

યાનીહ સુષિરાણિ સ્યુર્દેહેષ્વન્તર્ગતાનિ વૈ। વાયોઃ સઞ્ચરણાર્થાય સા ભીમા ચોચ્યતે તનુઃ ।। ૨૭.

શરીરમાં જે સૂંઢા છે, જેમાંથી વાયુ સંચરે છે, એ તનુ 'ભીમા' તરીકે ઓળખાય છે.

વૈતાનદીક્ષિતાનાં તુ યા સ્થિતિર્બ્રહ્મવાદિનામ્। તનુરુગ્રાત્મિકા સા તુ તેનોગ્રો દીક્ષિતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

વૈતાન દીક્ષા લીધેલા બ્રહ્મવેદીઓને જે અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, એ ઉગ્ર સ્વરૂપ તનુ છે, તેથી દીક્ષિતને 'ઉગ્ર' કહેવામાં આવે છે.

યત્તુ સઙ્કલ્પકં તસ્ય પ્રજાસ્વિહ સમં સ્થિતમ્। સા તનુર્મ્માનસી તસ્ય ચન્દ્રમાઃ પ્રાણિષુ સ્થિતઃ ।। ૨૭.

જે સંકલ્પશક્તિ સર્વ પ્રજાઓમાં સમાન રીતે સ્થિત છે, એ તેની માનસ તનુ છે, જે ચંદ્રરૂપે સર્વ પ્રાણીઓમાં વસે છે.

નવો નવો ભવતિ હિ જાયમાનઃ પુનઃ પુનઃ। નીયતે યો યથાકામં વિભુધૈઃ પિતૃભિઃ સહ। મહાદેવોઽમૃતાત્માઽસૌ હ્યમ્મયશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૭.

પુનઃપુનઃ જન્મ લઈને, તે હંમેશાં નવેસરથી જન્મે છે; દેવતાઓ અને પિતૃઓ તેને ઇચ્છા પ્રમાણે લઈ જાય છે; અમૃત સ્વરૂપ મહાદેવને ચંદ્રમાને અમય (અમૃતમય) માનવામાં આવે છે.