વાયુપુરાણમ્

તતસ્તેભ્યઃ સ્વરેભ્યસ્તુ ચતુર્દ્દશ મહામુખાઃ। મનવઃ સમ્પ્રસૂયન્તે દિવ્યા મન્વન્તરે સ્વરાઃ ।। ૨૬.

પછી એ સ્વરોમાંથી ચૌદ મહામુખો જન્મે છે; દૈવી મનુઓ મન્વંતરોએ ઉત્પન્ન થાય છે, અને એ સ્વરો પણ દૈવી છે.

ચતુર્દ્દશમુખો યશ્ચ અકારો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। બ્રહ્મકલ્પઃ સમાખ્યાતઃ સર્વવર્ણઃ પ્રજાપતિઃ ।। ૨૬.

ચૌદ મુખો ધરાવનાર, જેના પ્રથમ ધ્વનિ 'અ' છે, તેને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે. બ્રહ્માનો યુગ કહેવાય છે અને એ સર્વ જાતિઓના સર્જક છે.

મુખાત્તુ પ્રથમાત્તસ્ય મનુઃ સ્વાયમ્ભુવઃ સ્મૃતઃ। અકારસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ શ્વેતવર્ણઃ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૨૬.

એના પ્રથમ મુખમાંથી સ્વાયંભુવ મનુ પ્રગટ્યા છે એમ કહેવાય છે. 'અ' ધ્વનિ સફેદ રંગનો અને સ્વયં જન્મેલો માનવો છે.

દ્વિતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય આકારો વૈ મુખઃ સ્મૃતઃ। નામ્ના સ્વારોચિષો નામ વર્ણઃ પાણ્ડુર ઉચ્યતે ।। ૨૬.

એના બીજા મુખમાંથી 'આ' ધ્વનિ મુખ રૂપે ઓળખાય છે. નામથી સ્વારોચિષ મનુ કહેવાય છે અને એનો રંગ ફિક્કો છે.

તૃતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઇકારો યજુષાં વરઃ। યજુર્મયઃ સ ચાદિત્યો યજુર્વેદો યતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એના ત્રીજા મુખમાંથી 'ઇ' ધ્વનિ, યજુરવેદમાં શ્રેષ્ઠ માનાય છે. એ યજુરમય છે, તેને આદિત્ય કહે છે અને એમાંથી યજુરવેદ પ્રસિદ્ધ થયો છે.

ઈકારઃ સ મનુર્જ્ઞેયો રક્તવર્ણઃ પ્રતાપવાન્। તતઃ ક્ષત્રં પ્રવર્ત્તન્ત તસ્માદ્રક્તસ્તુ ક્ષત્રિયઃ ।। ૨૬.

'ઈ' ધ્વનિ મનુ તરીકે ઓળખાય છે, એ લાલ રંગનો અને પ્રભાવી છે. એમાંથી ક્ષત્રિય વર્ગ ઉત્પન્ન થયો, તેથી ક્ષત્રિય લાલ ગણાય છે.

ચતુર્થાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઉકારઃ સ્વર ઉચ્યતે। વર્ણતસ્તુ સ્મૃતસ્તામ્રઃ સ મનુસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એના ચોથા મુખમાંથી 'ઉ' ધ્વનિ સ્વર કહેવાય છે. રંગથી એ તાંબા જેવા છે અને એ મનુ તામસ કહેવાય છે.

પઞ્ચમાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઊકારો નામ જાયતે। પીતકો વર્ણતશ્ચૈવ મનુશ્ચાપિ ચરિષ્ણવઃ ।। ૨૬.

પાંચમા મુખમાંથી 'ઊ' ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે. એનો રંગ પીળો છે અને એ મનુ ચરિષ્ણુ કહેવાય છે.

તતઃ ષષ્ઠાન્મુખાત્તસ્ય ઓઙ્કારઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ। વરિષ્ઠશ્ચ તતઃ ષષ્ઠો વિજયઃ સ મહાતપાઃ ।। ૨૬.

પછી એના છઠ્ઠા મુખમાંથી 'ઑં' ધ્વનિ કપિલ રંગનો કહેવાય છે. છઠ્ઠો મનુ વિજય શ્રેષ્ઠ અને મહાન તપસ્વી છે.

સપ્તમાત્તુ મુખાત્તસ્ય તતો વૈવસ્વતો મનુઃ। ઋકારશ્ચ સ્વરસ્તત્ર વર્ણતઃ કુષ્ણ ઉચ્યતે ।। ૨૬.

સાતમા મુખમાંથી વૈવસ્વત મનુ પ્રગટે છે. ત્યાં 'ઋ' ધ્વનિ સ્વર છે અને એનો રંગ કાળો કહેવાય છે.

અષ્ટમાત્તુ મુખાત્તસ્ય ૠકારઃ શ્યામવર્ણતઃ। શ્યામાક્ષરસવર્ણશ્ચ તતઃ સાવર્ણિરુચ્યતે ।। ૨૬.

આઠમા મુખમાંથી 'ઋ' ધ્વનિ શ્યામ વર્ણનો છે. અક્ષર અને રંગ બંને શ્યામ છે અને એમાંથી સાવર્ણિ મનુ કહેવાય છે.

મુખાત્તુ નવમાત્તસ્ય લૃકારો નવમઃ સ્મૃતઃ। ધૂમ્રો વૈ વર્ણતશ્ચાપિ ધૂમ્રસ્વ મનુરુચ્યતે ।। ૨૬.

નવમા મુખમાંથી 'ઌ' ધ્વનિ નવમ ગણાય છે. એનો રંગ ધૂમ્ર છે અને એ મનુ ધૂમ્ર કહેવાય છે.

દશમાત્તુ મુખાત્તસ્ય લૃકારઃ પ્રભુરુચ્યતે। સમશ્ચૈવ સવર્ણશ્ચ બભૌ સાવર્ણિકો મનુઃ ।। ૨૬.

દસમા મુખમાંથી 'ઌ' ધ્વનિ પ્રભુ કહેવાય છે. એ સમાન અને સમાન રંગ ધરાવે છે, અને સાવર્ણિક મનુ તેજસ્વી કહેવાય છે.

મુખાદેકાદશાત્તસ્ય એકારો મનુરુચ્યતે। પિશઙ્ગો વર્ણતશ્ચૈવ પિશઙ્ગો વર્ણ ઉચ્યતે ।। ૨૬.

એના અગિયારમા મુખમાંથી 'એ' ધ્વનિ મનુ કહેવાય છે. એનો રંગ પીશંગ છે અને એ રંગ પણ પીશંગ કહેવાય છે.

દ્વાદશાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઐકારો નામ ઉચ્યતે। પિશઙ્ગો ભસ્મવર્ણાભઃ પિશઙ્ગો મનુરુચ્યતે ।। ૨૬.

બારમા મુખમાંથી 'ઐ' ધ્વનિ કહેવાય છે. એ પીશંગ છે, ભસ્મ જેવા રંગનો છે અને એ મનુ પીશંગ કહેવાય છે.

ત્રયોદશાન્મુખાત્તસ્ય ઓકારો વર્ણ ઉચ્યતે। પઞ્ચવર્ણસમાયુક્ત ઓકારો વર્ણ ઉત્તમઃ ।। ૨૬.

તેના તેરમા મુખમાંથી 'ઓ' ધ્વનિ રંગ કહેવાય છે. એ પાંચ રંગોથી યુક્ત છે અને 'ઓ' ધ્વનિ શ્રેષ્ઠ રંગ છે.

ચતુર્દ્દશમુખાત્તસ્ય ઔકારો વર્ણ ઉચ્યતે। કર્બૂરો વર્ણતશ્ચૈવ મનુઃ સાવર્ણિરુચ્યતે ।। ૨૬.

ચૌદમા મુખમાંથી 'ઔ' ધ્વનિ રંગ કહેવાય છે. એનો રંગ વિવિધ છે અને એ મનુ સાવર્ણિ કહેવાય છે.

ઇત્યેતે મનવશ્ચૈવ સ્વરા વર્ણાશ્ચ કલ્પતઃ। વિજ્ઞેયા હિ યથાતત્ત્વં સ્વરતો વર્ણતસ્તથા ।। ૨૬.

આ રીતે દરેક યુગમાં આ મનુઓ, સ્વરો અને રંગો સાચા અર્થમાં, તેમના ધ્વનિ અને રંગથી સમજવા યોગ્ય છે.

પરસ્પરસવર્ણાશ્ચ સ્વરા યસ્માદ્ વૃતા હિ વૈ । તસ્માત્તેષાં સવર્ણત્વાદન્વયસ્તુ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૨૬.

કારણ કે સ્વરો પરસ્પર સમાન રંગ ધરાવે છે, તેથી તેમના અનુક્રમને સમાન રંગના કારણે જ જણાવવામાં આવ્યો છે.

સવર્ણાઃ સદૃશાશ્ચૈવ યસ્માજ્જાતાસ્તુ કલ્પજાઃ। તસ્માત્ પ્રજાનાં લોકેઽસ્મિન્ સવર્ણાઃ સર્વસન્ધયઃ ।। ૨૬.

આ કલ્પમાં જન્મેલા બધા લોકો એક જ વર્ણના અને એકસરખા હોવાથી, અહીં દરેક સંયોગો પણ સમાન વર્ણના જ થાય છે.

ભવિષ્યન્તિ યથાશૈલં વર્ણાશ્ચ ન્યાયતોઽર્થતઃ। અભ્યાસાત્સન્ધયશ્ચૈવ તસ્માજ્જ્ઞેયાઃ સ્વરા ઇતિ ।। ૨૬.

જેમ નિયમ પ્રમાણે અને અર્થ અનુસાર વર્ણો ઊભા થાય છે અને પુનરાવૃત્તિથી સંયોગો બને છે, તેમ સ્વરોને પણ એ રીતે સમજવા જોઈએ.

અસ્મિન્ કલ્પે ત્વયા ચોક્તઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ। મહાદેવસ્ય રુદ્રસ્ય સાધકૈર્મુનિભિઃ સહ ।। ૨૭.

આ કલ્પમાં, મહાત્મા મહાદેવ રુદ્રનું પ્રાગટ્ય, સાધક મુનિઓ સાથે, તમે વર્ણન કર્યું છે.

ઉત્પત્તિરાદિસર્ગસ્ય મયા પ્રોક્ત સમાસતઃ। વિસ્તરેણાસ્ય વક્ષ્યામિ નામાનિ તનુભિઃ સહ ।। ૨૭.

પ્રથમ સર્જન કેવી રીતે થયું તેનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન મેં કર્યું છે; હવે હું તેનું વિગતે વર્ણન કરીશ, નામો અને રૂપો સાથે.

પત્નીષુ જનયામાસ મહાદેવઃ સુતાન્ બહૂન્। કલ્પેઽષ્ટમે વ્યતીતે તુ યસ્મિન્ કલ્પે તુ તચ્છૃણુ ।। ૨૭.

મહાદેવએ પોતાની પત્નીઓમાંથી અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; આ કઈ કલ્પ પછી થયું, એ સાંભળો—આઠમો કલ્પ વીતી ગયો ત્યારે.

કલ્પાદૌ ચાત્માનસ્તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતઃ પ્રભોઃ। પ્રાદુરાસીત્તતોઙ્કેઽસ્ય કુમારો નીલલોહિતઃ। તં દધે સુસ્વરં ઘોરં નિર્દહન્નિવ તેજસા ।। ૨૭.

કલ્પના આરંભે, પ્રભુએ પોતાના જેવો પુત્ર થાય એવી કલ્પના કરી, પોતાના અંગમાંથી એક નિલા અને લાલ રંગનો કુમાર ઉત્પન્ન કર્યો. એ કુમાર તેજથી દહન કરતો હોય તેમ ભયાનક અને ગુંજતો હતો.

દૃષ્ટ્વા રુદન્તં સહસા કુમારં નીલલોહિતમ્। વ્ક રોદિષિ કુમારેતિ બ્રહ્મા તં પ્રત્યભાષત ।। ૨૭.

જ્યારે બ્રહ્માએ એ નિલા-લાલ કુમારને અચાનક રડતો જોયો, ત્યારે પુછ્યું: 'કુમાર, તું કેમ રડે છે?'

સોઽબ્રવીદ્દેહિ મે નામ પ્રથમં વૈ પિતામહ। રુદ્રસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ ।। ૨૭.

એ કુમારે કહ્યું: 'પિતામહ, મને પહેલું નામ આપો.' બ્રહ્માએ કહ્યું: 'દેવ, તું રુદ્ર નામે ઓળખાય છે.' છતાં એ ફરી રડવા લાગ્યો.

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્ । નામ દેહિ દ્વિતીયં મે ઇત્યુવાચ સ્વયમ્ભુવમ્ ।। ૨૭.

બ્રહ્માએ પુછ્યું: 'તું કેમ રડે છે?' ત્યારે એ કુમારે સ્વયંભુને કહ્યું: 'મને બીજું નામ આપો.'

ભવસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઙ્ત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ। કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચાથ શઙ્કરમ્ ।। ૨૭.

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'દેવ, તું ભવ નામે ઓળખાય છે.' છતાં એ ફરી રડવા લાગ્યો. ત્યારે બ્રહ્માએ શંકરને પુછ્યું: 'તું કેમ રડે છે?'