વાયુપુરાણમ્

ઇષે ત્વોર્જ્જેત્વા વાયવસ્થ દેવો વઃ સવિતા પુનઃ। ઋગ્વેદ એકમાત્રસ્તુ દ્વિમાત્રન્તુ યજુઃ સ્મૃતમ્ ।। ૨૬.

બળ અને પોષણ માટે દેવ સવિતા ફરી તમારો છે; ઋગ્વેદ એક માત્રાવાળો છે અને યજુર્વેદ બે માત્રાવાળો કહેવાય છે.

તતો વેદં દ્વિમાત્રં તુ દૃષ્ટ્વા ચૈવ તદક્ષરમ્। દ્વિમાત્રં ચિન્તયન્ બ્રહ્મ ત્વક્ષરં પુનરીશ્વરઃ ।। ૨૬.

પછી, એ દ્વિમાત્રા વેદ અને એ અક્ષર જોઈને, બ્રહ્માએ એ દ્વિમાત્રા અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું, અને ફરીથી ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય ચોઙ્કારઃ સમ્બભૂવ હ। તતસ્તદક્ષરં બ્રહ્મા ઓઙ્કારં સમચિન્તયત્ ।। ૨૬.

તેના ધ્યાન કરતાં ઓમકાર પ્રગટ્યો; ત્યારબાદ બ્રહ્માએ એ ઓમ અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું.

અથાપશ્યત્તતઃ પીતામૃચં ચૈવ સમુત્થિતામ્। અગ્ન આયાહિ વીતયે ગૃણાનો હવ્યદાતયે ।। ૨૬.

પછી તેણે પીળો રંગવાળી ઋચા ઊભરતી જોઈ: 'હે અગ્નિ, તું યજ્ઞ માટે આવ, oblations માટે પ્રશંસિત છે.'

તતસ્તુ સ મહાતેજા દૃષ્ટ્વા વેદાનુપસ્થિતાન્। ચિન્તયિત્વા ચ ભગવાંસ્ત્રિસન્ધ્યં યત્ર્રિરક્ષરમ્। ત્રિવર્ણં યત્ ત્રિષવણમોઙ્કારં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।। ૨૬.

પછી એ મહા તેજસ્વીએ, વેદો હાજર જોઈને અને ધ્યાન કરીને, ભગવાને ત્રણ સંધ્યાવેળા, ત્રણ અક્ષરવાળું, ત્રણ રંગવાળું, ત્રણ વખત ઉચ્ચારાતું ઓમ, જેને બ્રહ્મ કહે છે, તેનું ધ્યાન કર્યું.

તતશ્વૈવ ત્રિસંયોગાત્ ત્રિવર્ણં તુ તદક્ષરમ્। લક્ષ્યાલક્ષ્યપ્રદૃશ્યં ચ સહિતં ત્રિદિવં ત્રિકમ્ ।। ૨૬.

પછી એ ત્રણ સંયોજનથી એ અક્ષર ત્રણ રંગવાળું થયું; એ દેખાતું પણ છે અને ન દેખાતું પણ, અને ત્રિદિવ તથા ત્રિક સાથે જોડાયેલું છે.

ત્રિમાત્રં ત્રિપદં ચૈવ ત્રિયોગં ચૈવ શાશ્વતમ્। તસ્માત્તદક્ષરં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

ત્રણ માત્રા, ત્રણ પગલાં અને શાશ્વત ત્રિયોગ છે; તેથી ભગવાન બ્રહ્માએ એ અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું.

તસ્માત્તદક્ષરં સોઽથ બ્રહ્મરૂપં સ્વયમ્ભુવઃ। ચતુર્દ્દશમુખં દેવં પશ્યતે દીપ્તતેજસમ્। તમોઙ્કારં સ કૃત્વાદૌ વિજ્ઞેયઃ સ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૨૬.

પછી એ અક્ષરને સ્વયંભૂએ બ્રહ્મારૂપમાં બનાવ્યું; તે ચૌદ મુખવાળા, તેજસ્વી દેવને જુએ છે; શરૂઆતમાં ઓમકાર કરીને, એ સ્વયંભૂ ઓળખવા યોગ્ય છે.

ચતુર્મુખમુખાત્તસ્માદજાયન્ત ચતુર્દ્દશ। નાનાવર્ણાઃ સ્વરા દિવ્યમાદ્યં તચ્ચ તદક્ષરમ્। તસ્માત્ ત્રિષષ્ટિવર્ણા વૈ અકારપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૬.

પછી એ ચતુર્મુખના મુખમાંથી ચૌદ જન્મ્યા; વિવિધ રંગવાળા દૈવી સ્વર અને એ અક્ષર; તેથી ત્રેસઠ અક્ષરો 'અ'માંથી ઉત્પન્ન થયેલા કહેવાય છે.

તતઃ સાધારણાર્થાય વર્ણાનાન્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। અકારરૂપ આદૌ તુ સ્થિતઃ સ પ્રથમઃ સ્વરઃ ।। ૨૬.

પછી, બધા અક્ષરોના સામાન્ય અર્થ માટે, સ્વયંભૂ 'અ'રૂપે શરૂઆતમાં સ્થાપિત છે, અને એ પ્રથમ સ્વર છે.

તતસ્તેભ્યઃ સ્વરેભ્યસ્તુ ચતુર્દ્દશ મહામુખાઃ। મનવઃ સમ્પ્રસૂયન્તે દિવ્યા મન્વન્તરે સ્વરાઃ ।। ૨૬.

પછી એ સ્વરોમાંથી ચૌદ મહામુખો જન્મે છે; દૈવી મનુઓ મન્વંતરોએ ઉત્પન્ન થાય છે, અને એ સ્વરો પણ દૈવી છે.

ચતુર્દ્દશમુખો યશ્ચ અકારો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। બ્રહ્મકલ્પઃ સમાખ્યાતઃ સર્વવર્ણઃ પ્રજાપતિઃ ।। ૨૬.

ચૌદ મુખો ધરાવનાર, જેના પ્રથમ ધ્વનિ 'અ' છે, તેને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે. બ્રહ્માનો યુગ કહેવાય છે અને એ સર્વ જાતિઓના સર્જક છે.

મુખાત્તુ પ્રથમાત્તસ્ય મનુઃ સ્વાયમ્ભુવઃ સ્મૃતઃ। અકારસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ શ્વેતવર્ણઃ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૨૬.

એના પ્રથમ મુખમાંથી સ્વાયંભુવ મનુ પ્રગટ્યા છે એમ કહેવાય છે. 'અ' ધ્વનિ સફેદ રંગનો અને સ્વયં જન્મેલો માનવો છે.

દ્વિતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય આકારો વૈ મુખઃ સ્મૃતઃ। નામ્ના સ્વારોચિષો નામ વર્ણઃ પાણ્ડુર ઉચ્યતે ।। ૨૬.

એના બીજા મુખમાંથી 'આ' ધ્વનિ મુખ રૂપે ઓળખાય છે. નામથી સ્વારોચિષ મનુ કહેવાય છે અને એનો રંગ ફિક્કો છે.

તૃતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઇકારો યજુષાં વરઃ। યજુર્મયઃ સ ચાદિત્યો યજુર્વેદો યતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એના ત્રીજા મુખમાંથી 'ઇ' ધ્વનિ, યજુરવેદમાં શ્રેષ્ઠ માનાય છે. એ યજુરમય છે, તેને આદિત્ય કહે છે અને એમાંથી યજુરવેદ પ્રસિદ્ધ થયો છે.

ઈકારઃ સ મનુર્જ્ઞેયો રક્તવર્ણઃ પ્રતાપવાન્। તતઃ ક્ષત્રં પ્રવર્ત્તન્ત તસ્માદ્રક્તસ્તુ ક્ષત્રિયઃ ।। ૨૬.

'ઈ' ધ્વનિ મનુ તરીકે ઓળખાય છે, એ લાલ રંગનો અને પ્રભાવી છે. એમાંથી ક્ષત્રિય વર્ગ ઉત્પન્ન થયો, તેથી ક્ષત્રિય લાલ ગણાય છે.

ચતુર્થાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઉકારઃ સ્વર ઉચ્યતે। વર્ણતસ્તુ સ્મૃતસ્તામ્રઃ સ મનુસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એના ચોથા મુખમાંથી 'ઉ' ધ્વનિ સ્વર કહેવાય છે. રંગથી એ તાંબા જેવા છે અને એ મનુ તામસ કહેવાય છે.

પઞ્ચમાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઊકારો નામ જાયતે। પીતકો વર્ણતશ્ચૈવ મનુશ્ચાપિ ચરિષ્ણવઃ ।। ૨૬.

પાંચમા મુખમાંથી 'ઊ' ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે. એનો રંગ પીળો છે અને એ મનુ ચરિષ્ણુ કહેવાય છે.

તતઃ ષષ્ઠાન્મુખાત્તસ્ય ઓઙ્કારઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ। વરિષ્ઠશ્ચ તતઃ ષષ્ઠો વિજયઃ સ મહાતપાઃ ।। ૨૬.

પછી એના છઠ્ઠા મુખમાંથી 'ઑં' ધ્વનિ કપિલ રંગનો કહેવાય છે. છઠ્ઠો મનુ વિજય શ્રેષ્ઠ અને મહાન તપસ્વી છે.

સપ્તમાત્તુ મુખાત્તસ્ય તતો વૈવસ્વતો મનુઃ। ઋકારશ્ચ સ્વરસ્તત્ર વર્ણતઃ કુષ્ણ ઉચ્યતે ।। ૨૬.

સાતમા મુખમાંથી વૈવસ્વત મનુ પ્રગટે છે. ત્યાં 'ઋ' ધ્વનિ સ્વર છે અને એનો રંગ કાળો કહેવાય છે.

અષ્ટમાત્તુ મુખાત્તસ્ય ૠકારઃ શ્યામવર્ણતઃ। શ્યામાક્ષરસવર્ણશ્ચ તતઃ સાવર્ણિરુચ્યતે ।। ૨૬.

આઠમા મુખમાંથી 'ઋ' ધ્વનિ શ્યામ વર્ણનો છે. અક્ષર અને રંગ બંને શ્યામ છે અને એમાંથી સાવર્ણિ મનુ કહેવાય છે.

મુખાત્તુ નવમાત્તસ્ય લૃકારો નવમઃ સ્મૃતઃ। ધૂમ્રો વૈ વર્ણતશ્ચાપિ ધૂમ્રસ્વ મનુરુચ્યતે ।। ૨૬.

નવમા મુખમાંથી 'ઌ' ધ્વનિ નવમ ગણાય છે. એનો રંગ ધૂમ્ર છે અને એ મનુ ધૂમ્ર કહેવાય છે.

દશમાત્તુ મુખાત્તસ્ય લૃકારઃ પ્રભુરુચ્યતે। સમશ્ચૈવ સવર્ણશ્ચ બભૌ સાવર્ણિકો મનુઃ ।। ૨૬.

દસમા મુખમાંથી 'ઌ' ધ્વનિ પ્રભુ કહેવાય છે. એ સમાન અને સમાન રંગ ધરાવે છે, અને સાવર્ણિક મનુ તેજસ્વી કહેવાય છે.

મુખાદેકાદશાત્તસ્ય એકારો મનુરુચ્યતે। પિશઙ્ગો વર્ણતશ્ચૈવ પિશઙ્ગો વર્ણ ઉચ્યતે ।। ૨૬.

એના અગિયારમા મુખમાંથી 'એ' ધ્વનિ મનુ કહેવાય છે. એનો રંગ પીશંગ છે અને એ રંગ પણ પીશંગ કહેવાય છે.

દ્વાદશાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઐકારો નામ ઉચ્યતે। પિશઙ્ગો ભસ્મવર્ણાભઃ પિશઙ્ગો મનુરુચ્યતે ।। ૨૬.

બારમા મુખમાંથી 'ઐ' ધ્વનિ કહેવાય છે. એ પીશંગ છે, ભસ્મ જેવા રંગનો છે અને એ મનુ પીશંગ કહેવાય છે.

ત્રયોદશાન્મુખાત્તસ્ય ઓકારો વર્ણ ઉચ્યતે। પઞ્ચવર્ણસમાયુક્ત ઓકારો વર્ણ ઉત્તમઃ ।। ૨૬.

તેના તેરમા મુખમાંથી 'ઓ' ધ્વનિ રંગ કહેવાય છે. એ પાંચ રંગોથી યુક્ત છે અને 'ઓ' ધ્વનિ શ્રેષ્ઠ રંગ છે.

ચતુર્દ્દશમુખાત્તસ્ય ઔકારો વર્ણ ઉચ્યતે। કર્બૂરો વર્ણતશ્ચૈવ મનુઃ સાવર્ણિરુચ્યતે ।। ૨૬.

ચૌદમા મુખમાંથી 'ઔ' ધ્વનિ રંગ કહેવાય છે. એનો રંગ વિવિધ છે અને એ મનુ સાવર્ણિ કહેવાય છે.

ઇત્યેતે મનવશ્ચૈવ સ્વરા વર્ણાશ્ચ કલ્પતઃ। વિજ્ઞેયા હિ યથાતત્ત્વં સ્વરતો વર્ણતસ્તથા ।। ૨૬.

આ રીતે દરેક યુગમાં આ મનુઓ, સ્વરો અને રંગો સાચા અર્થમાં, તેમના ધ્વનિ અને રંગથી સમજવા યોગ્ય છે.

પરસ્પરસવર્ણાશ્ચ સ્વરા યસ્માદ્ વૃતા હિ વૈ । તસ્માત્તેષાં સવર્ણત્વાદન્વયસ્તુ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૨૬.

કારણ કે સ્વરો પરસ્પર સમાન રંગ ધરાવે છે, તેથી તેમના અનુક્રમને સમાન રંગના કારણે જ જણાવવામાં આવ્યો છે.