વાયુપુરાણમ્

તતસ્તુ ધ્યાનસંયુક્તસ્તપ આસ્થાય ભૈરવમ્। ચિન્તયામાસ મનસા ત્રિતયં કોઽન્વયન્ત્વિતિ ।। ૨૬.

પછી ધ્યાનમાં લીન થઈ, ભયાનક તપ કરવાનું શરૂ કર્યું અને મનમાં વિચાર્યું: 'આ ત્રણેમાં વ્યાપ્ત કોણ છે?'

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતં તદક્ષરમ્। અશબ્દસ્પર્શરૂપઞ્ચ રસગન્ધવિવર્જ્જિતમ્ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા ત્યારે, એ અવિનાશી તત્વ પ્રગટ થયું—જેમાં શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ કંઈ નહોતું.

અથોત્તમં સ લોકેષુ સ્વમૂર્ત્તિઞ્ચાપિ પશ્યતિ। ધ્યાયન્વૈ સ તદા દેવમથૈનં પશ્યતે પુનઃ ।। ૨૬.

પછી તેમણે લોકોમાં પોતાની શ્રેષ્ઠ મુર્તિ જોઈ; ધ્યાનમાં લીન રહીને, એ દેવને ફરીથી જોયા.

તં શ્વેતમથ રક્તઞ્ચ પીતં કૃષ્ણં તદા પુનઃ। વર્ણસ્થં તત્ર પશ્યેત ન સ્ત્રી ન ચ નપુંસકમ્ ।। ૨૬.

ત્યાં એ શ્વેત, પછી લાલ, પીળો અને કાળો એવો દેખાય છે; એ રંગમાં સ્થિર છે, અને એ ન તો સ્ત્રી છે, ન તો નપુંસક.

તત્સર્વં સુચિરં જ્ઞાત્વા ચિન્તયન્ હિ તદક્ષરમ્ । તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય કણ્ઠાદુત્તિષ્ઠતેઽક્ષરઃ ।। ૨૬.

આ બધું લાંબા સમય સુધી સમજ્યા પછી, જે એ અક્ષરનું ધ્યાન કરે છે, તેના ગળામાંથી એ અક્ષર ઊભરે છે.

એકમાત્રો મહાઘોષઃ શ્વેતવર્ણઃ સુનિર્મલઃ। સ ઓઙ્કારો ભવેદ્વેદઃ અક્ષરં વૈ મહેશ્વરઃ ।। ૨૬.

એ એક માત્રાનો છે, મહાન ધ્વનિ ધરાવે છે, શ્વેત રંગનો અને એકદમ શુદ્ધ છે; એ જ ઓમકાર છે, એ જ વેદ છે, અને એ અક્ષર મહેશ્વર છે.

તતશ્ચિન્તયમાનસ્ય ત્વક્ષરં વૈ સ્વયમ્ભુવઃ। પ્રાદુર્ભૂતન્તુ રક્તન્તુ સ દેવઃ પ્રથમઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

પછી, ધ્યાન કરતાં, સ્વયંભૂનું અક્ષર પ્રગટે છે; એ લાલ છે, અને એ દેવ પ્રથમ ગણાય છે.

ઋગ્વેદં પ્રથમં તસ્ય ત્વગ્નિમીળે પુરોહિતમ્। એતાં દૃષ્ટ્વા ઋચં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પુનઃ। તદક્ષરં મહાતેજાઃ કિમેતદિતિ લોકકૃત્ ।। ૨૬.

એ માટે ઋગ્વેદ પ્રથમ છે, 'હું અગ્નિને પૂજું છું, જે યજ્ઞકર્તા છે'; આ ઋચા જોઈને બ્રહ્માએ ફરી વિચાર્યું: 'આ અક્ષર શું છે, હે જગતના સર્જનહાર, મહાન તેજસ્વી?'

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય તસ્મિન્નથ મહેશ્વરઃ । દ્વિમાત્રમક્ષરં જજ્ઞે ઈશિત્વેન દ્વિમાત્રિકમ્ ।। ૨૬.

તેના ધ્યાન કરતાં મહેશ્વરે બે માત્રાવાળું અક્ષર ઉત્પન્ન કર્યું, અને તેની શક્તિથી એ દ્વિમાત્રિક થયું.

તતઃ પુનર્દ્વિમાત્રં તુ ચિન્તયામાસ ચાક્ષરમ્। પ્રાદુર્ભૂતં ચ રક્તં તચ્છેદને ગૃહ્ય સા યજુઃ ।। ૨૬.

પછી ફરીથી, તેણે એ દ્વિમાત્રા અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું; એ લાલ દેખાયું, અને તેને વિભાજિત કરતાં યજુર્વેદ પ્રાપ્ત થયો.

ઇષે ત્વોર્જ્જેત્વા વાયવસ્થ દેવો વઃ સવિતા પુનઃ। ઋગ્વેદ એકમાત્રસ્તુ દ્વિમાત્રન્તુ યજુઃ સ્મૃતમ્ ।। ૨૬.

બળ અને પોષણ માટે દેવ સવિતા ફરી તમારો છે; ઋગ્વેદ એક માત્રાવાળો છે અને યજુર્વેદ બે માત્રાવાળો કહેવાય છે.

તતો વેદં દ્વિમાત્રં તુ દૃષ્ટ્વા ચૈવ તદક્ષરમ્। દ્વિમાત્રં ચિન્તયન્ બ્રહ્મ ત્વક્ષરં પુનરીશ્વરઃ ।। ૨૬.

પછી, એ દ્વિમાત્રા વેદ અને એ અક્ષર જોઈને, બ્રહ્માએ એ દ્વિમાત્રા અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું, અને ફરીથી ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય ચોઙ્કારઃ સમ્બભૂવ હ। તતસ્તદક્ષરં બ્રહ્મા ઓઙ્કારં સમચિન્તયત્ ।। ૨૬.

તેના ધ્યાન કરતાં ઓમકાર પ્રગટ્યો; ત્યારબાદ બ્રહ્માએ એ ઓમ અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું.

અથાપશ્યત્તતઃ પીતામૃચં ચૈવ સમુત્થિતામ્। અગ્ન આયાહિ વીતયે ગૃણાનો હવ્યદાતયે ।। ૨૬.

પછી તેણે પીળો રંગવાળી ઋચા ઊભરતી જોઈ: 'હે અગ્નિ, તું યજ્ઞ માટે આવ, oblations માટે પ્રશંસિત છે.'

તતસ્તુ સ મહાતેજા દૃષ્ટ્વા વેદાનુપસ્થિતાન્। ચિન્તયિત્વા ચ ભગવાંસ્ત્રિસન્ધ્યં યત્ર્રિરક્ષરમ્। ત્રિવર્ણં યત્ ત્રિષવણમોઙ્કારં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।। ૨૬.

પછી એ મહા તેજસ્વીએ, વેદો હાજર જોઈને અને ધ્યાન કરીને, ભગવાને ત્રણ સંધ્યાવેળા, ત્રણ અક્ષરવાળું, ત્રણ રંગવાળું, ત્રણ વખત ઉચ્ચારાતું ઓમ, જેને બ્રહ્મ કહે છે, તેનું ધ્યાન કર્યું.

તતશ્વૈવ ત્રિસંયોગાત્ ત્રિવર્ણં તુ તદક્ષરમ્। લક્ષ્યાલક્ષ્યપ્રદૃશ્યં ચ સહિતં ત્રિદિવં ત્રિકમ્ ।। ૨૬.

પછી એ ત્રણ સંયોજનથી એ અક્ષર ત્રણ રંગવાળું થયું; એ દેખાતું પણ છે અને ન દેખાતું પણ, અને ત્રિદિવ તથા ત્રિક સાથે જોડાયેલું છે.

ત્રિમાત્રં ત્રિપદં ચૈવ ત્રિયોગં ચૈવ શાશ્વતમ્। તસ્માત્તદક્ષરં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

ત્રણ માત્રા, ત્રણ પગલાં અને શાશ્વત ત્રિયોગ છે; તેથી ભગવાન બ્રહ્માએ એ અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું.

તસ્માત્તદક્ષરં સોઽથ બ્રહ્મરૂપં સ્વયમ્ભુવઃ। ચતુર્દ્દશમુખં દેવં પશ્યતે દીપ્તતેજસમ્। તમોઙ્કારં સ કૃત્વાદૌ વિજ્ઞેયઃ સ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૨૬.

પછી એ અક્ષરને સ્વયંભૂએ બ્રહ્મારૂપમાં બનાવ્યું; તે ચૌદ મુખવાળા, તેજસ્વી દેવને જુએ છે; શરૂઆતમાં ઓમકાર કરીને, એ સ્વયંભૂ ઓળખવા યોગ્ય છે.

ચતુર્મુખમુખાત્તસ્માદજાયન્ત ચતુર્દ્દશ। નાનાવર્ણાઃ સ્વરા દિવ્યમાદ્યં તચ્ચ તદક્ષરમ્। તસ્માત્ ત્રિષષ્ટિવર્ણા વૈ અકારપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૬.

પછી એ ચતુર્મુખના મુખમાંથી ચૌદ જન્મ્યા; વિવિધ રંગવાળા દૈવી સ્વર અને એ અક્ષર; તેથી ત્રેસઠ અક્ષરો 'અ'માંથી ઉત્પન્ન થયેલા કહેવાય છે.

તતઃ સાધારણાર્થાય વર્ણાનાન્તુ સ્વયમ્ભુવઃ। અકારરૂપ આદૌ તુ સ્થિતઃ સ પ્રથમઃ સ્વરઃ ।। ૨૬.

પછી, બધા અક્ષરોના સામાન્ય અર્થ માટે, સ્વયંભૂ 'અ'રૂપે શરૂઆતમાં સ્થાપિત છે, અને એ પ્રથમ સ્વર છે.

તતસ્તેભ્યઃ સ્વરેભ્યસ્તુ ચતુર્દ્દશ મહામુખાઃ। મનવઃ સમ્પ્રસૂયન્તે દિવ્યા મન્વન્તરે સ્વરાઃ ।। ૨૬.

પછી એ સ્વરોમાંથી ચૌદ મહામુખો જન્મે છે; દૈવી મનુઓ મન્વંતરોએ ઉત્પન્ન થાય છે, અને એ સ્વરો પણ દૈવી છે.

ચતુર્દ્દશમુખો યશ્ચ અકારો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ। બ્રહ્મકલ્પઃ સમાખ્યાતઃ સર્વવર્ણઃ પ્રજાપતિઃ ।। ૨૬.

ચૌદ મુખો ધરાવનાર, જેના પ્રથમ ધ્વનિ 'અ' છે, તેને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે. બ્રહ્માનો યુગ કહેવાય છે અને એ સર્વ જાતિઓના સર્જક છે.

મુખાત્તુ પ્રથમાત્તસ્ય મનુઃ સ્વાયમ્ભુવઃ સ્મૃતઃ। અકારસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ શ્વેતવર્ણઃ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૨૬.

એના પ્રથમ મુખમાંથી સ્વાયંભુવ મનુ પ્રગટ્યા છે એમ કહેવાય છે. 'અ' ધ્વનિ સફેદ રંગનો અને સ્વયં જન્મેલો માનવો છે.

દ્વિતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય આકારો વૈ મુખઃ સ્મૃતઃ। નામ્ના સ્વારોચિષો નામ વર્ણઃ પાણ્ડુર ઉચ્યતે ।। ૨૬.

એના બીજા મુખમાંથી 'આ' ધ્વનિ મુખ રૂપે ઓળખાય છે. નામથી સ્વારોચિષ મનુ કહેવાય છે અને એનો રંગ ફિક્કો છે.

તૃતીયાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઇકારો યજુષાં વરઃ। યજુર્મયઃ સ ચાદિત્યો યજુર્વેદો યતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એના ત્રીજા મુખમાંથી 'ઇ' ધ્વનિ, યજુરવેદમાં શ્રેષ્ઠ માનાય છે. એ યજુરમય છે, તેને આદિત્ય કહે છે અને એમાંથી યજુરવેદ પ્રસિદ્ધ થયો છે.

ઈકારઃ સ મનુર્જ્ઞેયો રક્તવર્ણઃ પ્રતાપવાન્। તતઃ ક્ષત્રં પ્રવર્ત્તન્ત તસ્માદ્રક્તસ્તુ ક્ષત્રિયઃ ।। ૨૬.

'ઈ' ધ્વનિ મનુ તરીકે ઓળખાય છે, એ લાલ રંગનો અને પ્રભાવી છે. એમાંથી ક્ષત્રિય વર્ગ ઉત્પન્ન થયો, તેથી ક્ષત્રિય લાલ ગણાય છે.

ચતુર્થાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઉકારઃ સ્વર ઉચ્યતે। વર્ણતસ્તુ સ્મૃતસ્તામ્રઃ સ મનુસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

એના ચોથા મુખમાંથી 'ઉ' ધ્વનિ સ્વર કહેવાય છે. રંગથી એ તાંબા જેવા છે અને એ મનુ તામસ કહેવાય છે.

પઞ્ચમાત્તુ મુખાત્તસ્ય ઊકારો નામ જાયતે। પીતકો વર્ણતશ્ચૈવ મનુશ્ચાપિ ચરિષ્ણવઃ ।। ૨૬.

પાંચમા મુખમાંથી 'ઊ' ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે. એનો રંગ પીળો છે અને એ મનુ ચરિષ્ણુ કહેવાય છે.

તતઃ ષષ્ઠાન્મુખાત્તસ્ય ઓઙ્કારઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ। વરિષ્ઠશ્ચ તતઃ ષષ્ઠો વિજયઃ સ મહાતપાઃ ।। ૨૬.

પછી એના છઠ્ઠા મુખમાંથી 'ઑં' ધ્વનિ કપિલ રંગનો કહેવાય છે. છઠ્ઠો મનુ વિજય શ્રેષ્ઠ અને મહાન તપસ્વી છે.