વાયુપુરાણમ્

અથાસ્ય સપ્તમેઽતીતે કલ્પે વૈ સમ્બભૂવતુઃ। ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ચ તપો લોકનિવાસિનૌ। તતૌ મહર્ષીનન્યાન્ સ માનસાનસૃજત્ પ્રભુઃ ।। ૨૫.

પછી સાતમા કલ્પ પછી, ઋભુ અને સનત્કુમાર, જે તપસ્વી અને લોકમાં વસતા હતા, પ્રગટ થયા; અને પછી ભગવાને બીજા મનથી જન્મેલા મહર્ષિઓનું સર્જન કર્યું.

અહો વિસ્મયનીયાનિ રહસ્યાનિ મહામતે। ત્વયોક્તાનિ યથાતત્ત્વં લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૨૬.

અરે! કેવું આશ્ચર્યજનક અને ગુપ્ત છે આ બધું, હે મહામતિ, જે તમે જગતના કલ્યાણ માટે સાચા રૂપે કહ્યું છે.

તત્ર વૈ સંશયો મહ્યમવતા (વા) રેષુ શૂલિનઃ। કિં કારણં મહાદેવઃ કલિં પ્રાપ્ય સુદારુણમ્। હિત્વા યુગાનિ પૂર્વાણિ અવતારં કરોતિ વૈ ।। ૨૬.

પણ ત્રિશૂળધારી ભગવાનના અવતારો વિષે મને શંકા છે: હે મહાદેવ, પૂર્વના યુગો છોડીને, એ ભયાનક કળીયુગમાં તેઓ અવતાર કેમ લે છે?

અસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પ્રભો। અવતારં કથઞ્ચક્રે એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ।। ૨૬.

આ વર્તમાન વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, હે પ્રભુ, તેમણે અવતાર કેવી રીતે લીધો? એ હું જાણવા ઈચ્છું છું.

ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદિહ લોકે પરત્ર ચ। ભક્તાનામુપદેશાર્થં વિનયાત્ પૃચ્છતો મમ। કથયસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ યદિ શ્રાવ્યં મહામતમ્ ।। ૨૬.

આ જગતમાં કે પરલોકમાં તમને કંઈ અજાણ નથી. હું ભક્તોની શીખ માટે અને વિનમ્રતાથી પૂછું છું, હે મહાપંડિત, જો આ મહાત્મ્ય સાંભળવા યોગ્ય હોય તો કહો.

એવં પૃષ્ટોઽથ ભગવાન્ વાયુર્લોકહિતે રતઃ। ઇદમાહ મહાતેજા વાયુર્લોકનમસ્કૃતઃ ।। ૨૬.

એવી રીતે પૂછવામાં આવતા, જગતના કલ્યાણમાં રત, મહાતેજસ્વી અને સર્વે લોકોથી પૂજ્ય એવા પવનદેવે આ શબ્દો કહ્યા.

એતદ્ઘુપ્તતમં લોકે યન્માન્ત્વં પરિપૃચ્છસિ। તત્સર્વં શ્રૃણુ ગાધેય ઉચ્યમાનં યથાક્રમમ્ ।। ૨૬.

હે ગાધિપુત્ર, જે વાત તું મને પૂછે છે એ જગતમાં સૌથી ગુપ્ત છે. હવે એ બધું ક્રમશઃ ધ્યાનથી સાંભળ.

પુરા હ્યેકાર્ણવે વૃત્તે દિવ્યે વર્ષસહસ્રકે। સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજા બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ દુઃશિતઃ ।। ૨૬.

પ્રાચીન સમયમાં, એક જ મહાસાગરમાં હજાર દિવ્ય વર્ષ વીતી ગયા ત્યારે, બ્રહ્માએ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી, ચિંતામાં પડી ગયા.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતઃ કુમારકઃ। દિવ્યગન્ધઃ સુધાપેક્ષી દિવ્યાં શ્રુતિમુદીરયન્ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા ત્યારે, દિવ્ય સુગંધવાળો, અમૃતની ઇચ્છાવાળો અને દિવ્ય ધ્વનિ કરતો એક બાળક પ્રગટ થયો.

અશબ્દસ્પર્શરૂપાન્તામગન્ધાં રસવર્જ્જિતામ્। શ્રુતિં હ્યુદીરયન્ દેવો યામવિન્દચ્ચતુર્મ્મુખઃ ।। ૨૬.

એ દેવએ એવી ધ્વનિ કરી જે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, ગંધ અને રસથી પર હતી—એ ધ્વનિ ચતુરાનન બ્રહ્માએ સાંભળી.

તતસ્તુ ધ્યાનસંયુક્તસ્તપ આસ્થાય ભૈરવમ્। ચિન્તયામાસ મનસા ત્રિતયં કોઽન્વયન્ત્વિતિ ।। ૨૬.

પછી ધ્યાનમાં લીન થઈ, ભયાનક તપ કરવાનું શરૂ કર્યું અને મનમાં વિચાર્યું: 'આ ત્રણેમાં વ્યાપ્ત કોણ છે?'

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતં તદક્ષરમ્। અશબ્દસ્પર્શરૂપઞ્ચ રસગન્ધવિવર્જ્જિતમ્ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા ત્યારે, એ અવિનાશી તત્વ પ્રગટ થયું—જેમાં શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ કંઈ નહોતું.

અથોત્તમં સ લોકેષુ સ્વમૂર્ત્તિઞ્ચાપિ પશ્યતિ। ધ્યાયન્વૈ સ તદા દેવમથૈનં પશ્યતે પુનઃ ।। ૨૬.

પછી તેમણે લોકોમાં પોતાની શ્રેષ્ઠ મુર્તિ જોઈ; ધ્યાનમાં લીન રહીને, એ દેવને ફરીથી જોયા.

તં શ્વેતમથ રક્તઞ્ચ પીતં કૃષ્ણં તદા પુનઃ। વર્ણસ્થં તત્ર પશ્યેત ન સ્ત્રી ન ચ નપુંસકમ્ ।। ૨૬.

ત્યાં એ શ્વેત, પછી લાલ, પીળો અને કાળો એવો દેખાય છે; એ રંગમાં સ્થિર છે, અને એ ન તો સ્ત્રી છે, ન તો નપુંસક.

તત્સર્વં સુચિરં જ્ઞાત્વા ચિન્તયન્ હિ તદક્ષરમ્ । તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય કણ્ઠાદુત્તિષ્ઠતેઽક્ષરઃ ।। ૨૬.

આ બધું લાંબા સમય સુધી સમજ્યા પછી, જે એ અક્ષરનું ધ્યાન કરે છે, તેના ગળામાંથી એ અક્ષર ઊભરે છે.

એકમાત્રો મહાઘોષઃ શ્વેતવર્ણઃ સુનિર્મલઃ। સ ઓઙ્કારો ભવેદ્વેદઃ અક્ષરં વૈ મહેશ્વરઃ ।। ૨૬.

એ એક માત્રાનો છે, મહાન ધ્વનિ ધરાવે છે, શ્વેત રંગનો અને એકદમ શુદ્ધ છે; એ જ ઓમકાર છે, એ જ વેદ છે, અને એ અક્ષર મહેશ્વર છે.

તતશ્ચિન્તયમાનસ્ય ત્વક્ષરં વૈ સ્વયમ્ભુવઃ। પ્રાદુર્ભૂતન્તુ રક્તન્તુ સ દેવઃ પ્રથમઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

પછી, ધ્યાન કરતાં, સ્વયંભૂનું અક્ષર પ્રગટે છે; એ લાલ છે, અને એ દેવ પ્રથમ ગણાય છે.

ઋગ્વેદં પ્રથમં તસ્ય ત્વગ્નિમીળે પુરોહિતમ્। એતાં દૃષ્ટ્વા ઋચં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પુનઃ। તદક્ષરં મહાતેજાઃ કિમેતદિતિ લોકકૃત્ ।। ૨૬.

એ માટે ઋગ્વેદ પ્રથમ છે, 'હું અગ્નિને પૂજું છું, જે યજ્ઞકર્તા છે'; આ ઋચા જોઈને બ્રહ્માએ ફરી વિચાર્યું: 'આ અક્ષર શું છે, હે જગતના સર્જનહાર, મહાન તેજસ્વી?'

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય તસ્મિન્નથ મહેશ્વરઃ । દ્વિમાત્રમક્ષરં જજ્ઞે ઈશિત્વેન દ્વિમાત્રિકમ્ ।। ૨૬.

તેના ધ્યાન કરતાં મહેશ્વરે બે માત્રાવાળું અક્ષર ઉત્પન્ન કર્યું, અને તેની શક્તિથી એ દ્વિમાત્રિક થયું.

તતઃ પુનર્દ્વિમાત્રં તુ ચિન્તયામાસ ચાક્ષરમ્। પ્રાદુર્ભૂતં ચ રક્તં તચ્છેદને ગૃહ્ય સા યજુઃ ।। ૨૬.

પછી ફરીથી, તેણે એ દ્વિમાત્રા અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું; એ લાલ દેખાયું, અને તેને વિભાજિત કરતાં યજુર્વેદ પ્રાપ્ત થયો.

ઇષે ત્વોર્જ્જેત્વા વાયવસ્થ દેવો વઃ સવિતા પુનઃ। ઋગ્વેદ એકમાત્રસ્તુ દ્વિમાત્રન્તુ યજુઃ સ્મૃતમ્ ।। ૨૬.

બળ અને પોષણ માટે દેવ સવિતા ફરી તમારો છે; ઋગ્વેદ એક માત્રાવાળો છે અને યજુર્વેદ બે માત્રાવાળો કહેવાય છે.

તતો વેદં દ્વિમાત્રં તુ દૃષ્ટ્વા ચૈવ તદક્ષરમ્। દ્વિમાત્રં ચિન્તયન્ બ્રહ્મ ત્વક્ષરં પુનરીશ્વરઃ ।। ૨૬.

પછી, એ દ્વિમાત્રા વેદ અને એ અક્ષર જોઈને, બ્રહ્માએ એ દ્વિમાત્રા અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું, અને ફરીથી ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય ચોઙ્કારઃ સમ્બભૂવ હ। તતસ્તદક્ષરં બ્રહ્મા ઓઙ્કારં સમચિન્તયત્ ।। ૨૬.

તેના ધ્યાન કરતાં ઓમકાર પ્રગટ્યો; ત્યારબાદ બ્રહ્માએ એ ઓમ અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું.

અથાપશ્યત્તતઃ પીતામૃચં ચૈવ સમુત્થિતામ્। અગ્ન આયાહિ વીતયે ગૃણાનો હવ્યદાતયે ।। ૨૬.

પછી તેણે પીળો રંગવાળી ઋચા ઊભરતી જોઈ: 'હે અગ્નિ, તું યજ્ઞ માટે આવ, oblations માટે પ્રશંસિત છે.'

તતસ્તુ સ મહાતેજા દૃષ્ટ્વા વેદાનુપસ્થિતાન્। ચિન્તયિત્વા ચ ભગવાંસ્ત્રિસન્ધ્યં યત્ર્રિરક્ષરમ્। ત્રિવર્ણં યત્ ત્રિષવણમોઙ્કારં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।। ૨૬.

પછી એ મહા તેજસ્વીએ, વેદો હાજર જોઈને અને ધ્યાન કરીને, ભગવાને ત્રણ સંધ્યાવેળા, ત્રણ અક્ષરવાળું, ત્રણ રંગવાળું, ત્રણ વખત ઉચ્ચારાતું ઓમ, જેને બ્રહ્મ કહે છે, તેનું ધ્યાન કર્યું.

તતશ્વૈવ ત્રિસંયોગાત્ ત્રિવર્ણં તુ તદક્ષરમ્। લક્ષ્યાલક્ષ્યપ્રદૃશ્યં ચ સહિતં ત્રિદિવં ત્રિકમ્ ।। ૨૬.

પછી એ ત્રણ સંયોજનથી એ અક્ષર ત્રણ રંગવાળું થયું; એ દેખાતું પણ છે અને ન દેખાતું પણ, અને ત્રિદિવ તથા ત્રિક સાથે જોડાયેલું છે.

ત્રિમાત્રં ત્રિપદં ચૈવ ત્રિયોગં ચૈવ શાશ્વતમ્। તસ્માત્તદક્ષરં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પ્રભુઃ ।। ૨૬.

ત્રણ માત્રા, ત્રણ પગલાં અને શાશ્વત ત્રિયોગ છે; તેથી ભગવાન બ્રહ્માએ એ અક્ષરનું ધ્યાન કર્યું.

તસ્માત્તદક્ષરં સોઽથ બ્રહ્મરૂપં સ્વયમ્ભુવઃ। ચતુર્દ્દશમુખં દેવં પશ્યતે દીપ્તતેજસમ્। તમોઙ્કારં સ કૃત્વાદૌ વિજ્ઞેયઃ સ સ્વયમ્ભુવઃ ।। ૨૬.

પછી એ અક્ષરને સ્વયંભૂએ બ્રહ્મારૂપમાં બનાવ્યું; તે ચૌદ મુખવાળા, તેજસ્વી દેવને જુએ છે; શરૂઆતમાં ઓમકાર કરીને, એ સ્વયંભૂ ઓળખવા યોગ્ય છે.

ચતુર્મુખમુખાત્તસ્માદજાયન્ત ચતુર્દ્દશ। નાનાવર્ણાઃ સ્વરા દિવ્યમાદ્યં તચ્ચ તદક્ષરમ્। તસ્માત્ ત્રિષષ્ટિવર્ણા વૈ અકારપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૬.

પછી એ ચતુર્મુખના મુખમાંથી ચૌદ જન્મ્યા; વિવિધ રંગવાળા દૈવી સ્વર અને એ અક્ષર; તેથી ત્રેસઠ અક્ષરો 'અ'માંથી ઉત્પન્ન થયેલા કહેવાય છે.