વાયુપુરાણમ્

ભૃગુમઙ્ગિરસં દક્ષં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્। વસિષ્ઠઞ્ચ મહાતેજાઃ સસૃજે સપ્ત માનસાન્ ।। ૨૫.

ભૃગુ, અંગિરસ, દક્ષ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને વશિષ્ઠ — એ મહા તેજસ્વી સાત માનસ પુત્રોની રચના કરી.

પુત્રાનાત્મસમાનન્યાન્ સોઽસૃજદ્વિશ્વસમ્ભવાન્ । તેષાં ભૂયોઽનુમાર્ગેણ ગાવો વક્રાદ્વિજજ્ઞિરે ।। ૨૫.

પછી, બ્રહ્માએ પોતાના સમાન, વિશ્વાત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા અન્ય પુત્રો સર્જ્યા. પછી, એમના માર્ગે ચાલીને, વક્રમાંથી ગાયોની ફરીથી ઉત્પત્તિ થઈ.

ઓઙ્કારપ્રમુખાન્ વેદાનભિમાન્યાશ્ચ દેવતાઃ। એવમેતાન્ યતાપ્રોક્તાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૫.

ઓંકારથી શરૂ થતા વેદો અને એમમાં ગૌરવ રાખનાર દેવતાઓ — એમ, જેમ પહેલાં કહ્યું હતું, બ્રહ્મા લોકપિતામહે એમની રચના કરી.

દક્ષાદ્યાન્ માનસાન્ પુત્રાન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ। પ્રજાઃ સૃજત ભદ્રં વો રુદ્રેણ સહ ધીમતા ।। ૨૫.

દક્ષથી શરૂ થતા પોતાના માનસ પુત્રોને ભગવાને કહ્યું: 'રુદ્ર, જ્ઞાનવાન સાથે, તમે સર્વે પ્રજાની રચના કરો, શુભ રહે.'

અનુગમ્ય મહાત્માનં પ્રજાનાં પતયસ્તદા। વયમિચ્છામહે દેવ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું ત્વયા સહ। બ્રહ્મણસ્ત્વેષ સન્દેશસ્તવ ચૈવ મહેશ્વર ।। ૨૫.

પછી, મહાત્માને અનુસરી, પ્રજાના સ્વામીઓએ કહ્યું: 'હે દેવ, અમે તમારી સાથે પ્રજાની રચના કરવા ઇચ્છીએ છીએ. એ બ્રહ્માનો અને તમારો આદેશ છે, હે મહેશ્વર.'

તૈરેવમુક્તો ભગવાન્ રુદ્રઃ પ્રોવાચ તાન્ પ્રભુઃ। બ્રહ્મણશ્ચાત્મજા મહ્યં પ્રાણાન્ ગૃહ્ય ચ વૈ સુરાઃ ।। ૨૫.

એવું સાંભળીને ભગવાન રુદ્રે દેવતાઓને કહ્યું: 'હે દેવો, બ્રહ્માના પુત્રોના પ્રાણ લઈને મને આપો.'

કૃત્વાગ્રજાગ્રજાનેતાન્ બ્રાહ્મણાનાત્મજાન્મમ। બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાન્ સપ્તલોકાન્મમાત્મકાન્। ભવન્તઃ સ્રષ્ટુમર્હન્તિ વચનાન્મમ સ્વસ્તિ વઃ ।। ૨૫.

મારા સ્વયંથી જન્મેલા મોટા-નાના બ્રાહ્મણો અને બ્રહ્માથી લઈને સ્તંભ સુધીના સાતે લોક મારા સંતાન છે. હવે તમે મારા આજ્ઞાથી તેમની રચના કરવા યોગ્ય છો. તમારે કલ્યાણ થાય.

તેનૈવમુક્તાઃ પ્રત્યૂચુઃ રુદ્રમાદ્યન્ત્રિશૂલિનમ્। યથાજ્ઞાપયસે દેવ તથા તદ્વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૫.

એવું સાંભળીને, સૌએ ત્રિશૂળધારી પ્રથમ રુદ્રને ઉત્તર આપ્યો: 'હે દેવ, તમે જે રીતે કહો છો, એ જ થશે.'

અનુમાન્ય મહાદેવં પ્રજાનાં પતયસ્તદા। ઊચુર્દક્ષં મહાત્માનં ભવાન્ શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિઃ। ત્વાં પુરસ્કૃત્ય ભદ્રન્તે પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામહે વયમ્ ।। ૨૫.

મહાદેવને વિદાય લઈને, પ્રજાપતિઓએ મહાત્મા દક્ષને કહ્યું: 'તમે સર્વ શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિ છો. તમારી આગેવાનીમાં અને તમારા કલ્યાણ માટે અમે પ્રજાઓની રચના કરીશું.'

એવમસ્ત્વિતિ વૈ દક્ષઃ પ્રત્યપદ્યત ભાષિતમ્। તૈઃ સહ સ્રષ્ટુમારેભે પ્રજાકામઃ પ્રજાપતિઃ। સર્ગસ્થિતે તતઃ સ્થાણૌ બ્રહ્મા સર્ગમથાસૃજત્ ।। ૨૫.

દક્ષે કહ્યું: 'જેમ તેમ હોય તેમ જ રહે.' અને સૌના શબ્દો સ્વીકારી લીધા. પ્રજાની ઇચ્છાથી દક્ષે સૌ સાથે મળીને સર્જન શરૂ કર્યું. પછી સર્જન સ્થિર થયું ત્યારે બ્રહ્માએ સ્તંભ પાસે સર્જન કર્યું.

અથાસ્ય સપ્તમેઽતીતે કલ્પે વૈ સમ્બભૂવતુઃ। ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ચ તપો લોકનિવાસિનૌ। તતૌ મહર્ષીનન્યાન્ સ માનસાનસૃજત્ પ્રભુઃ ।। ૨૫.

પછી સાતમા કલ્પ પછી, ઋભુ અને સનત્કુમાર, જે તપસ્વી અને લોકમાં વસતા હતા, પ્રગટ થયા; અને પછી ભગવાને બીજા મનથી જન્મેલા મહર્ષિઓનું સર્જન કર્યું.

અહો વિસ્મયનીયાનિ રહસ્યાનિ મહામતે। ત્વયોક્તાનિ યથાતત્ત્વં લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૨૬.

અરે! કેવું આશ્ચર્યજનક અને ગુપ્ત છે આ બધું, હે મહામતિ, જે તમે જગતના કલ્યાણ માટે સાચા રૂપે કહ્યું છે.

તત્ર વૈ સંશયો મહ્યમવતા (વા) રેષુ શૂલિનઃ। કિં કારણં મહાદેવઃ કલિં પ્રાપ્ય સુદારુણમ્। હિત્વા યુગાનિ પૂર્વાણિ અવતારં કરોતિ વૈ ।। ૨૬.

પણ ત્રિશૂળધારી ભગવાનના અવતારો વિષે મને શંકા છે: હે મહાદેવ, પૂર્વના યુગો છોડીને, એ ભયાનક કળીયુગમાં તેઓ અવતાર કેમ લે છે?

અસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પ્રભો। અવતારં કથઞ્ચક્રે એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ।। ૨૬.

આ વર્તમાન વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, હે પ્રભુ, તેમણે અવતાર કેવી રીતે લીધો? એ હું જાણવા ઈચ્છું છું.

ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદિહ લોકે પરત્ર ચ। ભક્તાનામુપદેશાર્થં વિનયાત્ પૃચ્છતો મમ। કથયસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ યદિ શ્રાવ્યં મહામતમ્ ।। ૨૬.

આ જગતમાં કે પરલોકમાં તમને કંઈ અજાણ નથી. હું ભક્તોની શીખ માટે અને વિનમ્રતાથી પૂછું છું, હે મહાપંડિત, જો આ મહાત્મ્ય સાંભળવા યોગ્ય હોય તો કહો.

એવં પૃષ્ટોઽથ ભગવાન્ વાયુર્લોકહિતે રતઃ। ઇદમાહ મહાતેજા વાયુર્લોકનમસ્કૃતઃ ।। ૨૬.

એવી રીતે પૂછવામાં આવતા, જગતના કલ્યાણમાં રત, મહાતેજસ્વી અને સર્વે લોકોથી પૂજ્ય એવા પવનદેવે આ શબ્દો કહ્યા.

એતદ્ઘુપ્તતમં લોકે યન્માન્ત્વં પરિપૃચ્છસિ। તત્સર્વં શ્રૃણુ ગાધેય ઉચ્યમાનં યથાક્રમમ્ ।। ૨૬.

હે ગાધિપુત્ર, જે વાત તું મને પૂછે છે એ જગતમાં સૌથી ગુપ્ત છે. હવે એ બધું ક્રમશઃ ધ્યાનથી સાંભળ.

પુરા હ્યેકાર્ણવે વૃત્તે દિવ્યે વર્ષસહસ્રકે। સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજા બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ દુઃશિતઃ ।। ૨૬.

પ્રાચીન સમયમાં, એક જ મહાસાગરમાં હજાર દિવ્ય વર્ષ વીતી ગયા ત્યારે, બ્રહ્માએ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી, ચિંતામાં પડી ગયા.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતઃ કુમારકઃ। દિવ્યગન્ધઃ સુધાપેક્ષી દિવ્યાં શ્રુતિમુદીરયન્ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા ત્યારે, દિવ્ય સુગંધવાળો, અમૃતની ઇચ્છાવાળો અને દિવ્ય ધ્વનિ કરતો એક બાળક પ્રગટ થયો.

અશબ્દસ્પર્શરૂપાન્તામગન્ધાં રસવર્જ્જિતામ્। શ્રુતિં હ્યુદીરયન્ દેવો યામવિન્દચ્ચતુર્મ્મુખઃ ।। ૨૬.

એ દેવએ એવી ધ્વનિ કરી જે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, ગંધ અને રસથી પર હતી—એ ધ્વનિ ચતુરાનન બ્રહ્માએ સાંભળી.

તતસ્તુ ધ્યાનસંયુક્તસ્તપ આસ્થાય ભૈરવમ્। ચિન્તયામાસ મનસા ત્રિતયં કોઽન્વયન્ત્વિતિ ।। ૨૬.

પછી ધ્યાનમાં લીન થઈ, ભયાનક તપ કરવાનું શરૂ કર્યું અને મનમાં વિચાર્યું: 'આ ત્રણેમાં વ્યાપ્ત કોણ છે?'

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતં તદક્ષરમ્। અશબ્દસ્પર્શરૂપઞ્ચ રસગન્ધવિવર્જ્જિતમ્ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા ત્યારે, એ અવિનાશી તત્વ પ્રગટ થયું—જેમાં શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ કંઈ નહોતું.

અથોત્તમં સ લોકેષુ સ્વમૂર્ત્તિઞ્ચાપિ પશ્યતિ। ધ્યાયન્વૈ સ તદા દેવમથૈનં પશ્યતે પુનઃ ।। ૨૬.

પછી તેમણે લોકોમાં પોતાની શ્રેષ્ઠ મુર્તિ જોઈ; ધ્યાનમાં લીન રહીને, એ દેવને ફરીથી જોયા.

તં શ્વેતમથ રક્તઞ્ચ પીતં કૃષ્ણં તદા પુનઃ। વર્ણસ્થં તત્ર પશ્યેત ન સ્ત્રી ન ચ નપુંસકમ્ ।। ૨૬.

ત્યાં એ શ્વેત, પછી લાલ, પીળો અને કાળો એવો દેખાય છે; એ રંગમાં સ્થિર છે, અને એ ન તો સ્ત્રી છે, ન તો નપુંસક.

તત્સર્વં સુચિરં જ્ઞાત્વા ચિન્તયન્ હિ તદક્ષરમ્ । તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય કણ્ઠાદુત્તિષ્ઠતેઽક્ષરઃ ।। ૨૬.

આ બધું લાંબા સમય સુધી સમજ્યા પછી, જે એ અક્ષરનું ધ્યાન કરે છે, તેના ગળામાંથી એ અક્ષર ઊભરે છે.

એકમાત્રો મહાઘોષઃ શ્વેતવર્ણઃ સુનિર્મલઃ। સ ઓઙ્કારો ભવેદ્વેદઃ અક્ષરં વૈ મહેશ્વરઃ ।। ૨૬.

એ એક માત્રાનો છે, મહાન ધ્વનિ ધરાવે છે, શ્વેત રંગનો અને એકદમ શુદ્ધ છે; એ જ ઓમકાર છે, એ જ વેદ છે, અને એ અક્ષર મહેશ્વર છે.

તતશ્ચિન્તયમાનસ્ય ત્વક્ષરં વૈ સ્વયમ્ભુવઃ। પ્રાદુર્ભૂતન્તુ રક્તન્તુ સ દેવઃ પ્રથમઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૬.

પછી, ધ્યાન કરતાં, સ્વયંભૂનું અક્ષર પ્રગટે છે; એ લાલ છે, અને એ દેવ પ્રથમ ગણાય છે.

ઋગ્વેદં પ્રથમં તસ્ય ત્વગ્નિમીળે પુરોહિતમ્। એતાં દૃષ્ટ્વા ઋચં બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ વૈ પુનઃ। તદક્ષરં મહાતેજાઃ કિમેતદિતિ લોકકૃત્ ।। ૨૬.

એ માટે ઋગ્વેદ પ્રથમ છે, 'હું અગ્નિને પૂજું છું, જે યજ્ઞકર્તા છે'; આ ઋચા જોઈને બ્રહ્માએ ફરી વિચાર્યું: 'આ અક્ષર શું છે, હે જગતના સર્જનહાર, મહાન તેજસ્વી?'

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય તસ્મિન્નથ મહેશ્વરઃ । દ્વિમાત્રમક્ષરં જજ્ઞે ઈશિત્વેન દ્વિમાત્રિકમ્ ।। ૨૬.

તેના ધ્યાન કરતાં મહેશ્વરે બે માત્રાવાળું અક્ષર ઉત્પન્ન કર્યું, અને તેની શક્તિથી એ દ્વિમાત્રિક થયું.