વાયુપુરાણમ્

ઉપયાચસ્વ માં બ્રહ્મન્ સ્મર્ત્તુમર્હસિ ચાત્મનઃ। માં ચ વેત્થાત્મજં રુદ્રં પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો ।। ૨૫.

હે બ્રહ્મા, મારી પાસે આવો અને તમારું સ્વરૂપ યાદ કરો. મને, તમારાં પુત્ર રુદ્રને, ઓળખો; હે પ્રભુ, મને કૃપા આપો.

શ્રુત્વા ત્વિદં વચસ્તસ્ય પ્રભૂતઞ્ચ મનોગતમ્। પિતામહઃ પ્રસન્નાત્મા નેત્રે ફુલ્લામ્બુજપ્રભૈઃ ।। ૨૫.

એના શબ્દો અને મનમાં ભરેલા વિચારો સાંભળી, પિતામહ બ્રહ્મા આનંદિત મનથી, ફૂલેલા કમળ જેવી તેજસ્વી આંખો સાથે, ખુશ થયા.

તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા। ઉવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા શુદ્ધજામ્બૂનદપ્રભઃ ।। ૨૫.

પછી, પોતાના પ્રાણો પાછા મેળવી, કોમળ અને ગંભીર અવાજમાં, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, ભગવાન બ્રહ્માએ બોલ્યા.

ભો ભો વદ મહાભાગ આનન્દયસિ મે મનઃ। કો ભવાન્ વિશ્વભૂતિસ્ત્વં સ્થિત એકાદશાત્મકઃ ।। ૨૫.

હે મહાન, કહો! તમે મારા મનમાં આનંદ પેદા કરો છો. તમે કોણ છો, એ સર્વ જીવોમાં વસેલા, અગિયાર સ્વરૂપો ધરાવનાર?

એવમુક્તો ભગવતા બ્રહ્મણાઽનન્તતેજસા। તતઃ પ્રત્યવદદ્રુદ્રો હ્યભિવાદ્યાત્મજૈઃ સહ ।। ૨૫.

અનંત તેજવાળા ભગવાન બ્રહ્માએ એમ કહ્યું, ત્યારે રુદ્રે, પોતાના પુત્રો સાથે, નમન કરીને જવાબ આપ્યો.

યત્તે વરમહં બ્રહ્મન્ યાચિતો વિષ્ણુના સહ। પુત્રો મે ભવ દેવેતિ ત્વત્તુલ્યો વાપિ ધૂર્વહઃ ।। ૨૫.

હે બ્રહ્મા, જે વર હું અને વિષ્ણુએ મળીને માગ્યો હતો, એ એવો હતો: 'મારો પુત્ર દેવ બની જાય, અથવા ઓછામાં ઓછો તમારી સમાન શક્તિ ધરાવતો બને.'

લોકેષુ વિશ્રુતૈઃ કાર્યં સર્વૈર્વિશ્વાત્મસમ્ભવૈઃ। વિષાદન્ત્યજ દેવેશ લોકાંસ્ત્વં સ્રષ્ટુમર્હસિ ।। ૨૫.

લોકોમાં જે કાર્ય છે, એ સર્વે વિશ્વાત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો દ્વારા પૂરું થવું જોઈએ. હે દેવોના સ્વામી, લોકના અંતે, તમે લોકોની રચના કરો.

એવં સ ભગવાનુક્તો બ્રહ્મા પ્રીતમનાભવત્ । રુદ્રં પ્રત્યવદદ્ભૂયો લોકાન્તે નીલલોહિતમ્ ।। ૨૫.

આ રીતે કહ્યું, તો ભગવાન બ્રહ્મા આનંદિત મનથી, ફરીથી લોકના અંતે, નીલ અને લાલ રંગના રુદ્રને બોલ્યા.

સાહાય્યં મમ કાર્યાર્થં પ્રજાઃ સૃજ મયા સહ। બીજી ત્વં સર્વભૂતાનાં તત્પ્રપન્નસ્તથા ભવ। બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રતિજગ્રાહ શઙ્કરઃ ।। ૨૫.

મને કાર્યમાં મદદ કરો; મારી સાથે જીવોની રચના કરો. તમે સર્વ જીવોના બીજ છો, એ રીતે એમાં સ્થિર થાઓ. 'એમ જ થશે,' એમ શંકરે એ વાણી સ્વીકારી.

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા કૃષ્ણાજિનવિભૂષિતઃ। મનોઽગ્રે સોઽસૃજદ્દેવો ભૂતાનાં ધારણાં તતઃ। જિહ્વાં સરસ્વતીઞ્ચૈવ તતસ્તાં વિશ્વરૂપિણીમ્ ।। ૨૫.

પછી, કાળાં મૃગચર્મ ધારણ કરેલા ભગવાન બ્રહ્માએ, પહેલા મનની રચના કરી, પછી ભગવાને જીવોની આધાર રચના કરી; પછી જીભ અને સરસ્વતીની, અને પછી સર્વરૂપ ધરાવતી એનું સર્જન કર્યું.

ભૃગુમઙ્ગિરસં દક્ષં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્। વસિષ્ઠઞ્ચ મહાતેજાઃ સસૃજે સપ્ત માનસાન્ ।। ૨૫.

ભૃગુ, અંગિરસ, દક્ષ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને વશિષ્ઠ — એ મહા તેજસ્વી સાત માનસ પુત્રોની રચના કરી.

પુત્રાનાત્મસમાનન્યાન્ સોઽસૃજદ્વિશ્વસમ્ભવાન્ । તેષાં ભૂયોઽનુમાર્ગેણ ગાવો વક્રાદ્વિજજ્ઞિરે ।। ૨૫.

પછી, બ્રહ્માએ પોતાના સમાન, વિશ્વાત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા અન્ય પુત્રો સર્જ્યા. પછી, એમના માર્ગે ચાલીને, વક્રમાંથી ગાયોની ફરીથી ઉત્પત્તિ થઈ.

ઓઙ્કારપ્રમુખાન્ વેદાનભિમાન્યાશ્ચ દેવતાઃ। એવમેતાન્ યતાપ્રોક્તાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૫.

ઓંકારથી શરૂ થતા વેદો અને એમમાં ગૌરવ રાખનાર દેવતાઓ — એમ, જેમ પહેલાં કહ્યું હતું, બ્રહ્મા લોકપિતામહે એમની રચના કરી.

દક્ષાદ્યાન્ માનસાન્ પુત્રાન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ। પ્રજાઃ સૃજત ભદ્રં વો રુદ્રેણ સહ ધીમતા ।। ૨૫.

દક્ષથી શરૂ થતા પોતાના માનસ પુત્રોને ભગવાને કહ્યું: 'રુદ્ર, જ્ઞાનવાન સાથે, તમે સર્વે પ્રજાની રચના કરો, શુભ રહે.'

અનુગમ્ય મહાત્માનં પ્રજાનાં પતયસ્તદા। વયમિચ્છામહે દેવ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું ત્વયા સહ। બ્રહ્મણસ્ત્વેષ સન્દેશસ્તવ ચૈવ મહેશ્વર ।। ૨૫.

પછી, મહાત્માને અનુસરી, પ્રજાના સ્વામીઓએ કહ્યું: 'હે દેવ, અમે તમારી સાથે પ્રજાની રચના કરવા ઇચ્છીએ છીએ. એ બ્રહ્માનો અને તમારો આદેશ છે, હે મહેશ્વર.'

તૈરેવમુક્તો ભગવાન્ રુદ્રઃ પ્રોવાચ તાન્ પ્રભુઃ। બ્રહ્મણશ્ચાત્મજા મહ્યં પ્રાણાન્ ગૃહ્ય ચ વૈ સુરાઃ ।। ૨૫.

એવું સાંભળીને ભગવાન રુદ્રે દેવતાઓને કહ્યું: 'હે દેવો, બ્રહ્માના પુત્રોના પ્રાણ લઈને મને આપો.'

કૃત્વાગ્રજાગ્રજાનેતાન્ બ્રાહ્મણાનાત્મજાન્મમ। બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાન્ સપ્તલોકાન્મમાત્મકાન્। ભવન્તઃ સ્રષ્ટુમર્હન્તિ વચનાન્મમ સ્વસ્તિ વઃ ।। ૨૫.

મારા સ્વયંથી જન્મેલા મોટા-નાના બ્રાહ્મણો અને બ્રહ્માથી લઈને સ્તંભ સુધીના સાતે લોક મારા સંતાન છે. હવે તમે મારા આજ્ઞાથી તેમની રચના કરવા યોગ્ય છો. તમારે કલ્યાણ થાય.

તેનૈવમુક્તાઃ પ્રત્યૂચુઃ રુદ્રમાદ્યન્ત્રિશૂલિનમ્। યથાજ્ઞાપયસે દેવ તથા તદ્વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૫.

એવું સાંભળીને, સૌએ ત્રિશૂળધારી પ્રથમ રુદ્રને ઉત્તર આપ્યો: 'હે દેવ, તમે જે રીતે કહો છો, એ જ થશે.'

અનુમાન્ય મહાદેવં પ્રજાનાં પતયસ્તદા। ઊચુર્દક્ષં મહાત્માનં ભવાન્ શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિઃ। ત્વાં પુરસ્કૃત્ય ભદ્રન્તે પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામહે વયમ્ ।। ૨૫.

મહાદેવને વિદાય લઈને, પ્રજાપતિઓએ મહાત્મા દક્ષને કહ્યું: 'તમે સર્વ શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિ છો. તમારી આગેવાનીમાં અને તમારા કલ્યાણ માટે અમે પ્રજાઓની રચના કરીશું.'

એવમસ્ત્વિતિ વૈ દક્ષઃ પ્રત્યપદ્યત ભાષિતમ્। તૈઃ સહ સ્રષ્ટુમારેભે પ્રજાકામઃ પ્રજાપતિઃ। સર્ગસ્થિતે તતઃ સ્થાણૌ બ્રહ્મા સર્ગમથાસૃજત્ ।। ૨૫.

દક્ષે કહ્યું: 'જેમ તેમ હોય તેમ જ રહે.' અને સૌના શબ્દો સ્વીકારી લીધા. પ્રજાની ઇચ્છાથી દક્ષે સૌ સાથે મળીને સર્જન શરૂ કર્યું. પછી સર્જન સ્થિર થયું ત્યારે બ્રહ્માએ સ્તંભ પાસે સર્જન કર્યું.

અથાસ્ય સપ્તમેઽતીતે કલ્પે વૈ સમ્બભૂવતુઃ। ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ચ તપો લોકનિવાસિનૌ। તતૌ મહર્ષીનન્યાન્ સ માનસાનસૃજત્ પ્રભુઃ ।। ૨૫.

પછી સાતમા કલ્પ પછી, ઋભુ અને સનત્કુમાર, જે તપસ્વી અને લોકમાં વસતા હતા, પ્રગટ થયા; અને પછી ભગવાને બીજા મનથી જન્મેલા મહર્ષિઓનું સર્જન કર્યું.

અહો વિસ્મયનીયાનિ રહસ્યાનિ મહામતે। ત્વયોક્તાનિ યથાતત્ત્વં લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૨૬.

અરે! કેવું આશ્ચર્યજનક અને ગુપ્ત છે આ બધું, હે મહામતિ, જે તમે જગતના કલ્યાણ માટે સાચા રૂપે કહ્યું છે.

તત્ર વૈ સંશયો મહ્યમવતા (વા) રેષુ શૂલિનઃ। કિં કારણં મહાદેવઃ કલિં પ્રાપ્ય સુદારુણમ્। હિત્વા યુગાનિ પૂર્વાણિ અવતારં કરોતિ વૈ ।। ૨૬.

પણ ત્રિશૂળધારી ભગવાનના અવતારો વિષે મને શંકા છે: હે મહાદેવ, પૂર્વના યુગો છોડીને, એ ભયાનક કળીયુગમાં તેઓ અવતાર કેમ લે છે?

અસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પ્રભો। અવતારં કથઞ્ચક્રે એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ।। ૨૬.

આ વર્તમાન વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, હે પ્રભુ, તેમણે અવતાર કેવી રીતે લીધો? એ હું જાણવા ઈચ્છું છું.

ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદિહ લોકે પરત્ર ચ। ભક્તાનામુપદેશાર્થં વિનયાત્ પૃચ્છતો મમ। કથયસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ યદિ શ્રાવ્યં મહામતમ્ ।। ૨૬.

આ જગતમાં કે પરલોકમાં તમને કંઈ અજાણ નથી. હું ભક્તોની શીખ માટે અને વિનમ્રતાથી પૂછું છું, હે મહાપંડિત, જો આ મહાત્મ્ય સાંભળવા યોગ્ય હોય તો કહો.

એવં પૃષ્ટોઽથ ભગવાન્ વાયુર્લોકહિતે રતઃ। ઇદમાહ મહાતેજા વાયુર્લોકનમસ્કૃતઃ ।। ૨૬.

એવી રીતે પૂછવામાં આવતા, જગતના કલ્યાણમાં રત, મહાતેજસ્વી અને સર્વે લોકોથી પૂજ્ય એવા પવનદેવે આ શબ્દો કહ્યા.

એતદ્ઘુપ્તતમં લોકે યન્માન્ત્વં પરિપૃચ્છસિ। તત્સર્વં શ્રૃણુ ગાધેય ઉચ્યમાનં યથાક્રમમ્ ।। ૨૬.

હે ગાધિપુત્ર, જે વાત તું મને પૂછે છે એ જગતમાં સૌથી ગુપ્ત છે. હવે એ બધું ક્રમશઃ ધ્યાનથી સાંભળ.

પુરા હ્યેકાર્ણવે વૃત્તે દિવ્યે વર્ષસહસ્રકે। સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજા બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ દુઃશિતઃ ।। ૨૬.

પ્રાચીન સમયમાં, એક જ મહાસાગરમાં હજાર દિવ્ય વર્ષ વીતી ગયા ત્યારે, બ્રહ્માએ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છાથી, ચિંતામાં પડી ગયા.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતઃ કુમારકઃ। દિવ્યગન્ધઃ સુધાપેક્ષી દિવ્યાં શ્રુતિમુદીરયન્ ।। ૨૬.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા ત્યારે, દિવ્ય સુગંધવાળો, અમૃતની ઇચ્છાવાળો અને દિવ્ય ધ્વનિ કરતો એક બાળક પ્રગટ થયો.