વાયુપુરાણમ્

અવાપ્ય સંજ્ઞાઙ્ગોવિન્દાત્ પદ્મયોનિઃ પિતામહઃ। પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમનાસ્તેપે તપ ઉગ્રં તતો મહત્ ।। ૨૫.

ગોવિંદ પાસેથી સૂચના મેળવી, કમળમાંથી જન્મેલા પિતામહે, પ્રજાઓ સર્જવાની ઈચ્છાથી, ભારે અને કઠોર તપ કર્યું.

તસ્યૈવન્તપ્યમાનસ્ય ન કિઞ્ચિત્સમવર્ત્તત। તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ ક્રોધો વ્યવર્દ્ધત ।। ૨૫.

તપ કરતાં છતાં, તેના માટે કંઈ જ બન્યું નહીં; લાંબા સમય પછી, દુઃખથી, તેનો ગુસ્સો વધ્યો.

સક્રોધાવિષ્ટનેત્રભ્યામપતન્નશ્રુબિન્દવઃ । તતસ્તેભ્યોઽશ્રુબિન્દુભ્યો વાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।। ૨૫.

ગુસ્સાથી ભરેલા આંખોમાંથી આંસુની બિંદુઓ પડ્યાં; એ બિંદુઓમાંથી વાયુ, પિત્ત અને કફથી બનેલા જીવ ઉત્પન્ન થયા.

મહાભાગા મહાસત્ત્વાઃ સ્વસ્તિકૈરભ્યલઙ્કૃતાઃ। પ્રકીર્ણકેશાઃ સર્પાસ્તે પ્રાદુર્ભૂતા મહાવિષાઃ ।। ૨૫.

મહાન ભાગ્યશાળી, મહાન શક્તિ ધરાવતાં, શુભ ચિહ્નોથી સજ્જ, વાળ વિખેરેલા એ સાપો, ભારે ઝેરવાળા, પ્રગટ થયા.

સર્પાંસ્તથાગ્રજાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિન્દત। અહો ધિક્ તપસા મહ્યં ફલમીદૃશકં યદિ। લોકવૈનાશિકી જજ્ઞે આદાવેવ પ્રજા મમ ।। ૨૫.

એ સર્વપ્રથમ સાપોને જોઈ, બ્રહ્માએ પોતાને ધિક્કાર્યો: 'અરે, મારા તપને શરમ આવે, જો એનું ફળ આવું છે! મારી પહેલી પ્રજા તો લોકનો વિનાશક બની.'

તસ્ય તીવ્રાભવન્મૂર્ચ્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા। મૂર્ચ્છાભિતાપેન તદા જહૌ પ્રાણાન્ પ્રજાપતિઃ ।। ૨૫.

તેના ગુસ્સા અને ખીજથી ભારે બેહોશી આવી; એ બેહોશીથી પીડાઈ, પ્રજાપતિએ જીવન છોડી દીધું.

તસ્યાપ્રતિમવીર્યસ્ય દેહાત્ કારુણ્યપૂર્વકમ્। આત્મૈકાદશ તે રુદ્રાઃ પ્રોદ્ભૂતા રુદતસ્તથા। રોદનાત્ ખલુ રુદ્રાસ્તે રુદ્રત્વં તેન તેષુ તત્ ।। ૨૫.

અદ્વિતીય શક્તિ ધરાવનારના શરીરમાંથી, દયાથી, રડતાં, અગિયાર રુદ્રો ઉત્પન્ન થયા; રડવાથી જ તેઓ રુદ્ર કહેવાયા અને તેમનો રુદ્ર સ્વભાવ થયો.

યે રુદ્રાઃ ખલુ તે પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે તદાત્મકાઃ। પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં જ્ઞેયાઃ સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતાઃ ।। ૨૫.

જે રુદ્રો છે, એ જ પ્રાણ છે; અને એ પ્રાણો પણ એ જ સ્વરૂપના છે. જીવંત પ્રાણીઓના પ્રાણો સર્વ જીવોમાં વસેલા છે, એમ સમજવું.

અત્યુગ્રસ્ય મહત્ત્વસ્ય સાધુના ચરિતસ્ય ચ। તસ્ય પ્રાણાન્ દદૌ ભૂયસ્ત્રિશૂલી નીલલોહિતઃ। લલાટાત્ પદ્મયોનેસ્તુ પ્રભુરેકાદશાત્મકઃ ।। ૨૫.

અતિ ઉગ્ર, મહાન અને સારા વર્તનવાળા, ત્રિશૂલધારી, નીલ અને લાલ રંગના ભગવાને, કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માના લલાટમાંથી, પોતાની અગિયાર સ્વરૂપો ધરાવતી શક્તિથી, વારંવાર પ્રાણો આપ્યા.

બ્રહ્મણઃ સોઽદદાત્ પ્રાણાનાત્મજઃ સ તદા પ્રભુઃ। પ્રહૃષ્ટવદનો રુદ્રઃ કિંચિત્ પ્રત્યાગતાસવમ્। અભ્યભાષત્તદા દેવો બ્રહ્માણં પરમં વચઃ ।। ૨૫.

પછી બ્રહ્માના પુત્ર એવા ભગવાને પોતાના પ્રાણો આપ્યા; રુદ્ર, આનંદિત ચહેરા સાથે, થોડું પોતાનું તત્વ પાછું મેળવી, એ સમયે બ્રહ્માને ઉત્તમ વચન કહ્યા.

ઉપયાચસ્વ માં બ્રહ્મન્ સ્મર્ત્તુમર્હસિ ચાત્મનઃ। માં ચ વેત્થાત્મજં રુદ્રં પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો ।। ૨૫.

હે બ્રહ્મા, મારી પાસે આવો અને તમારું સ્વરૂપ યાદ કરો. મને, તમારાં પુત્ર રુદ્રને, ઓળખો; હે પ્રભુ, મને કૃપા આપો.

શ્રુત્વા ત્વિદં વચસ્તસ્ય પ્રભૂતઞ્ચ મનોગતમ્। પિતામહઃ પ્રસન્નાત્મા નેત્રે ફુલ્લામ્બુજપ્રભૈઃ ।। ૨૫.

એના શબ્દો અને મનમાં ભરેલા વિચારો સાંભળી, પિતામહ બ્રહ્મા આનંદિત મનથી, ફૂલેલા કમળ જેવી તેજસ્વી આંખો સાથે, ખુશ થયા.

તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા। ઉવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા શુદ્ધજામ્બૂનદપ્રભઃ ।। ૨૫.

પછી, પોતાના પ્રાણો પાછા મેળવી, કોમળ અને ગંભીર અવાજમાં, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, ભગવાન બ્રહ્માએ બોલ્યા.

ભો ભો વદ મહાભાગ આનન્દયસિ મે મનઃ। કો ભવાન્ વિશ્વભૂતિસ્ત્વં સ્થિત એકાદશાત્મકઃ ।। ૨૫.

હે મહાન, કહો! તમે મારા મનમાં આનંદ પેદા કરો છો. તમે કોણ છો, એ સર્વ જીવોમાં વસેલા, અગિયાર સ્વરૂપો ધરાવનાર?

એવમુક્તો ભગવતા બ્રહ્મણાઽનન્તતેજસા। તતઃ પ્રત્યવદદ્રુદ્રો હ્યભિવાદ્યાત્મજૈઃ સહ ।। ૨૫.

અનંત તેજવાળા ભગવાન બ્રહ્માએ એમ કહ્યું, ત્યારે રુદ્રે, પોતાના પુત્રો સાથે, નમન કરીને જવાબ આપ્યો.

યત્તે વરમહં બ્રહ્મન્ યાચિતો વિષ્ણુના સહ। પુત્રો મે ભવ દેવેતિ ત્વત્તુલ્યો વાપિ ધૂર્વહઃ ।। ૨૫.

હે બ્રહ્મા, જે વર હું અને વિષ્ણુએ મળીને માગ્યો હતો, એ એવો હતો: 'મારો પુત્ર દેવ બની જાય, અથવા ઓછામાં ઓછો તમારી સમાન શક્તિ ધરાવતો બને.'

લોકેષુ વિશ્રુતૈઃ કાર્યં સર્વૈર્વિશ્વાત્મસમ્ભવૈઃ। વિષાદન્ત્યજ દેવેશ લોકાંસ્ત્વં સ્રષ્ટુમર્હસિ ।। ૨૫.

લોકોમાં જે કાર્ય છે, એ સર્વે વિશ્વાત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો દ્વારા પૂરું થવું જોઈએ. હે દેવોના સ્વામી, લોકના અંતે, તમે લોકોની રચના કરો.

એવં સ ભગવાનુક્તો બ્રહ્મા પ્રીતમનાભવત્ । રુદ્રં પ્રત્યવદદ્ભૂયો લોકાન્તે નીલલોહિતમ્ ।। ૨૫.

આ રીતે કહ્યું, તો ભગવાન બ્રહ્મા આનંદિત મનથી, ફરીથી લોકના અંતે, નીલ અને લાલ રંગના રુદ્રને બોલ્યા.

સાહાય્યં મમ કાર્યાર્થં પ્રજાઃ સૃજ મયા સહ। બીજી ત્વં સર્વભૂતાનાં તત્પ્રપન્નસ્તથા ભવ। બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રતિજગ્રાહ શઙ્કરઃ ।। ૨૫.

મને કાર્યમાં મદદ કરો; મારી સાથે જીવોની રચના કરો. તમે સર્વ જીવોના બીજ છો, એ રીતે એમાં સ્થિર થાઓ. 'એમ જ થશે,' એમ શંકરે એ વાણી સ્વીકારી.

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા કૃષ્ણાજિનવિભૂષિતઃ। મનોઽગ્રે સોઽસૃજદ્દેવો ભૂતાનાં ધારણાં તતઃ। જિહ્વાં સરસ્વતીઞ્ચૈવ તતસ્તાં વિશ્વરૂપિણીમ્ ।। ૨૫.

પછી, કાળાં મૃગચર્મ ધારણ કરેલા ભગવાન બ્રહ્માએ, પહેલા મનની રચના કરી, પછી ભગવાને જીવોની આધાર રચના કરી; પછી જીભ અને સરસ્વતીની, અને પછી સર્વરૂપ ધરાવતી એનું સર્જન કર્યું.

ભૃગુમઙ્ગિરસં દક્ષં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્। વસિષ્ઠઞ્ચ મહાતેજાઃ સસૃજે સપ્ત માનસાન્ ।। ૨૫.

ભૃગુ, અંગિરસ, દક્ષ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને વશિષ્ઠ — એ મહા તેજસ્વી સાત માનસ પુત્રોની રચના કરી.

પુત્રાનાત્મસમાનન્યાન્ સોઽસૃજદ્વિશ્વસમ્ભવાન્ । તેષાં ભૂયોઽનુમાર્ગેણ ગાવો વક્રાદ્વિજજ્ઞિરે ।। ૨૫.

પછી, બ્રહ્માએ પોતાના સમાન, વિશ્વાત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા અન્ય પુત્રો સર્જ્યા. પછી, એમના માર્ગે ચાલીને, વક્રમાંથી ગાયોની ફરીથી ઉત્પત્તિ થઈ.

ઓઙ્કારપ્રમુખાન્ વેદાનભિમાન્યાશ્ચ દેવતાઃ। એવમેતાન્ યતાપ્રોક્તાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૫.

ઓંકારથી શરૂ થતા વેદો અને એમમાં ગૌરવ રાખનાર દેવતાઓ — એમ, જેમ પહેલાં કહ્યું હતું, બ્રહ્મા લોકપિતામહે એમની રચના કરી.

દક્ષાદ્યાન્ માનસાન્ પુત્રાન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ। પ્રજાઃ સૃજત ભદ્રં વો રુદ્રેણ સહ ધીમતા ।। ૨૫.

દક્ષથી શરૂ થતા પોતાના માનસ પુત્રોને ભગવાને કહ્યું: 'રુદ્ર, જ્ઞાનવાન સાથે, તમે સર્વે પ્રજાની રચના કરો, શુભ રહે.'

અનુગમ્ય મહાત્માનં પ્રજાનાં પતયસ્તદા। વયમિચ્છામહે દેવ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું ત્વયા સહ। બ્રહ્મણસ્ત્વેષ સન્દેશસ્તવ ચૈવ મહેશ્વર ।। ૨૫.

પછી, મહાત્માને અનુસરી, પ્રજાના સ્વામીઓએ કહ્યું: 'હે દેવ, અમે તમારી સાથે પ્રજાની રચના કરવા ઇચ્છીએ છીએ. એ બ્રહ્માનો અને તમારો આદેશ છે, હે મહેશ્વર.'

તૈરેવમુક્તો ભગવાન્ રુદ્રઃ પ્રોવાચ તાન્ પ્રભુઃ। બ્રહ્મણશ્ચાત્મજા મહ્યં પ્રાણાન્ ગૃહ્ય ચ વૈ સુરાઃ ।। ૨૫.

એવું સાંભળીને ભગવાન રુદ્રે દેવતાઓને કહ્યું: 'હે દેવો, બ્રહ્માના પુત્રોના પ્રાણ લઈને મને આપો.'

કૃત્વાગ્રજાગ્રજાનેતાન્ બ્રાહ્મણાનાત્મજાન્મમ। બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાન્ સપ્તલોકાન્મમાત્મકાન્। ભવન્તઃ સ્રષ્ટુમર્હન્તિ વચનાન્મમ સ્વસ્તિ વઃ ।। ૨૫.

મારા સ્વયંથી જન્મેલા મોટા-નાના બ્રાહ્મણો અને બ્રહ્માથી લઈને સ્તંભ સુધીના સાતે લોક મારા સંતાન છે. હવે તમે મારા આજ્ઞાથી તેમની રચના કરવા યોગ્ય છો. તમારે કલ્યાણ થાય.

તેનૈવમુક્તાઃ પ્રત્યૂચુઃ રુદ્રમાદ્યન્ત્રિશૂલિનમ્। યથાજ્ઞાપયસે દેવ તથા તદ્વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૫.

એવું સાંભળીને, સૌએ ત્રિશૂળધારી પ્રથમ રુદ્રને ઉત્તર આપ્યો: 'હે દેવ, તમે જે રીતે કહો છો, એ જ થશે.'

અનુમાન્ય મહાદેવં પ્રજાનાં પતયસ્તદા। ઊચુર્દક્ષં મહાત્માનં ભવાન્ શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિઃ। ત્વાં પુરસ્કૃત્ય ભદ્રન્તે પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામહે વયમ્ ।। ૨૫.

મહાદેવને વિદાય લઈને, પ્રજાપતિઓએ મહાત્મા દક્ષને કહ્યું: 'તમે સર્વ શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિ છો. તમારી આગેવાનીમાં અને તમારા કલ્યાણ માટે અમે પ્રજાઓની રચના કરીશું.'