વાયુપુરાણમ્

ગૌણાનિ તાવદેતાનિ કર્મજાન્યપરાણિ ચ। નામાનિ તે ભવિષ્યન્તિ મત્પ્રસાદાત્ શુભાનને ।। ૨૫.

તારા કર્મથી અને બીજા કારણે જે નામો થાય છે, તે મારા આશીર્વાદથી તને મળશે, હે શુભ મુખવાળી.

તતસ્તૌ પીડ્યમાનૌ તુ વરમેનમયાચતામ્। અનાવૃતં નૌ મરણં પુત્રત્વઞ્ચ ભવેત્તવ ।। ૨૫.

પછી, જ્યારે બંને દુઃખી હતા, તેમણે એક વર માંગ્યું: 'અમારું મૃત્યુ છુપાયેલું ન રહે અને તું અમારો પુત્ર બન.'

તથેત્યુક્ત્વા તતસ્તૂર્ણમનયત્ યમસાદનમ્। અનયત્ કૈટભં વિષ્ણુર્જિષ્ણુશ્ચાપ્યનયન્મધુમ્ ।। ૨૫.

‘તેમ જ’ કહીને, તેણે તેમને યમના ઘર તરફ ઝડપથી લઈ ગયો; વિષ્ણુએ કૈટભને લઈ ગયો અને જિષ્ણુએ મધુને પણ લઈ ગયો.

એવન્તૌ નિહતૌ દૈત્યૌ વિષ્ણુના જિષ્ણુના સહ। પ્રીતેન બ્રહ્મણા ચાથ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।। ૨૫.

એ રીતે, બંને દૈત્યોને વિષ્ણુ અને જિષ્ણુએ માર્યા, બ્રહ્મા પણ ખુશ થયો, કારણ કે તે લોકના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખતો હતો.

પુત્રત્વમીશેન યથા હ્યાત્મા દત્તો નિબોધત। વિષ્ણુના જિષ્ણુના સાર્દ્ધં મધુકૈટભયોસ્તથા। સમ્પરાયે વ્યતિક્રાન્તે બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત ।। ૨૫.

સાંભળો, કેવી રીતે ઈશ્વરે પુત્રત્વ પોતાનું સ્વરૂપ આપી દીધું; એ જ રીતે વિષ્ણુ અને જિષ્ણુએ મધુ અને કૈટભને પણ આપ્યું. યુદ્ધ પૂરુ થયા પછી, બ્રહ્માએ વિષ્ણુને કહ્યું.

અદ્ય વર્ષશતં પૂર્ણં સમયઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ। સંક્ષેપસંપ્લવઙ્ઘોરં સ્વસ્થાનં યામિ ચાપ્યહમ્ ।। ૨૫.

હવે સો વર્ષ પૂરા થઈ ગયા છે; સમય આવી ગયો છે. હું આ ટૂંકા અને ભયાનક પ્રલય પછી મારા સ્થાન પર જઈશ.

સ તસ્ય વચસા દેવઃ સંહારમકરોત્તદા। મહીં નિસ્થાવરાં કૃત્વા પ્રકૃતિસ્થાંશ્ચ જઙ્ગમાન્ ।। ૨૫.

પછી, તેના શબ્દથી દેવએ સંહાર કર્યો; પૃથ્વીને સ્થિર રહિત કરી અને ચલતાં જીવોને તેમના મૂળ સ્વરૂપમાં પાછા મોકલ્યા.

યદિ ગોવિન્દ ભદ્રન્તે ક્ષિપ્તસ્તે યાદસાં પતિઃ। બ્રૂહિ યત્ કરણીયં સ્યાન્મયા તે લક્ષ્મિવર્દ્ધન ।। ૨૫.

જો તારી સ્થિતિ સારી છે, હે ગોવિંદ, તો જળના સ્વામી નીચે પડ્યા છે; મને કહો, હે લક્ષ્મી વધારનાર, હું તારા માટે શું કરું?

બાઢં શ્રૃણુ હેમાભ પદ્મયોને વચો મમ । પ્રસાદો યસ્ત્વયા લબ્ધ ઈશ્વરાત્ પુત્રલિપ્સયા ।। ૨૫.

હા, હે સુવર્ણવર્ણી, કમળમાંથી જન્મેલા, મારા શબ્દો સાંભળો: ઈશ્વર પાસેથી તું જે આશીર્વાદ મેળવ્યો, પુત્રની ઈચ્છાથી—

તન્તથા સફલં કૃત્વા મત્તોઽભૂદનૃણો ભવાન્। ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ સૃજ ત્વં વિસૃજસ્વ વા ।। ૨૫.

એને ફળદાયી બનાવી, તું મારા દેવામાંથી મુક્ત થયો છે; હવે ચાર પ્રકારના જીવ તું સર્જ અથવા વિસર્જ.

અવાપ્ય સંજ્ઞાઙ્ગોવિન્દાત્ પદ્મયોનિઃ પિતામહઃ। પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમનાસ્તેપે તપ ઉગ્રં તતો મહત્ ।। ૨૫.

ગોવિંદ પાસેથી સૂચના મેળવી, કમળમાંથી જન્મેલા પિતામહે, પ્રજાઓ સર્જવાની ઈચ્છાથી, ભારે અને કઠોર તપ કર્યું.

તસ્યૈવન્તપ્યમાનસ્ય ન કિઞ્ચિત્સમવર્ત્તત। તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ ક્રોધો વ્યવર્દ્ધત ।। ૨૫.

તપ કરતાં છતાં, તેના માટે કંઈ જ બન્યું નહીં; લાંબા સમય પછી, દુઃખથી, તેનો ગુસ્સો વધ્યો.

સક્રોધાવિષ્ટનેત્રભ્યામપતન્નશ્રુબિન્દવઃ । તતસ્તેભ્યોઽશ્રુબિન્દુભ્યો વાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।। ૨૫.

ગુસ્સાથી ભરેલા આંખોમાંથી આંસુની બિંદુઓ પડ્યાં; એ બિંદુઓમાંથી વાયુ, પિત્ત અને કફથી બનેલા જીવ ઉત્પન્ન થયા.

મહાભાગા મહાસત્ત્વાઃ સ્વસ્તિકૈરભ્યલઙ્કૃતાઃ। પ્રકીર્ણકેશાઃ સર્પાસ્તે પ્રાદુર્ભૂતા મહાવિષાઃ ।। ૨૫.

મહાન ભાગ્યશાળી, મહાન શક્તિ ધરાવતાં, શુભ ચિહ્નોથી સજ્જ, વાળ વિખેરેલા એ સાપો, ભારે ઝેરવાળા, પ્રગટ થયા.

સર્પાંસ્તથાગ્રજાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિન્દત। અહો ધિક્ તપસા મહ્યં ફલમીદૃશકં યદિ। લોકવૈનાશિકી જજ્ઞે આદાવેવ પ્રજા મમ ।। ૨૫.

એ સર્વપ્રથમ સાપોને જોઈ, બ્રહ્માએ પોતાને ધિક્કાર્યો: 'અરે, મારા તપને શરમ આવે, જો એનું ફળ આવું છે! મારી પહેલી પ્રજા તો લોકનો વિનાશક બની.'

તસ્ય તીવ્રાભવન્મૂર્ચ્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા। મૂર્ચ્છાભિતાપેન તદા જહૌ પ્રાણાન્ પ્રજાપતિઃ ।। ૨૫.

તેના ગુસ્સા અને ખીજથી ભારે બેહોશી આવી; એ બેહોશીથી પીડાઈ, પ્રજાપતિએ જીવન છોડી દીધું.

તસ્યાપ્રતિમવીર્યસ્ય દેહાત્ કારુણ્યપૂર્વકમ્। આત્મૈકાદશ તે રુદ્રાઃ પ્રોદ્ભૂતા રુદતસ્તથા। રોદનાત્ ખલુ રુદ્રાસ્તે રુદ્રત્વં તેન તેષુ તત્ ।। ૨૫.

અદ્વિતીય શક્તિ ધરાવનારના શરીરમાંથી, દયાથી, રડતાં, અગિયાર રુદ્રો ઉત્પન્ન થયા; રડવાથી જ તેઓ રુદ્ર કહેવાયા અને તેમનો રુદ્ર સ્વભાવ થયો.

યે રુદ્રાઃ ખલુ તે પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે તદાત્મકાઃ। પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં જ્ઞેયાઃ સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતાઃ ।। ૨૫.

જે રુદ્રો છે, એ જ પ્રાણ છે; અને એ પ્રાણો પણ એ જ સ્વરૂપના છે. જીવંત પ્રાણીઓના પ્રાણો સર્વ જીવોમાં વસેલા છે, એમ સમજવું.

અત્યુગ્રસ્ય મહત્ત્વસ્ય સાધુના ચરિતસ્ય ચ। તસ્ય પ્રાણાન્ દદૌ ભૂયસ્ત્રિશૂલી નીલલોહિતઃ। લલાટાત્ પદ્મયોનેસ્તુ પ્રભુરેકાદશાત્મકઃ ।। ૨૫.

અતિ ઉગ્ર, મહાન અને સારા વર્તનવાળા, ત્રિશૂલધારી, નીલ અને લાલ રંગના ભગવાને, કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માના લલાટમાંથી, પોતાની અગિયાર સ્વરૂપો ધરાવતી શક્તિથી, વારંવાર પ્રાણો આપ્યા.

બ્રહ્મણઃ સોઽદદાત્ પ્રાણાનાત્મજઃ સ તદા પ્રભુઃ। પ્રહૃષ્ટવદનો રુદ્રઃ કિંચિત્ પ્રત્યાગતાસવમ્। અભ્યભાષત્તદા દેવો બ્રહ્માણં પરમં વચઃ ।। ૨૫.

પછી બ્રહ્માના પુત્ર એવા ભગવાને પોતાના પ્રાણો આપ્યા; રુદ્ર, આનંદિત ચહેરા સાથે, થોડું પોતાનું તત્વ પાછું મેળવી, એ સમયે બ્રહ્માને ઉત્તમ વચન કહ્યા.

ઉપયાચસ્વ માં બ્રહ્મન્ સ્મર્ત્તુમર્હસિ ચાત્મનઃ। માં ચ વેત્થાત્મજં રુદ્રં પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો ।। ૨૫.

હે બ્રહ્મા, મારી પાસે આવો અને તમારું સ્વરૂપ યાદ કરો. મને, તમારાં પુત્ર રુદ્રને, ઓળખો; હે પ્રભુ, મને કૃપા આપો.

શ્રુત્વા ત્વિદં વચસ્તસ્ય પ્રભૂતઞ્ચ મનોગતમ્। પિતામહઃ પ્રસન્નાત્મા નેત્રે ફુલ્લામ્બુજપ્રભૈઃ ।। ૨૫.

એના શબ્દો અને મનમાં ભરેલા વિચારો સાંભળી, પિતામહ બ્રહ્મા આનંદિત મનથી, ફૂલેલા કમળ જેવી તેજસ્વી આંખો સાથે, ખુશ થયા.

તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા। ઉવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા શુદ્ધજામ્બૂનદપ્રભઃ ।। ૨૫.

પછી, પોતાના પ્રાણો પાછા મેળવી, કોમળ અને ગંભીર અવાજમાં, શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, ભગવાન બ્રહ્માએ બોલ્યા.

ભો ભો વદ મહાભાગ આનન્દયસિ મે મનઃ। કો ભવાન્ વિશ્વભૂતિસ્ત્વં સ્થિત એકાદશાત્મકઃ ।। ૨૫.

હે મહાન, કહો! તમે મારા મનમાં આનંદ પેદા કરો છો. તમે કોણ છો, એ સર્વ જીવોમાં વસેલા, અગિયાર સ્વરૂપો ધરાવનાર?

એવમુક્તો ભગવતા બ્રહ્મણાઽનન્તતેજસા। તતઃ પ્રત્યવદદ્રુદ્રો હ્યભિવાદ્યાત્મજૈઃ સહ ।। ૨૫.

અનંત તેજવાળા ભગવાન બ્રહ્માએ એમ કહ્યું, ત્યારે રુદ્રે, પોતાના પુત્રો સાથે, નમન કરીને જવાબ આપ્યો.

યત્તે વરમહં બ્રહ્મન્ યાચિતો વિષ્ણુના સહ। પુત્રો મે ભવ દેવેતિ ત્વત્તુલ્યો વાપિ ધૂર્વહઃ ।। ૨૫.

હે બ્રહ્મા, જે વર હું અને વિષ્ણુએ મળીને માગ્યો હતો, એ એવો હતો: 'મારો પુત્ર દેવ બની જાય, અથવા ઓછામાં ઓછો તમારી સમાન શક્તિ ધરાવતો બને.'

લોકેષુ વિશ્રુતૈઃ કાર્યં સર્વૈર્વિશ્વાત્મસમ્ભવૈઃ। વિષાદન્ત્યજ દેવેશ લોકાંસ્ત્વં સ્રષ્ટુમર્હસિ ।। ૨૫.

લોકોમાં જે કાર્ય છે, એ સર્વે વિશ્વાત્માથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો દ્વારા પૂરું થવું જોઈએ. હે દેવોના સ્વામી, લોકના અંતે, તમે લોકોની રચના કરો.

એવં સ ભગવાનુક્તો બ્રહ્મા પ્રીતમનાભવત્ । રુદ્રં પ્રત્યવદદ્ભૂયો લોકાન્તે નીલલોહિતમ્ ।। ૨૫.

આ રીતે કહ્યું, તો ભગવાન બ્રહ્મા આનંદિત મનથી, ફરીથી લોકના અંતે, નીલ અને લાલ રંગના રુદ્રને બોલ્યા.

સાહાય્યં મમ કાર્યાર્થં પ્રજાઃ સૃજ મયા સહ। બીજી ત્વં સર્વભૂતાનાં તત્પ્રપન્નસ્તથા ભવ। બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રતિજગ્રાહ શઙ્કરઃ ।। ૨૫.

મને કાર્યમાં મદદ કરો; મારી સાથે જીવોની રચના કરો. તમે સર્વ જીવોના બીજ છો, એ રીતે એમાં સ્થિર થાઓ. 'એમ જ થશે,' એમ શંકરે એ વાણી સ્વીકારી.