વાયુપુરાણમ્

તતસ્તૌ જલમાવિશ્ય સંસ્તમ્ભ્યાપઃ સ્વમાયયા । ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં યસ્ય યેનેપ્સિતં તદા ।। ૨૫.

પછી તેઓ પાણીમાં પ્રવેશ્યા અને પોતાની માયાથી પાણી રોકી દીધું; પછી બંનેએ જોરદાર યુદ્ધ શરૂ કર્યું, દરેક જીત માટે પ્રયત્ન કરતા.

તેષાન્તુ યુધ્યમાનાનાં દિવ્યં વર્ષશતઙ્ગતમ્। ન ચ યુદ્ધમદોત્સેકો હ્યન્યોન્યં સંન્યવર્ત્તત ।। ૨૫.

એ યુદ્ધમાં, દૈત્યો દિવ્ય સો વર્ષ સુધી લડ્યા, પણ કોઈ પણ જીત્યો નહીં, અને કોઈ પણ યુદ્ધમાંથી પાછો ફર્યો નહીં.

લક્ષણદ્વયસંસ્થાનાદ્રૂપવન્તૌ સ્થિતેઙ્ગિતૌ। સાદૃશ્યાદ્વ્યાકુલમના બ્રહ્મા ધ્યાનમુપાગમત્ ।। ૨૫.

બંને દૈત્યોના રૂપ અને હાવભાવ એકસરખા હોવાથી, બ્રહ્માનું મન ગૂંચવાયું, અને તે ધ્યાનમાં બેઠા.

સ તયોરન્તરં બુદ્ધ્વા બ્રહ્મા દિવ્યેન ચક્ષુષા। પદ્મકેસરજં સૂક્ષ્મં બબન્ધ કવચન્તયોઃ। આમેખલઞ્ચ ગાત્રઞ્ચ તતો મન્ત્રમુદાહરત્ ।। ૨૫.

દિવ્ય દ્રષ્ટિથી એ બંનેમાં ફરક જાણી, બ્રહ્માએ કમળના પરાગથી સૂક્ષ્મ કવચ બનાવ્યું અને એ બંનેના શરીરે કમરપટ્ટા બાંધ્યા; પછી મંત્ર ઉચ્ચાર્યા.

જપતસ્ત્વભવત્કન્યા વિશ્વરૂપસમુત્થિતા। પદ્મેન્દુવદનપ્રખ્યા પદ્મહસ્તા શુભા સતી। તાં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતૌ દૈત્યૌ ભયાદ્વર્ણવિવર્જ્જિતૌ ।। ૨૫.

જ્યારે બ્રહ્મા જપ કરતા હતા, ત્યારે સર્વરૂપ ધરાવતી, કમળ અને ચંદ્ર જેવી મુખવાળી, કમળ હસ્તે, શુભ અને સતી એક કન્યા પ્રગટ થઈ; તેને જોઈને, એ બંને દૈત્યો ભયથી રંગહીન થઈ ગયા.

તતઃ પ્રોવાચ તાં કન્યાં બ્રહ્મા મધુરયા ગિરા। કાઽત્ર ત્વમવગન્તવ્યા બ્રૂહિ સત્યમનિન્દિતે ।। ૨૫.

પછી બ્રહ્માએ એ કન્યાને મીઠા શબ્દોમાં પૂછ્યું: "તમે કોણ છો, અહીં ઓળખી શકાય તેવી છો; સાચું કહો, નિર્દોષે."

સામ્ના સંપૂજ્ય સા કન્યા બ્રહ્માણં પ્રાઞ્જલિસ્તદા । મોહિનીં વિદ્ધિ માં માયાં વિષ્ણોઃ સન્દેશકારિણીમ્ ।। ૨૫.

મૃદુ વાણીથી, એ કન્યાએ હાથ જોડીને બ્રહ્માને વંદન કર્યું અને કહ્યું: "મને મોહિની, વિષ્ણુની માયા અને સંદેશવાહક તરીકે જાણો."

ત્વયા સઙ્કીર્ત્ત્યમાનાઽહં બ્રહ્મન્ પ્રાપ્તા ત્વરાયુતા। અસ્યાઃ પ્રીતમના બ્રહ્મા ગૌણં નામ ચકાર હ ।। ૨૫.

"બ્રહ્મા, તમે બોલાવ્યા એટલે હું ઝડપથી આવી; બ્રહ્માએ ખુશ થઈને તેને એક ગૌણ નામ આપ્યું."

મયા ચ વ્યાહૃતા યસ્માત્ત્વઞ્ચૈવ સમુપસ્થિતા। મહાવ્યાહૃતિરિત્યેવ નામ તે વિચરિષ્યતિ ।। ૨૫.

"મને બોલાવ્યા અને હું હાજર થઈ, તેથી તમારું નામ મહાવ્યાહૃતિ રહેશે."

ઉત્થિતા ચ શિરો ભિત્ત્વા સાવિત્રી તેન ચોચ્યતે। એકાનંશાત્તુ યસ્માત્ત્વમનેકાંશા ભવિષ્યસિ ।। ૨૫.

તેના માથે ઉઠી ને બહાર આવી, તેથી તેને સાવિત્રી નામ મળ્યું; અને કારણ કે તું એક ભાગની નથી, હવે તું અનેક ભાગોની બનશે.

ગૌણાનિ તાવદેતાનિ કર્મજાન્યપરાણિ ચ। નામાનિ તે ભવિષ્યન્તિ મત્પ્રસાદાત્ શુભાનને ।। ૨૫.

તારા કર્મથી અને બીજા કારણે જે નામો થાય છે, તે મારા આશીર્વાદથી તને મળશે, હે શુભ મુખવાળી.

તતસ્તૌ પીડ્યમાનૌ તુ વરમેનમયાચતામ્। અનાવૃતં નૌ મરણં પુત્રત્વઞ્ચ ભવેત્તવ ।। ૨૫.

પછી, જ્યારે બંને દુઃખી હતા, તેમણે એક વર માંગ્યું: 'અમારું મૃત્યુ છુપાયેલું ન રહે અને તું અમારો પુત્ર બન.'

તથેત્યુક્ત્વા તતસ્તૂર્ણમનયત્ યમસાદનમ્। અનયત્ કૈટભં વિષ્ણુર્જિષ્ણુશ્ચાપ્યનયન્મધુમ્ ।। ૨૫.

‘તેમ જ’ કહીને, તેણે તેમને યમના ઘર તરફ ઝડપથી લઈ ગયો; વિષ્ણુએ કૈટભને લઈ ગયો અને જિષ્ણુએ મધુને પણ લઈ ગયો.

એવન્તૌ નિહતૌ દૈત્યૌ વિષ્ણુના જિષ્ણુના સહ। પ્રીતેન બ્રહ્મણા ચાથ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।। ૨૫.

એ રીતે, બંને દૈત્યોને વિષ્ણુ અને જિષ્ણુએ માર્યા, બ્રહ્મા પણ ખુશ થયો, કારણ કે તે લોકના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખતો હતો.

પુત્રત્વમીશેન યથા હ્યાત્મા દત્તો નિબોધત। વિષ્ણુના જિષ્ણુના સાર્દ્ધં મધુકૈટભયોસ્તથા। સમ્પરાયે વ્યતિક્રાન્તે બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત ।। ૨૫.

સાંભળો, કેવી રીતે ઈશ્વરે પુત્રત્વ પોતાનું સ્વરૂપ આપી દીધું; એ જ રીતે વિષ્ણુ અને જિષ્ણુએ મધુ અને કૈટભને પણ આપ્યું. યુદ્ધ પૂરુ થયા પછી, બ્રહ્માએ વિષ્ણુને કહ્યું.

અદ્ય વર્ષશતં પૂર્ણં સમયઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ। સંક્ષેપસંપ્લવઙ્ઘોરં સ્વસ્થાનં યામિ ચાપ્યહમ્ ।। ૨૫.

હવે સો વર્ષ પૂરા થઈ ગયા છે; સમય આવી ગયો છે. હું આ ટૂંકા અને ભયાનક પ્રલય પછી મારા સ્થાન પર જઈશ.

સ તસ્ય વચસા દેવઃ સંહારમકરોત્તદા। મહીં નિસ્થાવરાં કૃત્વા પ્રકૃતિસ્થાંશ્ચ જઙ્ગમાન્ ।। ૨૫.

પછી, તેના શબ્દથી દેવએ સંહાર કર્યો; પૃથ્વીને સ્થિર રહિત કરી અને ચલતાં જીવોને તેમના મૂળ સ્વરૂપમાં પાછા મોકલ્યા.

યદિ ગોવિન્દ ભદ્રન્તે ક્ષિપ્તસ્તે યાદસાં પતિઃ। બ્રૂહિ યત્ કરણીયં સ્યાન્મયા તે લક્ષ્મિવર્દ્ધન ।। ૨૫.

જો તારી સ્થિતિ સારી છે, હે ગોવિંદ, તો જળના સ્વામી નીચે પડ્યા છે; મને કહો, હે લક્ષ્મી વધારનાર, હું તારા માટે શું કરું?

બાઢં શ્રૃણુ હેમાભ પદ્મયોને વચો મમ । પ્રસાદો યસ્ત્વયા લબ્ધ ઈશ્વરાત્ પુત્રલિપ્સયા ।। ૨૫.

હા, હે સુવર્ણવર્ણી, કમળમાંથી જન્મેલા, મારા શબ્દો સાંભળો: ઈશ્વર પાસેથી તું જે આશીર્વાદ મેળવ્યો, પુત્રની ઈચ્છાથી—

તન્તથા સફલં કૃત્વા મત્તોઽભૂદનૃણો ભવાન્। ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ સૃજ ત્વં વિસૃજસ્વ વા ।। ૨૫.

એને ફળદાયી બનાવી, તું મારા દેવામાંથી મુક્ત થયો છે; હવે ચાર પ્રકારના જીવ તું સર્જ અથવા વિસર્જ.

અવાપ્ય સંજ્ઞાઙ્ગોવિન્દાત્ પદ્મયોનિઃ પિતામહઃ। પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમનાસ્તેપે તપ ઉગ્રં તતો મહત્ ।। ૨૫.

ગોવિંદ પાસેથી સૂચના મેળવી, કમળમાંથી જન્મેલા પિતામહે, પ્રજાઓ સર્જવાની ઈચ્છાથી, ભારે અને કઠોર તપ કર્યું.

તસ્યૈવન્તપ્યમાનસ્ય ન કિઞ્ચિત્સમવર્ત્તત। તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ ક્રોધો વ્યવર્દ્ધત ।। ૨૫.

તપ કરતાં છતાં, તેના માટે કંઈ જ બન્યું નહીં; લાંબા સમય પછી, દુઃખથી, તેનો ગુસ્સો વધ્યો.

સક્રોધાવિષ્ટનેત્રભ્યામપતન્નશ્રુબિન્દવઃ । તતસ્તેભ્યોઽશ્રુબિન્દુભ્યો વાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।। ૨૫.

ગુસ્સાથી ભરેલા આંખોમાંથી આંસુની બિંદુઓ પડ્યાં; એ બિંદુઓમાંથી વાયુ, પિત્ત અને કફથી બનેલા જીવ ઉત્પન્ન થયા.

મહાભાગા મહાસત્ત્વાઃ સ્વસ્તિકૈરભ્યલઙ્કૃતાઃ। પ્રકીર્ણકેશાઃ સર્પાસ્તે પ્રાદુર્ભૂતા મહાવિષાઃ ।। ૨૫.

મહાન ભાગ્યશાળી, મહાન શક્તિ ધરાવતાં, શુભ ચિહ્નોથી સજ્જ, વાળ વિખેરેલા એ સાપો, ભારે ઝેરવાળા, પ્રગટ થયા.

સર્પાંસ્તથાગ્રજાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિન્દત। અહો ધિક્ તપસા મહ્યં ફલમીદૃશકં યદિ। લોકવૈનાશિકી જજ્ઞે આદાવેવ પ્રજા મમ ।। ૨૫.

એ સર્વપ્રથમ સાપોને જોઈ, બ્રહ્માએ પોતાને ધિક્કાર્યો: 'અરે, મારા તપને શરમ આવે, જો એનું ફળ આવું છે! મારી પહેલી પ્રજા તો લોકનો વિનાશક બની.'

તસ્ય તીવ્રાભવન્મૂર્ચ્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા। મૂર્ચ્છાભિતાપેન તદા જહૌ પ્રાણાન્ પ્રજાપતિઃ ।। ૨૫.

તેના ગુસ્સા અને ખીજથી ભારે બેહોશી આવી; એ બેહોશીથી પીડાઈ, પ્રજાપતિએ જીવન છોડી દીધું.

તસ્યાપ્રતિમવીર્યસ્ય દેહાત્ કારુણ્યપૂર્વકમ્। આત્મૈકાદશ તે રુદ્રાઃ પ્રોદ્ભૂતા રુદતસ્તથા। રોદનાત્ ખલુ રુદ્રાસ્તે રુદ્રત્વં તેન તેષુ તત્ ।। ૨૫.

અદ્વિતીય શક્તિ ધરાવનારના શરીરમાંથી, દયાથી, રડતાં, અગિયાર રુદ્રો ઉત્પન્ન થયા; રડવાથી જ તેઓ રુદ્ર કહેવાયા અને તેમનો રુદ્ર સ્વભાવ થયો.

યે રુદ્રાઃ ખલુ તે પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે તદાત્મકાઃ। પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં જ્ઞેયાઃ સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતાઃ ।। ૨૫.

જે રુદ્રો છે, એ જ પ્રાણ છે; અને એ પ્રાણો પણ એ જ સ્વરૂપના છે. જીવંત પ્રાણીઓના પ્રાણો સર્વ જીવોમાં વસેલા છે, એમ સમજવું.

અત્યુગ્રસ્ય મહત્ત્વસ્ય સાધુના ચરિતસ્ય ચ। તસ્ય પ્રાણાન્ દદૌ ભૂયસ્ત્રિશૂલી નીલલોહિતઃ। લલાટાત્ પદ્મયોનેસ્તુ પ્રભુરેકાદશાત્મકઃ ।। ૨૫.

અતિ ઉગ્ર, મહાન અને સારા વર્તનવાળા, ત્રિશૂલધારી, નીલ અને લાલ રંગના ભગવાને, કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માના લલાટમાંથી, પોતાની અગિયાર સ્વરૂપો ધરાવતી શક્તિથી, વારંવાર પ્રાણો આપ્યા.