વાયુપુરાણમ્

પ્રકાશઞ્ચાપ્રકાશઞ્ચ જઙ્ગમં સ્થાવરઞ્ચ યત્ । વિશ્વરૂપમિદં સર્વ્વં રુદ્રનારાયણાત્મકમ્ ।। ૨૫.

જે પ્રકાશિત અને અપ્રકાશિત છે, ચાલતું અને અચળ છે, એ સમગ્ર વિશ્વરૂપ રુદ્ર અને નારાયણથી બનેલું છે.

અહમગ્નિર્ભવાન્ સોમો ભવાન્ રાત્રિરહં દિનમ્। ભવાનૃતમહં સત્યં ભવાન્ ક્રતુરહં ફલમ્ ।। ૨૫.

હું અગ્નિ છું, તું સોમ છે; તું રાત છે, હું દિવસ છું; તું સત્ય છે, હું તત્વ છું; તું યજ્ઞ છે, હું તેનું ફળ છું.

ભવાન્ જ્ઞાનમહં જ્ઞેયં યજ્જપિત્વા સદા જનાઃ । માં વિશન્તિ ત્વયિ પ્રીતે જનાઃ સુકૃતકારિણઃ। આવાભ્યાં સહિતા ચૈવ ગતિર્નાન્યા યુગક્ષયે ।। ૨૫.

તું જ્ઞાન છે, હું જ્ઞાનનો વિષય છું; જે લોકો હંમેશા પૂજા કરે છે, તે મને પ્રાપ્ત કરે છે. તારી પ્રસન્નતા સમયે, સદકર્મી લોકો મને પ્રાપ્ત કરે છે; આપણે બંને સાથે, યુગના અંતે બીજો માર્ગ નથી.

આત્માનં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ પુરુષં શિવમ્। ભવાનર્દ્ધશરીરં મે ત્વહન્તવ યથૈવ ચ ।। ૨૫.

તમે પોતાને પ્રકૃતિ જાણો, અને મને શિવ, પુરુષ તરીકે જાણો. તું મારા શરીરનો અર્ધ ભાગ છે, જેમ હું પણ તારો છું.

વામપાર્શ્વમહમ્મહ્યં શ્યામં શ્રીવત્સલક્ષણમ્ । ત્વઞ્ચ વામેતરં પાર્શ્વં ત્વહં વૈ નીલલોહિતઃ ।। ૨૫.

હું ડાબી બાજુ છું, શ્યામ અને શ્રીવત્સના ચિહ્નવાળો; તું જમણી બાજુ છે, અને હું નીલ અને લાલ રંગનો છું.

ત્વઞ્ચ મે હ્વદયં વિષ્ણો તવ ચાહં હૃદિ સ્થિતઃ। ભવાન્ સર્વ્વસ્ય કાર્યસ્ય કર્ત્તાહમધિદૈવતમ્ ।। ૨૫.

હે વિષ્ણુ, તું મારું હૃદય છે, અને હું તારા હૃદયમાં વસું છું. તું સર્વ કાર્યનો કર્તા છે, અને હું અધિદેવતા છું.

તદેહિ સ્વસ્તિ તે વત્સ ગમિષ્યામ્યમ્બુદપ્રભ। એવમુક્ત્વા ગતો વિષ્ણોર્દેવોઽન્તર્દ્ધાનમીશ્વરઃ ।। ૨૫.

હવે, તને શુભકામના, વત્સ; હું જાઉં છું, હે સમુદ્રપ્રભ. આ રીતે કહીને ભગવાન વિષ્ણુની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતઃ સોઽન્તર્હિતે દેવે સંપ્રહૃષ્ટસ્તદા પુનઃ। અશેત શયને ભૂપ પ્રવિશ્યાન્તર્જલે હરિઃ ।। ૨૫.

પછી, જ્યારે ભગવાન અદૃશ્ય થયા, હરિ આનંદથી પાણીમાં પ્રવેશી પોતાના શયન પર સૂઈ ગયા, હે રાજા.

તં પદ્મં પદ્મગર્ભાભં પદ્માક્ષઃ પદ્મસમ્ભવઃ। સમ્પ્રહૃષ્ટમના બ્રહ્મા ભેજે બ્રાહ્મં તદાસનમ્ ।। ૨૫.

પદમાક્ષ, પદમમાંથી જન્મેલા, પદમના ગર્ભ જેવો, અને આનંદથી ભરેલા મનવાળા બ્રહ્માએ બ્રાહ્માસન પર બેઠા.

અથ દીર્ઘણ કાલેન તત્રાપ્યપ્રતિમાવુભૌ। મહાબલૌ મહાસત્ત્વૌ ભ્રાતરૌ મધુકૈટભૌ ।। ૨૫.

પછી, લાંબા સમય પછી, ત્યાં મહાબળ અને મહાસત્ત્વ ધરાવતાં, અનન્ય અને ભાઈઓ મધુ અને કૈટભ પ્રગટ થયા.

ઊચતુશ્વૈવ વચનં ભક્ષ્યો વૈ નૌ ભવિષ્યસિ । એવમુક્ત્વા તુ તૌ તસ્મિન્નન્તર્દ્ધાનં ગતાવુભૌ ।। ૨૫.

તેમણે કહ્યું: 'તું અમારો ભોજન બનશે.' આવું કહીને બંને એ સ્થળ પરથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

દારુણન્તુ તયોર્ભાવં જ્ઞાત્વા પુષ્કરસમ્ભવઃ । માહાત્મ્યં ચાત્મનો બુદ્ધ્વા વિજ્ઞાતુમુપચક્રમે ।। ૨૫.

પુષ્કરથી જન્મેલા બ્રહ્માએ, એ બંનેની ભયાનક સ્થિતિ જાણીને, પોતાનું મહાત્મ્ય સમજ્યા પછી, સમજવા માટે પ્રયત્ન કર્યો.

કર્ણિકાઘટનં ભૂયો નાભ્યજાનાદ્યદા ગતિમ્। તતઃ સ પદ્મનાલેન અવતીર્ય્ય રસાતલમ્। કૃષ્ણાજિનોત્તરાસઙ્ગન્દદૃશેઽન્તર્જલે હરિમ્ ।। ૨૫.

જ્યારે તે કમળના મધ્ય ભાગની દિશા સમજવામાં અસમર્થ રહ્યો, ત્યારે કમળના ડાંઠ દ્વારા નીચે ઉતરી, રસાતળમાં, કાળમૃગની ચામડી પહેરેલા હરિને પાણીમાં જોયો.

સ ચ તં બોધયામાસ વિબુદ્ધં ચેદમબ્રવીત્ । ભૂતેભ્યો મે ભયં દેવ ત્રાયસ્વોત્તિષ્ઠ શઙ્કુરુ ।। ૨૫.

તેને જાગૃત કરીને, જાગેલા બ્રહ્માને કહ્યું: "દેવ, મને ભૂતોનો ભય છે; મને બચાવો, ઉઠો, વિચાર કરો."

તતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સપ્રહાસમરિન્દમઃ। ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યમિત્યુવાચ મુનિઃ સ્વયમ્ ।। ૨૫.

પછી ભગવાન વિષ્ણુ, દુશ્મનોને જીતનાર, હળવી હાસ્ય સાથે, સાધુને પોતે કહ્યું: "ડરવાની જરૂર નથી, ડરવાની જરૂર નથી."

તસ્માત્પૂર્વં ત્વયા ચોક્તં ભૂતેભ્યો મે મહદ્ભયમ્। તસ્માદ્ભૂતાદિવાક્યૈસ્તૌ દૈત્યૌ ત્વં નાશયિષ્યસિ ।। ૨૫.

"પહેલાં તમે મને ભૂતોમાંથી મોટા ભય વિશે કહ્યું હતું; તેથી, ભૂતો વિશેના શબ્દોથી, તમે એ બંને દૈત્યોને નાશ કરી શકશો."

ભૂર્ભૂવઃસ્વસ્તતો દેવં વિવિશુસ્તમયોનિજમ્ । તતઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા તમેવાસીનમાગતમ્ ।। ૨૫.

પછી ભૂઃ, ભૂવઃ અને સ્વઃ એ સ્વયં જન્મેલા દેવમાં પ્રવેશ્યા; પછી તેને ફરતી પરિક્રમા કરીને, ત્યાં બેઠેલા દેવ પાસે આવ્યા.

ગતે તસ્મિંતતોઽનન્ત ઉદ્ગીર્ય ભ્રાતરૌ મુખાત્। વિષ્ણું જિષ્ણુઞ્ચ પ્રોવાચ બ્રહ્માણમભિરક્ષતામ્। મધુકૈટભયોર્જ્ઞાત્વા તયોરાગમનં પુનઃ ।। ૨૫.

જ્યારે તેઓ ગયા, અનંતે પોતાના મુખમાંથી એ બંને ભાઈઓને બહાર કાઢ્યા; વિષ્ણુ અને જીતનારને કહ્યું: "બ્રહ્માને રક્ષો," કારણ કે મધુ અને કૈટભ ફરીથી આવવાના છે, એ જાણ્યું.

ચક્રાતે રૂપ સાદૃશ્યં વિષ્ણોર્જિષ્ણોશ્ચ સત્તમૌ। કૃતસાદૃશ્યરૂપૌ તૌ તાવેવાભિમુખૌ સ્થિતૌ ।। ૨૫.

એ બંને શ્રેષ્ઠ દૈત્યો વિષ્ણુ અને જીતનાર જેવી જ આકૃતિ ધારણ કરી; સમાન રૂપ ધારણ કરીને, તેઓ સામે ઊભા રહ્યા.

તતસ્તૌ પ્રોચતુર્દ્દૈત્યૌ બ્રહ્માણં દારુણં વચઃ। અસ્માકં યુધ્યમાનાનાં મધ્યે વૈ પ્રાશ્નિકો ભવ ।। ૨૫.

પછી એ બંને દૈત્યો બ્રહ્માને કઠોર શબ્દો કહ્યા: "અમારી વચ્ચે યુદ્ધ ચાલે છે, તમે ન્યાયાધીશ બની જાઓ."

તતસ્તૌ જલમાવિશ્ય સંસ્તમ્ભ્યાપઃ સ્વમાયયા । ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં યસ્ય યેનેપ્સિતં તદા ।। ૨૫.

પછી તેઓ પાણીમાં પ્રવેશ્યા અને પોતાની માયાથી પાણી રોકી દીધું; પછી બંનેએ જોરદાર યુદ્ધ શરૂ કર્યું, દરેક જીત માટે પ્રયત્ન કરતા.

તેષાન્તુ યુધ્યમાનાનાં દિવ્યં વર્ષશતઙ્ગતમ્। ન ચ યુદ્ધમદોત્સેકો હ્યન્યોન્યં સંન્યવર્ત્તત ।। ૨૫.

એ યુદ્ધમાં, દૈત્યો દિવ્ય સો વર્ષ સુધી લડ્યા, પણ કોઈ પણ જીત્યો નહીં, અને કોઈ પણ યુદ્ધમાંથી પાછો ફર્યો નહીં.

લક્ષણદ્વયસંસ્થાનાદ્રૂપવન્તૌ સ્થિતેઙ્ગિતૌ। સાદૃશ્યાદ્વ્યાકુલમના બ્રહ્મા ધ્યાનમુપાગમત્ ।। ૨૫.

બંને દૈત્યોના રૂપ અને હાવભાવ એકસરખા હોવાથી, બ્રહ્માનું મન ગૂંચવાયું, અને તે ધ્યાનમાં બેઠા.

સ તયોરન્તરં બુદ્ધ્વા બ્રહ્મા દિવ્યેન ચક્ષુષા। પદ્મકેસરજં સૂક્ષ્મં બબન્ધ કવચન્તયોઃ। આમેખલઞ્ચ ગાત્રઞ્ચ તતો મન્ત્રમુદાહરત્ ।। ૨૫.

દિવ્ય દ્રષ્ટિથી એ બંનેમાં ફરક જાણી, બ્રહ્માએ કમળના પરાગથી સૂક્ષ્મ કવચ બનાવ્યું અને એ બંનેના શરીરે કમરપટ્ટા બાંધ્યા; પછી મંત્ર ઉચ્ચાર્યા.

જપતસ્ત્વભવત્કન્યા વિશ્વરૂપસમુત્થિતા। પદ્મેન્દુવદનપ્રખ્યા પદ્મહસ્તા શુભા સતી। તાં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતૌ દૈત્યૌ ભયાદ્વર્ણવિવર્જ્જિતૌ ।। ૨૫.

જ્યારે બ્રહ્મા જપ કરતા હતા, ત્યારે સર્વરૂપ ધરાવતી, કમળ અને ચંદ્ર જેવી મુખવાળી, કમળ હસ્તે, શુભ અને સતી એક કન્યા પ્રગટ થઈ; તેને જોઈને, એ બંને દૈત્યો ભયથી રંગહીન થઈ ગયા.

તતઃ પ્રોવાચ તાં કન્યાં બ્રહ્મા મધુરયા ગિરા। કાઽત્ર ત્વમવગન્તવ્યા બ્રૂહિ સત્યમનિન્દિતે ।। ૨૫.

પછી બ્રહ્માએ એ કન્યાને મીઠા શબ્દોમાં પૂછ્યું: "તમે કોણ છો, અહીં ઓળખી શકાય તેવી છો; સાચું કહો, નિર્દોષે."

સામ્ના સંપૂજ્ય સા કન્યા બ્રહ્માણં પ્રાઞ્જલિસ્તદા । મોહિનીં વિદ્ધિ માં માયાં વિષ્ણોઃ સન્દેશકારિણીમ્ ।। ૨૫.

મૃદુ વાણીથી, એ કન્યાએ હાથ જોડીને બ્રહ્માને વંદન કર્યું અને કહ્યું: "મને મોહિની, વિષ્ણુની માયા અને સંદેશવાહક તરીકે જાણો."

ત્વયા સઙ્કીર્ત્ત્યમાનાઽહં બ્રહ્મન્ પ્રાપ્તા ત્વરાયુતા। અસ્યાઃ પ્રીતમના બ્રહ્મા ગૌણં નામ ચકાર હ ।। ૨૫.

"બ્રહ્મા, તમે બોલાવ્યા એટલે હું ઝડપથી આવી; બ્રહ્માએ ખુશ થઈને તેને એક ગૌણ નામ આપ્યું."

મયા ચ વ્યાહૃતા યસ્માત્ત્વઞ્ચૈવ સમુપસ્થિતા। મહાવ્યાહૃતિરિત્યેવ નામ તે વિચરિષ્યતિ ।। ૨૫.

"મને બોલાવ્યા અને હું હાજર થઈ, તેથી તમારું નામ મહાવ્યાહૃતિ રહેશે."