વાયુપુરાણમ્

અથ વિષ્ણુરુવાચેદં પ્રજાકામં પ્રજાપતિમ્। વીરમપ્રતિમં પુત્રં યત્ત્વમિચ્છસિ ધૂર્વહમ્ ।। ૨૫.

પછી વિષ્ણુએ, સંતાનની ઇચ્છા ધરાવતા પ્રજાપતિને કહ્યું: 'જે શૂરવીર અને અનન્ય પુત્ર તમે ઈચ્છો છો, જે ધર્મમાં સ્થિર છે—'

પુત્રત્વેનાભિયુઙ્ક્ષ્વ ત્વં દેવદેવં મહેશ્વરમ્। સતસ્ય વાક્યં સંપૂજ્ય કેશવસ્ય પિતામહઃ ।। ૨૫.

તમે દેવોના દેવ મહેશ્વરને પુત્ર રૂપે માંગો; કેશવના વચનનું સન્માન કરીને, પિતામહે એમ કર્યું.

ઈશાનં વરદં રુદ્રમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ । ઉવાચ પુત્રકામસ્તુ વાક્યાનિ સહ વિષ્ણુના ।। ૨૫.

હાથ જોડીને, પુત્રની ઇચ્છા રાખીને, ઈશાન, વર આપનાર રુદ્રને, વિષ્ણુ સાથે, એમ કહ્યું.

યદિ મે ભગવાન્ પ્રીતઃ પુત્રકામસ્ય નિત્યશઃ। પુત્રો મે ભવ વિશ્વાત્મન્ સ્વતુલ્યો વાપિ ધૂર્વ્વહઃ। નાન્યં વરમહં વવ્રે પ્રીતે ત્વયિ મહેશ્વર ।। ૨૫.

હે ભગવાન, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન છો અને મને હંમેશા પુત્રની ઈચ્છા છે, તો હે વિશ્વના આત્મા, મારા માટે પુત્ર જન્મે અથવા તમારા જેવો પુત્ર મળે. હે મહેશ્વર, તમારી પ્રસન્નતા સમયે હું બીજું કોઈ વર માંગતો નથી.

તસ્ય તાં પ્રાર્થનાં શ્રુત્વા ભગવાન્ ભગનેત્રહા। નિષ્કલ્મષમમાયઞ્ચ બાઢમિત્યબ્રવીદ્વચઃ ।। ૨૫.

તેની એવી વિનંતી સાંભળીને, ભગવાન, જે ભગાના નેત્રનો નાશ કરે છે, નિર્મળ અને નિષ્કપટ શબ્દોમાં કહ્યું: 'તેમ જ થશે.'

યદા કાર્યસમારમ્ભે કસ્મિંશ્ચિત્તવ સુવ્રત। અનિષ્ણત્તૌ ચ કાર્યસ્ય ક્રોધસ્ત્વાં સમુપેષ્યતિ। આત્મૈકાદશ યે રુદ્રા વિહિતાઃ પ્રાણ હેતવઃ ।। ૨૫.

હે સદાચારી, જ્યારે કોઈ કાર્ય શરૂ થાય અને તે અધૂરૂં રહે, ત્યારે ગુસ્સો તને આવે, ત્યારે જીવનના કારણરૂપ એકાદશ રુદ્રો પ્રગટ થશે.

સોઽહમેકાદશાત્મા વૈ શૂલહસ્તઃ સહાનુગઃ। ઋષિર્મ્મિત્રો મહાત્મા વૈ લલાટાદ્ભવિતા તદા ।। ૨૫.

હું એ એકાદશ સ્વરૂપે, ત્રિશૂળ ધારણ કરીને અને અનુયાયીઓ સાથે, મહાન ઋષિ મીત્ર, મહાત્મા, પછી લલાટમાંથી જન્મીશ.

પ્રસાદમતુલં કૃત્વા બ્રહ્મણસ્તાદૃશં પુરા। વિષ્ણું પુનરુવાચેદં દદામિ ચ વરન્તવ ।। ૨૫.

અગાઉ બ્રહ્માને અતુલ્ય કૃપા આપી, પછી ભગવાને ફરી વિષ્ણુને કહ્યું: 'હું તને આ વર આપું છું.'

સ હોવાચ મહાભાગો વિષ્ણુર્ભવમિદં વચઃ। સર્વ્વમેતત્ કૃતં દેવ પરિતુષ્ટોઽસિ મે યદિ। ત્વયિ મે સુપ્રતિષ્ઠાઽસ્તુ ભક્તિરમ્બુદવાહન ।। ૨૫.

મહાભાગ વિષ્ણુએ ભવને કહ્યું: 'હે દેવ, આ બધું પૂર્ણ થયું છે. જો તમે મારા પર પ્રસન્ન છો, તો હે સમુદ્રધારી, મારી ભક્તિ તારા પર મજબૂત રહે.'

એવમુક્તસ્તતો દેવસ્તમભાષત કેશવમ્। વિષ્ણો શ્રૃણુ યથા દેવ પ્રીતોઽહન્તવ શાશ્વત ।। ૨૫.

આ રીતે સંબોધિત થયા પછી, ભગવાને કેશવને કહ્યું: 'હે વિષ્ણુ, સાંભળ, હું તારા પર કઈ રીતે સદા પ્રસન્ન છું.'

પ્રકાશઞ્ચાપ્રકાશઞ્ચ જઙ્ગમં સ્થાવરઞ્ચ યત્ । વિશ્વરૂપમિદં સર્વ્વં રુદ્રનારાયણાત્મકમ્ ।। ૨૫.

જે પ્રકાશિત અને અપ્રકાશિત છે, ચાલતું અને અચળ છે, એ સમગ્ર વિશ્વરૂપ રુદ્ર અને નારાયણથી બનેલું છે.

અહમગ્નિર્ભવાન્ સોમો ભવાન્ રાત્રિરહં દિનમ્। ભવાનૃતમહં સત્યં ભવાન્ ક્રતુરહં ફલમ્ ।। ૨૫.

હું અગ્નિ છું, તું સોમ છે; તું રાત છે, હું દિવસ છું; તું સત્ય છે, હું તત્વ છું; તું યજ્ઞ છે, હું તેનું ફળ છું.

ભવાન્ જ્ઞાનમહં જ્ઞેયં યજ્જપિત્વા સદા જનાઃ । માં વિશન્તિ ત્વયિ પ્રીતે જનાઃ સુકૃતકારિણઃ। આવાભ્યાં સહિતા ચૈવ ગતિર્નાન્યા યુગક્ષયે ।। ૨૫.

તું જ્ઞાન છે, હું જ્ઞાનનો વિષય છું; જે લોકો હંમેશા પૂજા કરે છે, તે મને પ્રાપ્ત કરે છે. તારી પ્રસન્નતા સમયે, સદકર્મી લોકો મને પ્રાપ્ત કરે છે; આપણે બંને સાથે, યુગના અંતે બીજો માર્ગ નથી.

આત્માનં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ પુરુષં શિવમ્। ભવાનર્દ્ધશરીરં મે ત્વહન્તવ યથૈવ ચ ।। ૨૫.

તમે પોતાને પ્રકૃતિ જાણો, અને મને શિવ, પુરુષ તરીકે જાણો. તું મારા શરીરનો અર્ધ ભાગ છે, જેમ હું પણ તારો છું.

વામપાર્શ્વમહમ્મહ્યં શ્યામં શ્રીવત્સલક્ષણમ્ । ત્વઞ્ચ વામેતરં પાર્શ્વં ત્વહં વૈ નીલલોહિતઃ ।। ૨૫.

હું ડાબી બાજુ છું, શ્યામ અને શ્રીવત્સના ચિહ્નવાળો; તું જમણી બાજુ છે, અને હું નીલ અને લાલ રંગનો છું.

ત્વઞ્ચ મે હ્વદયં વિષ્ણો તવ ચાહં હૃદિ સ્થિતઃ। ભવાન્ સર્વ્વસ્ય કાર્યસ્ય કર્ત્તાહમધિદૈવતમ્ ।। ૨૫.

હે વિષ્ણુ, તું મારું હૃદય છે, અને હું તારા હૃદયમાં વસું છું. તું સર્વ કાર્યનો કર્તા છે, અને હું અધિદેવતા છું.

તદેહિ સ્વસ્તિ તે વત્સ ગમિષ્યામ્યમ્બુદપ્રભ। એવમુક્ત્વા ગતો વિષ્ણોર્દેવોઽન્તર્દ્ધાનમીશ્વરઃ ।। ૨૫.

હવે, તને શુભકામના, વત્સ; હું જાઉં છું, હે સમુદ્રપ્રભ. આ રીતે કહીને ભગવાન વિષ્ણુની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતઃ સોઽન્તર્હિતે દેવે સંપ્રહૃષ્ટસ્તદા પુનઃ। અશેત શયને ભૂપ પ્રવિશ્યાન્તર્જલે હરિઃ ।। ૨૫.

પછી, જ્યારે ભગવાન અદૃશ્ય થયા, હરિ આનંદથી પાણીમાં પ્રવેશી પોતાના શયન પર સૂઈ ગયા, હે રાજા.

તં પદ્મં પદ્મગર્ભાભં પદ્માક્ષઃ પદ્મસમ્ભવઃ। સમ્પ્રહૃષ્ટમના બ્રહ્મા ભેજે બ્રાહ્મં તદાસનમ્ ।। ૨૫.

પદમાક્ષ, પદમમાંથી જન્મેલા, પદમના ગર્ભ જેવો, અને આનંદથી ભરેલા મનવાળા બ્રહ્માએ બ્રાહ્માસન પર બેઠા.

અથ દીર્ઘણ કાલેન તત્રાપ્યપ્રતિમાવુભૌ। મહાબલૌ મહાસત્ત્વૌ ભ્રાતરૌ મધુકૈટભૌ ।। ૨૫.

પછી, લાંબા સમય પછી, ત્યાં મહાબળ અને મહાસત્ત્વ ધરાવતાં, અનન્ય અને ભાઈઓ મધુ અને કૈટભ પ્રગટ થયા.

ઊચતુશ્વૈવ વચનં ભક્ષ્યો વૈ નૌ ભવિષ્યસિ । એવમુક્ત્વા તુ તૌ તસ્મિન્નન્તર્દ્ધાનં ગતાવુભૌ ।। ૨૫.

તેમણે કહ્યું: 'તું અમારો ભોજન બનશે.' આવું કહીને બંને એ સ્થળ પરથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

દારુણન્તુ તયોર્ભાવં જ્ઞાત્વા પુષ્કરસમ્ભવઃ । માહાત્મ્યં ચાત્મનો બુદ્ધ્વા વિજ્ઞાતુમુપચક્રમે ।। ૨૫.

પુષ્કરથી જન્મેલા બ્રહ્માએ, એ બંનેની ભયાનક સ્થિતિ જાણીને, પોતાનું મહાત્મ્ય સમજ્યા પછી, સમજવા માટે પ્રયત્ન કર્યો.

કર્ણિકાઘટનં ભૂયો નાભ્યજાનાદ્યદા ગતિમ્। તતઃ સ પદ્મનાલેન અવતીર્ય્ય રસાતલમ્। કૃષ્ણાજિનોત્તરાસઙ્ગન્દદૃશેઽન્તર્જલે હરિમ્ ।। ૨૫.

જ્યારે તે કમળના મધ્ય ભાગની દિશા સમજવામાં અસમર્થ રહ્યો, ત્યારે કમળના ડાંઠ દ્વારા નીચે ઉતરી, રસાતળમાં, કાળમૃગની ચામડી પહેરેલા હરિને પાણીમાં જોયો.

સ ચ તં બોધયામાસ વિબુદ્ધં ચેદમબ્રવીત્ । ભૂતેભ્યો મે ભયં દેવ ત્રાયસ્વોત્તિષ્ઠ શઙ્કુરુ ।। ૨૫.

તેને જાગૃત કરીને, જાગેલા બ્રહ્માને કહ્યું: "દેવ, મને ભૂતોનો ભય છે; મને બચાવો, ઉઠો, વિચાર કરો."

તતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સપ્રહાસમરિન્દમઃ। ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યમિત્યુવાચ મુનિઃ સ્વયમ્ ।। ૨૫.

પછી ભગવાન વિષ્ણુ, દુશ્મનોને જીતનાર, હળવી હાસ્ય સાથે, સાધુને પોતે કહ્યું: "ડરવાની જરૂર નથી, ડરવાની જરૂર નથી."

તસ્માત્પૂર્વં ત્વયા ચોક્તં ભૂતેભ્યો મે મહદ્ભયમ્। તસ્માદ્ભૂતાદિવાક્યૈસ્તૌ દૈત્યૌ ત્વં નાશયિષ્યસિ ।। ૨૫.

"પહેલાં તમે મને ભૂતોમાંથી મોટા ભય વિશે કહ્યું હતું; તેથી, ભૂતો વિશેના શબ્દોથી, તમે એ બંને દૈત્યોને નાશ કરી શકશો."

ભૂર્ભૂવઃસ્વસ્તતો દેવં વિવિશુસ્તમયોનિજમ્ । તતઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા તમેવાસીનમાગતમ્ ।। ૨૫.

પછી ભૂઃ, ભૂવઃ અને સ્વઃ એ સ્વયં જન્મેલા દેવમાં પ્રવેશ્યા; પછી તેને ફરતી પરિક્રમા કરીને, ત્યાં બેઠેલા દેવ પાસે આવ્યા.

ગતે તસ્મિંતતોઽનન્ત ઉદ્ગીર્ય ભ્રાતરૌ મુખાત્। વિષ્ણું જિષ્ણુઞ્ચ પ્રોવાચ બ્રહ્માણમભિરક્ષતામ્। મધુકૈટભયોર્જ્ઞાત્વા તયોરાગમનં પુનઃ ।। ૨૫.

જ્યારે તેઓ ગયા, અનંતે પોતાના મુખમાંથી એ બંને ભાઈઓને બહાર કાઢ્યા; વિષ્ણુ અને જીતનારને કહ્યું: "બ્રહ્માને રક્ષો," કારણ કે મધુ અને કૈટભ ફરીથી આવવાના છે, એ જાણ્યું.

ચક્રાતે રૂપ સાદૃશ્યં વિષ્ણોર્જિષ્ણોશ્ચ સત્તમૌ। કૃતસાદૃશ્યરૂપૌ તૌ તાવેવાભિમુખૌ સ્થિતૌ ।। ૨૫.

એ બંને શ્રેષ્ઠ દૈત્યો વિષ્ણુ અને જીતનાર જેવી જ આકૃતિ ધારણ કરી; સમાન રૂપ ધારણ કરીને, તેઓ સામે ઊભા રહ્યા.