વાયુપુરાણમ્

અપ્રમેયસ્ય તત્ત્વસ્ય યથા વિઝઃ સ્વશક્તિતઃ। કીર્તિતં તવ માહાત્મ્યમપારં પરમાત્મનઃ। શિવો નો ભવ સર્વત્ર યોઽસિ સોઽસિ નમોઽસ્તુ તે ।। ૨૪.

અપાર તત્વને જેટલું પોતાની શક્તિથી સમજાય છે, એટલું જ તવ મહાત્મ્યનું વર્ણન થયું છે, હે પરમાત્મા; તમે સર્વત્ર શિવ છો, અમારે દયાળુ રહો — તમને નમસ્કાર.

સંપિબન્નિવ તૌ દૃષ્ટ્વા મધુપિઙ્ગાયતેક્ષણઃ । પ્રહૃષ્ટવદનોઽત્યર્થમભવચ્ચ સ્વકીર્ત્તનાત્ ।। ૨૫.

તે બંનેને, જેમની આંખો મધ અને તાંબાની જેમ રંગી હતી, જોઈને, તે તેમને પી લેતા હોય તેમ ખૂબ આનંદિત થયો અને તેમની પ્રશંસાથી ખુશ થયો.

ઉમાપતિર્વિરૂપાક્ષો દક્ષયજ્ઞવિનાશનઃ। પિનાકી ખણ્ડપરશુર્ભૂતપ્રાન્તસ્ત્રિલોચનઃ ।। ૨૫.

ઉમાના પતિ, ત્રણ આંખો ધરાવનાર, દક્ષના યજ્ઞનો નાશક, પિનાક ધારી, તૂટેલી પરશુ ધરાવનાર, ભૂતોના સ્વામી, ત્યાં ઊભા હતા.

તતઃ સ ભગવાન્ દેવઃ શ્રુત્વા વાક્યામૃતં તયોઃ। જાનન્નપિ મહાભાગઃ પ્રીતપૂર્વમથાબ્રવીત્ ।। ૨૫.

પછી એ પૂજનીય દેવએ, બંનેના અમૃત જેવા વચન સાંભળી, જાણતા હોવા છતાં, ખૂબ પ્રેમથી બોલ્યા.

કૌ ભવન્તૌ મહાત્માનૌ પરસ્પરહિતૈષિણૌ। સમેતાવમ્બુજાભાક્ષૌ તસ્મિન્ ઘોરે જલપ્લવે ।। ૨૫.

કોણ છો તમે બંને મહાત્મા, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર અને એકબીજાના હિતમાં રત, જે આ ભયાનક પાણીના પૂરમાં ભેગા થયા છો?

તાવૂચતૂર્મહાત્માનૌ સન્નિરીક્ષ્ય પરસ્પરમ્। ભગવન્ કિઞ્ચ તથ્યેન વિજ્ઞાતેન ત્વયા વિભો। કુત્ર વા સુખમાનન્ત્યમિચ્છાચારમૃતે ત્વયા ।। ૨૫.

તે બંને મહાત્માઓએ, એકબીજાને જોઈને, કહ્યું: 'હે ભગવાન, જે કંઈ સાચું તમે જાણો છો, હે વિભુ, તમારી ઇચ્છા સિવાય ક્યાં સુખ કે અનંતતા છે?'

ઉવાચ ભગવાન્ દેવો મધુરશ્લક્ષ્ણયા ગિરા। ભો ભો હિરણ્યગર્ભ ત્વાં ત્વાં ચ કૃષ્ણ વદામ્યહમ્ ।। ૨૫.

ભગવાને મીઠા અને નરમ શબ્દોમાં કહ્યું: 'હે હિરણ્યગર્ભ, હે કૃષ્ણ, હું બંનેને સંબોધન કરું છું.'

પ્રીતોઽહમનયા ભક્ત્યા શાશ્વતાક્ષરયુક્તયા। ભવન્તૌ માનનીયૌ વૈ મમ હ્યર્હતરાવુભૌ। યુવાભ્યાં કિં દદામ્યદ્ય વરાણાં વરમુત્તમમ્ ।। ૨૫.

આ શાશ્વત અને અક્ષર ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું; તમે બંને મારા માટે સાચા માનનીય છો; આજે હું તમને કયો શ્રેષ્ઠ વર આપું?

તેનૈવમુક્તે વચને બ્રહ્માણં વિષ્ણુરબ્રવીત્ । બ્રૂહિ બ્રૂહિ મહાભાગ વરો યસ્તે વિવક્ષિતઃ ।। ૨૫.

આ શબ્દો સાંભળ્યા પછી, વિષ્ણુએ બ્રહ્માને કહ્યું: 'કહો, કહો, હે મહાભાગ, કયો વર તમે ઈચ્છો છો?'

પ્રજાકામોઽસ્મ્યહં વિષ્ણો પુત્રમિચ્છામિ ધૂર્વહમ્। તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા વેરપ્સુઃ પુત્રલિપ્સયા ।। ૨૫.

હું સંતાનની ઇચ્છા રાખું છું, હે વિષ્ણુ, મને ધીરજવાળો પુત્ર જોઈએ છે; પછી એ પૂજનીય બ્રહ્માએ પુત્રની ઇચ્છાથી એમ કહ્યું.

અથ વિષ્ણુરુવાચેદં પ્રજાકામં પ્રજાપતિમ્। વીરમપ્રતિમં પુત્રં યત્ત્વમિચ્છસિ ધૂર્વહમ્ ।। ૨૫.

પછી વિષ્ણુએ, સંતાનની ઇચ્છા ધરાવતા પ્રજાપતિને કહ્યું: 'જે શૂરવીર અને અનન્ય પુત્ર તમે ઈચ્છો છો, જે ધર્મમાં સ્થિર છે—'

પુત્રત્વેનાભિયુઙ્ક્ષ્વ ત્વં દેવદેવં મહેશ્વરમ્। સતસ્ય વાક્યં સંપૂજ્ય કેશવસ્ય પિતામહઃ ।। ૨૫.

તમે દેવોના દેવ મહેશ્વરને પુત્ર રૂપે માંગો; કેશવના વચનનું સન્માન કરીને, પિતામહે એમ કર્યું.

ઈશાનં વરદં રુદ્રમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ । ઉવાચ પુત્રકામસ્તુ વાક્યાનિ સહ વિષ્ણુના ।। ૨૫.

હાથ જોડીને, પુત્રની ઇચ્છા રાખીને, ઈશાન, વર આપનાર રુદ્રને, વિષ્ણુ સાથે, એમ કહ્યું.

યદિ મે ભગવાન્ પ્રીતઃ પુત્રકામસ્ય નિત્યશઃ। પુત્રો મે ભવ વિશ્વાત્મન્ સ્વતુલ્યો વાપિ ધૂર્વ્વહઃ। નાન્યં વરમહં વવ્રે પ્રીતે ત્વયિ મહેશ્વર ।। ૨૫.

હે ભગવાન, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન છો અને મને હંમેશા પુત્રની ઈચ્છા છે, તો હે વિશ્વના આત્મા, મારા માટે પુત્ર જન્મે અથવા તમારા જેવો પુત્ર મળે. હે મહેશ્વર, તમારી પ્રસન્નતા સમયે હું બીજું કોઈ વર માંગતો નથી.

તસ્ય તાં પ્રાર્થનાં શ્રુત્વા ભગવાન્ ભગનેત્રહા। નિષ્કલ્મષમમાયઞ્ચ બાઢમિત્યબ્રવીદ્વચઃ ।। ૨૫.

તેની એવી વિનંતી સાંભળીને, ભગવાન, જે ભગાના નેત્રનો નાશ કરે છે, નિર્મળ અને નિષ્કપટ શબ્દોમાં કહ્યું: 'તેમ જ થશે.'

યદા કાર્યસમારમ્ભે કસ્મિંશ્ચિત્તવ સુવ્રત। અનિષ્ણત્તૌ ચ કાર્યસ્ય ક્રોધસ્ત્વાં સમુપેષ્યતિ। આત્મૈકાદશ યે રુદ્રા વિહિતાઃ પ્રાણ હેતવઃ ।। ૨૫.

હે સદાચારી, જ્યારે કોઈ કાર્ય શરૂ થાય અને તે અધૂરૂં રહે, ત્યારે ગુસ્સો તને આવે, ત્યારે જીવનના કારણરૂપ એકાદશ રુદ્રો પ્રગટ થશે.

સોઽહમેકાદશાત્મા વૈ શૂલહસ્તઃ સહાનુગઃ। ઋષિર્મ્મિત્રો મહાત્મા વૈ લલાટાદ્ભવિતા તદા ।। ૨૫.

હું એ એકાદશ સ્વરૂપે, ત્રિશૂળ ધારણ કરીને અને અનુયાયીઓ સાથે, મહાન ઋષિ મીત્ર, મહાત્મા, પછી લલાટમાંથી જન્મીશ.

પ્રસાદમતુલં કૃત્વા બ્રહ્મણસ્તાદૃશં પુરા। વિષ્ણું પુનરુવાચેદં દદામિ ચ વરન્તવ ।। ૨૫.

અગાઉ બ્રહ્માને અતુલ્ય કૃપા આપી, પછી ભગવાને ફરી વિષ્ણુને કહ્યું: 'હું તને આ વર આપું છું.'

સ હોવાચ મહાભાગો વિષ્ણુર્ભવમિદં વચઃ। સર્વ્વમેતત્ કૃતં દેવ પરિતુષ્ટોઽસિ મે યદિ। ત્વયિ મે સુપ્રતિષ્ઠાઽસ્તુ ભક્તિરમ્બુદવાહન ।। ૨૫.

મહાભાગ વિષ્ણુએ ભવને કહ્યું: 'હે દેવ, આ બધું પૂર્ણ થયું છે. જો તમે મારા પર પ્રસન્ન છો, તો હે સમુદ્રધારી, મારી ભક્તિ તારા પર મજબૂત રહે.'

એવમુક્તસ્તતો દેવસ્તમભાષત કેશવમ્। વિષ્ણો શ્રૃણુ યથા દેવ પ્રીતોઽહન્તવ શાશ્વત ।। ૨૫.

આ રીતે સંબોધિત થયા પછી, ભગવાને કેશવને કહ્યું: 'હે વિષ્ણુ, સાંભળ, હું તારા પર કઈ રીતે સદા પ્રસન્ન છું.'

પ્રકાશઞ્ચાપ્રકાશઞ્ચ જઙ્ગમં સ્થાવરઞ્ચ યત્ । વિશ્વરૂપમિદં સર્વ્વં રુદ્રનારાયણાત્મકમ્ ।। ૨૫.

જે પ્રકાશિત અને અપ્રકાશિત છે, ચાલતું અને અચળ છે, એ સમગ્ર વિશ્વરૂપ રુદ્ર અને નારાયણથી બનેલું છે.

અહમગ્નિર્ભવાન્ સોમો ભવાન્ રાત્રિરહં દિનમ્। ભવાનૃતમહં સત્યં ભવાન્ ક્રતુરહં ફલમ્ ।। ૨૫.

હું અગ્નિ છું, તું સોમ છે; તું રાત છે, હું દિવસ છું; તું સત્ય છે, હું તત્વ છું; તું યજ્ઞ છે, હું તેનું ફળ છું.

ભવાન્ જ્ઞાનમહં જ્ઞેયં યજ્જપિત્વા સદા જનાઃ । માં વિશન્તિ ત્વયિ પ્રીતે જનાઃ સુકૃતકારિણઃ। આવાભ્યાં સહિતા ચૈવ ગતિર્નાન્યા યુગક્ષયે ।। ૨૫.

તું જ્ઞાન છે, હું જ્ઞાનનો વિષય છું; જે લોકો હંમેશા પૂજા કરે છે, તે મને પ્રાપ્ત કરે છે. તારી પ્રસન્નતા સમયે, સદકર્મી લોકો મને પ્રાપ્ત કરે છે; આપણે બંને સાથે, યુગના અંતે બીજો માર્ગ નથી.

આત્માનં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ પુરુષં શિવમ્। ભવાનર્દ્ધશરીરં મે ત્વહન્તવ યથૈવ ચ ।। ૨૫.

તમે પોતાને પ્રકૃતિ જાણો, અને મને શિવ, પુરુષ તરીકે જાણો. તું મારા શરીરનો અર્ધ ભાગ છે, જેમ હું પણ તારો છું.

વામપાર્શ્વમહમ્મહ્યં શ્યામં શ્રીવત્સલક્ષણમ્ । ત્વઞ્ચ વામેતરં પાર્શ્વં ત્વહં વૈ નીલલોહિતઃ ।। ૨૫.

હું ડાબી બાજુ છું, શ્યામ અને શ્રીવત્સના ચિહ્નવાળો; તું જમણી બાજુ છે, અને હું નીલ અને લાલ રંગનો છું.

ત્વઞ્ચ મે હ્વદયં વિષ્ણો તવ ચાહં હૃદિ સ્થિતઃ। ભવાન્ સર્વ્વસ્ય કાર્યસ્ય કર્ત્તાહમધિદૈવતમ્ ।। ૨૫.

હે વિષ્ણુ, તું મારું હૃદય છે, અને હું તારા હૃદયમાં વસું છું. તું સર્વ કાર્યનો કર્તા છે, અને હું અધિદેવતા છું.

તદેહિ સ્વસ્તિ તે વત્સ ગમિષ્યામ્યમ્બુદપ્રભ। એવમુક્ત્વા ગતો વિષ્ણોર્દેવોઽન્તર્દ્ધાનમીશ્વરઃ ।। ૨૫.

હવે, તને શુભકામના, વત્સ; હું જાઉં છું, હે સમુદ્રપ્રભ. આ રીતે કહીને ભગવાન વિષ્ણુની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

તતઃ સોઽન્તર્હિતે દેવે સંપ્રહૃષ્ટસ્તદા પુનઃ। અશેત શયને ભૂપ પ્રવિશ્યાન્તર્જલે હરિઃ ।। ૨૫.

પછી, જ્યારે ભગવાન અદૃશ્ય થયા, હરિ આનંદથી પાણીમાં પ્રવેશી પોતાના શયન પર સૂઈ ગયા, હે રાજા.

તં પદ્મં પદ્મગર્ભાભં પદ્માક્ષઃ પદ્મસમ્ભવઃ। સમ્પ્રહૃષ્ટમના બ્રહ્મા ભેજે બ્રાહ્મં તદાસનમ્ ।। ૨૫.

પદમાક્ષ, પદમમાંથી જન્મેલા, પદમના ગર્ભ જેવો, અને આનંદથી ભરેલા મનવાળા બ્રહ્માએ બ્રાહ્માસન પર બેઠા.