વાયુપુરાણમ્

જીવઃ ખલ્વેષ જીવાનાં જ્યોતિરેકં પ્રકાશતે। બાલક્રીડનકૈર્દ્દેવઃ ક્રીડતો શઙ્કરઃ સ્વયમ્ ।। ૨૪.

એ ખરેખર જીવોમાં જીવ છે, એક જ પ્રકાશ છે જે પ્રકાશે છે. દેવ શંકર બાળક જેવી રમતમાં પોતે રમે છે.

પ્રધાનમવ્યયં જ્યોતિરવ્યક્તં પ્રકૃતિસ્તમઃ। અસ્ય ચૈતાનિ નામાનિ નિત્યં પ્રસવધર્મિણઃ। યઃ કઃ સ ઇતિ દુઃખાર્ત્તૈર્મૃગ્યતે યતિભિઃ શિવઃ ।। ૨૪.

અવિનાશી તત્વ, પ્રકાશ, અપ્રગટ, મૂળ પ્રકૃતિ અને અંધકાર—આ બધાં એનાં નામો છે, જે હંમેશા સર્જન કરે છે. 'એ કોણ છે?' એવા શિવને દુઃખી યતિઓ શોધે છે.

એષ બીજી ભવાન્ બીજમહં યોનિઃ સનાતનઃ। એવમુક્રોઽથ વિશ્વાત્મા બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત ।। ૨૪.

'એ બીજ છે, હું બીજ છું, તું શાશ્વત યોનિ છે.' આમ કહી, વિશ્વાત્મા બ્રહ્માએ વિષ્ણુને સંબોધન કર્યું.

ભવાન્યોનિરહં બીજં કથં બીજી મહેશ્વરઃ । એતન્મે સૂક્ષ્મમવ્યક્તં સંશયં છેત્તુમર્હસિ ।। ૨૪.

'તું યોનિ છે, હું બીજ છું—તો મહેશ્વર કેવી રીતે બીજધારી છે? આ સૂક્ષ્મ અને અપ્રગટ સંશય તું મારા માટે દૂર કર.'

જ્ઞાત્વા ચૈવં સમુત્પત્તિં બ્રહ્મણા લોકતન્ત્રિણા। ઇદં પરમસાદૃશ્યં પ્રશ્રમભ્યવદદ્ધરિઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્મા, લોકનિયંતાએ, આ રીતે ઉત્પત્તિ જાણીને, હરિએ મહાન પ્રયત્નથી આ પરમ સમાનતા જાહેર કરી.

અસ્માન્મહત્તરં ગુહ્યં ભૂતમવ્યન્ન વિદ્યતે। મહતઃ પરમં ધામ શિવમધ્યાત્મિનાં પદમ્ ।। ૨૪.

અમારા કરતાં મોટું કોઈ ગુપ્ત રહસ્ય કે સત્તા નથી; મહાન લોકોનું સર્વોચ્ચ નિવાસસ્થાન, આત્મામાં લીન થયેલા લોકોનું કલ્યાણરૂપ સ્થાન છે.

દ્વૈધીભાવેન ચાત્માનં પ્રવિષ્ટસ્તુ વ્યવસ્થિતઃ। નિષ્કલઃ સૂક્ષ્મમવ્યક્તઃ સકલશ્ચ મહેશ્વરઃ ।। ૨૪.

આત્મા દ્વૈતરૂપે પ્રવેશી બંને રીતે સ્થિર છે; એક તરફ નિર્વિકાર, સૂક્ષ્મ અને અપ્રગટ છે, બીજી તરફ સર્વરૂપ મહાદેવ છે.

અસ્ય માયાવિધિજ્ઞસ્ય અગમ્યગહનસ્ય ચ। પુરા લિઙ્ગં ભવદ્બીજં પ્રથમં ત્વાદિસર્ગિકમ્ ।। ૨૪.

જે માયાના નિયમો જાણે છે અને જેને સમજવું અઘરું છે, તેના માટે સર્જનના આરંભે પ્રથમ લિંગરૂપ, એટલે કે ભવનું બીજ પ્રગટ થયું.

મયિ યોનૌ સમાયુક્તં તદ્બીજં કાલપર્યયાત્‌। હિરણ્મયમપારન્તદ્યોન્યામણ્ડમજાયત ।। ૨૪.

એ બીજ મારી યોનિ સાથે જોડાઈને, સમય જતાં, અનંત યોનિમાં સુવર્ણમય અંડરૂપે જન્મ્યું.

શતાનિ દશવર્ષાણામણ્ડઞ્ચાપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતમ્। અન્તે વર્ષસહસ્રસ્ય વાયુના તદ્દ્વિધા કૃતમ્ ।। ૨૪.

એ અંડે પાણીમાં દસસો વર્ષ સુધી ટકી રહ્યું; પછી હજાર વર્ષના અંતે, વાયુએ તેને બે ભાગે વિભાજિત કર્યું.

કપાલમેકં દ્યૌર્જજ્ઞે કપાલમપરં ક્ષિતિઃ। ઉલ્વન્તસ્ય મહોત્સેધં યોઽસૌ કનકપર્વતઃ ।। ૨૪.

એક ભાગ આકાશ બન્યું, બીજું ભાગ ધરા બની ગયું; અને મધ્યમાં મહાન સુવર્ણ પર્વત ઊભો થયો.

તતસ્તસ્માત્ પ્રબુદ્ધાત્મા દેવો દેવવરઃ પ્રભુઃ । હિરણ્યગર્ભો ભગવાનહં જજ્ઞે ચતુર્ભુજઃ ।। ૨૪.

પછી એમાંથી જાગૃત આત્મા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ચાર હાથવાળો, હિરણ્યગર્ભ ભગવાન જન્મ્યા.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે વાયુના તદ્દ્વિધાકૃતમ્। અતારાર્કેન્દુનક્ષત્રં શૂન્યં લોકમવેક્ષ્ય ચ। કોઽયમત્રે ત્યભિધ્યાતે કુમારાસ્તેઽભવંસ્તદા ।। ૨૪.

પછી ફરી હજાર વર્ષ પછી વાયુએ એ અંડને બે ભાગે વિભાજિત કર્યું; ત્યારે હું જોઉં છું કે એ જગત ખાલી છે, ત્યાં કોઈ તારાઓ, સૂર્ય કે ચંદ્ર નથી, તો વિચારું, 'અહીં કોણ છે?' અને એ સમયે તમે કુમાર રૂપે પ્રગટ થયા.

પ્રિયદર્શનાસ્સુતનવો યેઽતીતાઃ પૂર્વજાસ્તવ। ભૂયો વર્ષસહસ્રાન્તે તત એવાત્મજાસ્તવ। ભુવનાનલસઙ્કાશાઃ પઝપત્રાયતેક્ષણાઃ ।। ૨૪.

પહેલા જે તમારા મનોહર રૂપવંત પુત્રો હતા, તેઓ ફરી એક હજાર વર્ષ પછી જન્મ્યા, વિશ્વની અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતા, અને કમળપાંખ જેવાં વિશાળ નેત્રો ધરાવતા.

શ્રીમાન્ સનત્કુમારસ્તુ ઋભુશ્ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસૌ । સનાતનશ્ચ સનકસ્તથૈવ ચ સનન્દનઃ। ઉત્પન્નાઃ સમકાલં તે બુદ્ધયાઽતીન્દ્રિયદર્શનાઃ ।। ૨૪.

શ્રીમંત સનત્કુમાર અને ઋભુ, બંને ઊંચા વ્રતવાળા, તેમજ સનાતન, સનક અને સનંદન — એ બધા એકસાથે જન્મ્યા, અને તેઓને ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન પ્રાપ્ત હતું.

ઉત્પન્નાઃ પ્રતિઘાત્માનો જગદુશ્ચ તદૈવ હિ। નારપ્સ્યન્તે ચ કર્માણિ તાપત્રયવિવર્જિતાઃ ।। ૨૪.

એ બધા પ્રકાશમય શરીર સાથે જન્મ્યા, અને એ જ સમયે જગત પણ પ્રગટ થયું; તેઓ કોઈ કર્મમાં જોડાતા નથી અને ત્રણ પ્રકારના દુઃખોથી મુક્ત છે.

અસ્ય સૌમ્યં બહુક્લેશં જરાશોકસમન્વિતમ્। જીવિતં મરણં ચૈવ સંભવઞ્ચ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૪.

આ જીવન અનેક કષ્ટોથી ભરેલું છે, વૃદ્ધાવસ્થા અને શોક સાથે જોડાયેલું છે; જીવન, મરણ અને પુનર્જન્મ વારંવાર થાય છે.

સ્વપ્રભૂતં પુનઃ સ્વર્ગે દુઃખાનિ નરકાંસ્તથા। વિદિત્વા ચાગમં સર્વમવશ્યં ભવિતવ્યતામ્ ।। ૨૪.

સ્વર્ગના અનેક દુઃખો અને નરકના કષ્ટો જાણી, અને આવાગમનનો અવિચલિત ક્રમ સમજીને, મનુષ્યે અવશ્ય જે થવાનું છે તે સ્વીકારવું જોઈએ.

ઋભું સનત્કુમારઞ્ચ દૃષ્ટ્વા તવ વશે સ્થિતૌ। ત્રયસ્તુ ત્રીન્ ગુણાન્ હિત્વા આત્મજાઃ સનકાદયઃ। વૈવર્ત્તેન તુ જ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે મહૌજસઃ ।। ૨૪.

ઋભુ અને સનત્કુમારને તમારી today હેઠળ જોઈ, તમારા ત્રણ પુત્રો — સનકાદિકે — ત્રણ ગુણો ત્યજી, વૈવર્ત જ્ઞાનથી નિર્વિકાર અને મહાતેજસ્વી થયા.

તતસ્તેષ્વપવૃત્તેષુ સનકાદિષુ વૈ ત્રિષુ। ભવિષ્યસિ વિમૂઢસ્તુ માયયા શઙ્કરસ્ય તુ ।। ૨૪.

જ્યારે એ ત્રણ, સનકાદિકે, સંસારમાંથી વિમુખ થયા, ત્યારે તમે શંકરની માયાથી મોહિત થશો.

એવં કલ્પે તુ વૈકલ્પે સંજ્ઞા નસ્યતિ તેઽનઘ। કલ્પશેષાણિ ભૂતાનિ સૂક્ષ્માણિ પાર્થિવાનિ ચ ।। ૨૪.

આ રીતે, કલ્પના અંતે, વિકલ્પમાં, તમારી ઓળખ ગુમાઈ જશે; જે જીવ માત્રા બચશે, તે સૂક્ષ્મ અને ભૂમિજન્ય હશે.

સા ચૈષા હ્યૈશ્વરી માયા જગતઃ સમુદાહૃતા। સ એષ પર્વતો મેરુ ર્દેવલોક ઉદાહૃતઃ ।। ૨૪.

આ જ એ ઈશ્વરીય માયા છે, જેને જગતની ઉત્પત્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; આ પર્વત એટલે મેરુ, જેને દેવલોક કહેવામાં આવે છે.

તવૈવેદં હિ માહાત્મ્યં દૃષ્ટ્વા ચાત્માનમાત્મના । જ્ઞાત્વા ચેશ્વરસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા મામમ્બુજેક્ષણમ્ ।। ૨૪.

આ જ તમારું મહાત્મ્ય છે; આત્માથી આત્માનું દર્શન કરીને, ઈશ્વરની સત્તા જાણી, અને મને કમળનેત્રવાળાને ઓળખી.

મહાદેવં મહાયોગં ભૂતાનાં વરદં પ્રભુમ્। પ્રણવાત્માનમાસાદ્ય નમસ્કૃત્યા જગદ્ગુરુમ્। ત્વાઞ્ચ માઞ્ચૈવ સંક્રુદ્ધો નિઃશ્વાસાન્નિર્દ્દહેદયમ્ ।। ૨૪.

મહાદેવ, મહાન યોગી, સર્વ જીવોને વર આપનાર, પ્રણવરૂપ અને જગતના ગુરુ એવા ભગવાન પાસે જઈને, તેમને વંદન કર્યા પછી, જો તેઓ ક્રોધિત થાય તો માત્ર શ્વાસથી જ તું અને હું બંનેને ભસ્મ કરી શકે.

એવં જ્ઞાત્વા મહાયોગં અભ્યુત્તિષ્ઠન્ મહાબલઃ। અહં ત્વામગ્રતઃ કૃત્વા સ્તોષ્યેઽહમનલપ્રભમ્ ।। ૨૪.

આ રીતે મહાન યોગીને જાણીને, મહાબળવાન ઊભો થયો; હું તને આગળ રાખી, અગ્નિ જેવો તેજસ્વી ભગવાનની સ્તુતિ કરું છું.

બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા તતઃ સ ગરુડધ્વજઃ। અતીતૈશ્ચ ભવિષ્યૈશ્ચ વર્ત્તમાનૈસ્તથૈવ ચ। નામભિશ્છાન્દસૈશ્ચૈવ ઇદં સ્તોત્રમુદીરયત્ ।। ૨૪.

બ્રહ્માને આગળ રાખી, પછી ગરુડધ્વજ એવા ભગવાને, ભૂતકાળ, ભાવિ અને વર્તમાનના નામો અને ઋગ્વેદના છંદોથી આ સ્તોત્રનું પાઠન કર્યું.

નમસ્તુભ્યં ભગવતે સુવ્રતેઽનન્તતેજસે। નમઃ ક્ષેત્રાધિપતયે બીજિને શૂલિને નમઃ ।। ૨૪.

હે ભગવંત, શુભ વ્રત ધરાવનાર, અનંત તેજવાળા, તને વંદન. ક્ષેત્રના સ્વામી, બીજધારી અને ત્રિશૂલધારી તને પણ વંદન.

અમેઢ્રાયોર્દ્ધ્વમેઢ્રાય નમો વૈકુણ્ઠરેતસે । નમો જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય અપૂર્વપ્રથમાય ચ ।। ૨૪.

જેને લિંગ નથી, જેનું લિંગ ઊંચું છે, વૈકુંઠના બીજરૂપ, પ્રાચીન અને શ્રેષ્ઠ, અનન્ય અને પ્રથમ એવા તને વંદન.

નમો હવ્યાય પૂજ્યાય સદ્યો જાતાય વૈ નમઃ । ગહ્વરાય ધનેશાય હૈમચીરામ્બરાય ચ ।। ૨૪.

હવે, હવિ સ્વીકારનારા, પૂજનીય, તુરંત જન્મેલા, ગુફામાં વસતા, ધનની માલિક અને સુવર્ણ વસ્ત્ર ધારણ કરનાર તને વંદન.