વાયુપુરાણમ્

અપ્રમેયો મહાવક્રો દંષ્ટ્રી વ્યસ્તશિરો રુહઃ। દશબાહુસ્ત્રિશૂલાઙ્કો નયનૈર્વિશ્વતોમુખઃ ।। ૨૪.

એ અપરિમિત, વિશાળ શરીરવાળો, દાંતવાળો, વિખેરાયેલા માથા અને વાળવાળો, દસ હાથવાળો, ત્રિશૂલના ચિહ્નવાળો, અનેક આંખો અને સર્વ દિશામાં ચહેરાવાળો હતો.

લોકપ્રભુઃ સ્વયં સાક્ષાદ્વિકૃતો મુઞ્જમેખલી । મેઢ્રેણોર્ધ્વેન મહતા નદમાનોઽતિભૈરવમ્ ।। ૨૪.

સ્વયં લોકપતિ, સ્પષ્ટ રૂપે પ્રગટ, મુંજ ઘાસની કમરપટ્ટી ધારણ કરનાર, વિશાળ અંગ સાથે, ભયાનક ગર્જના કરતો હતો.

કઃ ખલ્વેષ પુમાન્ વિષ્ણો તેજોરાશિર્મહાદ્યુતિઃ। વ્યાપ્ય સર્વા દિશો દ્યાઞ્ચ ઇત એવાભિવર્ત્તતે ।। ૨૪.

વિષ્ણુ, આ કોણ પુરુષ છે, જે તેજથી ભરેલો, મહાન તેજસ્વી છે, જે સર્વ દિશાઓ અને આકાશને વ્યાપી, હવે અહીં આગળ વધે છે?

તેનૈવમુક્તો ભગવાન્ વિષ્ણુર્બ્રહ્માણમબ્રવીત્। પદ્ભ્યાન્તલનિપાતેન યસ્ય વિક્રમતોઽર્ણવે। વેગેન મહતાકાશે વ્યથિતાશ્ચ જલાશયાઃ ।। ૨૪.

વિષ્ણુએ બ્રહ્માને કહ્યું: 'જેના પગના સ્પર્શથી, જ્યારે તે મહાસાગર પર પગ મૂકે છે, ત્યારે તેના જોરદાર પગલાથી પાણી ઉથલપાથલ થાય છે.'

છટાભિર્વિષ્ણુતોઽત્યર્થં સિચ્યતે પઝસમ્ભવઃ। ઘ્રાણજેન ચ વાતેન કમ્પમાનં ત્વયા સહ। દોધૂયતે મહાપઝં સ્વચ્છન્દં મમ નાભિજમ્ ।। ૨૪.

વિષ્ણુના કિરણોથી પજહા સંપૂર્ણ ભીંજાય છે; અને તેની નાકમાંથી નીકળતા પવનથી, તારા સાથે કંપતો, મારા નાભિમાંથી જન્મેલો મહાપજહા મનમુકીને હલાય છે.

સ એષ ભગવાનીશો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્વિભુઃ। ભવાનહઞ્ચ સ્તોત્રેણ હ્યુપતિષ્ઠાવ ગોધ્વજમ્ ।। ૨૪.

એ ભગવાન અનાદિ, અંત કરનાર અને સર્વવ્યાપક છે. ચાલ, આપણે સ્તુતિથી વૃષધ્વજ ભગવાનની આરાધના કરીએ.

તતઃ ક્રુદ્ધોઽમ્બુજાભાસ્કં બ્રહ્મા પ્રોવાચ કેશવમ્। ન ભવાન્ ન્યૂનમાત્માનં લોકાનાં યોનિમુત્તમમ્ ।। ૨૪.

પછી, કમળ સમાન બ્રહ્માએ ક્રોધથી કેશવને કહ્યું: 'તમે પોતાને ઓછા નથી માનતા, જે લોકોનાં શ્રેષ્ઠ મૂળ છો.'

બ્રહ્માણં લોકકર્ત્તારં માઞ્ચ વેત્તિ સનાતનમ્। કોઽયં ભોઃ શઙ્કરો નામ હ્યાવયોર્વ્યતિરિચ્યતે ।। ૨૪.

મને, બ્રહ્માને, લોકોના શાશ્વત સર્જનહારને, એ જાણે છે. તો પછી, આ શંકર કોણ છે, જે આપણને પણ અતિક્રમે છે?

તસ્ય તત્ ક્રોધજં વાક્યં શ્રુત્વા વિષ્ણુરભાષત। મા મૈવં વદ કલ્યાણ પરિવાદં મહાત્મનઃ ।। ૨૪.

એ ક્રોધથી ઉપજેલા શબ્દો સાંભળી, વિષ્ણુએ કહ્યું: 'હે કલ્યાણમય, આવું બોલશો નહીં, મહાન આત્માની નિંદા ન કરો.'

માયાયોગેશ્વરો ધર્મો દુરાધર્ષો વરપ્રદઃ। હેતુરસ્યાત્ર જગતઃ પુરાણઃ પુરુષોઽવ્યયઃ ।। ૨૪.

એ માયા અને યોગના સ્વામી, ધર્મ સ્વરૂપ, અપરાજિત અને વરદાન આપનાર છે; એ જગતના પ્રાચીન અને અવિનાશી કારણ છે.

જીવઃ ખલ્વેષ જીવાનાં જ્યોતિરેકં પ્રકાશતે। બાલક્રીડનકૈર્દ્દેવઃ ક્રીડતો શઙ્કરઃ સ્વયમ્ ।। ૨૪.

એ ખરેખર જીવોમાં જીવ છે, એક જ પ્રકાશ છે જે પ્રકાશે છે. દેવ શંકર બાળક જેવી રમતમાં પોતે રમે છે.

પ્રધાનમવ્યયં જ્યોતિરવ્યક્તં પ્રકૃતિસ્તમઃ। અસ્ય ચૈતાનિ નામાનિ નિત્યં પ્રસવધર્મિણઃ। યઃ કઃ સ ઇતિ દુઃખાર્ત્તૈર્મૃગ્યતે યતિભિઃ શિવઃ ।। ૨૪.

અવિનાશી તત્વ, પ્રકાશ, અપ્રગટ, મૂળ પ્રકૃતિ અને અંધકાર—આ બધાં એનાં નામો છે, જે હંમેશા સર્જન કરે છે. 'એ કોણ છે?' એવા શિવને દુઃખી યતિઓ શોધે છે.

એષ બીજી ભવાન્ બીજમહં યોનિઃ સનાતનઃ। એવમુક્રોઽથ વિશ્વાત્મા બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત ।। ૨૪.

'એ બીજ છે, હું બીજ છું, તું શાશ્વત યોનિ છે.' આમ કહી, વિશ્વાત્મા બ્રહ્માએ વિષ્ણુને સંબોધન કર્યું.

ભવાન્યોનિરહં બીજં કથં બીજી મહેશ્વરઃ । એતન્મે સૂક્ષ્મમવ્યક્તં સંશયં છેત્તુમર્હસિ ।। ૨૪.

'તું યોનિ છે, હું બીજ છું—તો મહેશ્વર કેવી રીતે બીજધારી છે? આ સૂક્ષ્મ અને અપ્રગટ સંશય તું મારા માટે દૂર કર.'

જ્ઞાત્વા ચૈવં સમુત્પત્તિં બ્રહ્મણા લોકતન્ત્રિણા। ઇદં પરમસાદૃશ્યં પ્રશ્રમભ્યવદદ્ધરિઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્મા, લોકનિયંતાએ, આ રીતે ઉત્પત્તિ જાણીને, હરિએ મહાન પ્રયત્નથી આ પરમ સમાનતા જાહેર કરી.

અસ્માન્મહત્તરં ગુહ્યં ભૂતમવ્યન્ન વિદ્યતે। મહતઃ પરમં ધામ શિવમધ્યાત્મિનાં પદમ્ ।। ૨૪.

અમારા કરતાં મોટું કોઈ ગુપ્ત રહસ્ય કે સત્તા નથી; મહાન લોકોનું સર્વોચ્ચ નિવાસસ્થાન, આત્મામાં લીન થયેલા લોકોનું કલ્યાણરૂપ સ્થાન છે.

દ્વૈધીભાવેન ચાત્માનં પ્રવિષ્ટસ્તુ વ્યવસ્થિતઃ। નિષ્કલઃ સૂક્ષ્મમવ્યક્તઃ સકલશ્ચ મહેશ્વરઃ ।। ૨૪.

આત્મા દ્વૈતરૂપે પ્રવેશી બંને રીતે સ્થિર છે; એક તરફ નિર્વિકાર, સૂક્ષ્મ અને અપ્રગટ છે, બીજી તરફ સર્વરૂપ મહાદેવ છે.

અસ્ય માયાવિધિજ્ઞસ્ય અગમ્યગહનસ્ય ચ। પુરા લિઙ્ગં ભવદ્બીજં પ્રથમં ત્વાદિસર્ગિકમ્ ।। ૨૪.

જે માયાના નિયમો જાણે છે અને જેને સમજવું અઘરું છે, તેના માટે સર્જનના આરંભે પ્રથમ લિંગરૂપ, એટલે કે ભવનું બીજ પ્રગટ થયું.

મયિ યોનૌ સમાયુક્તં તદ્બીજં કાલપર્યયાત્‌। હિરણ્મયમપારન્તદ્યોન્યામણ્ડમજાયત ।। ૨૪.

એ બીજ મારી યોનિ સાથે જોડાઈને, સમય જતાં, અનંત યોનિમાં સુવર્ણમય અંડરૂપે જન્મ્યું.

શતાનિ દશવર્ષાણામણ્ડઞ્ચાપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતમ્। અન્તે વર્ષસહસ્રસ્ય વાયુના તદ્દ્વિધા કૃતમ્ ।। ૨૪.

એ અંડે પાણીમાં દસસો વર્ષ સુધી ટકી રહ્યું; પછી હજાર વર્ષના અંતે, વાયુએ તેને બે ભાગે વિભાજિત કર્યું.

કપાલમેકં દ્યૌર્જજ્ઞે કપાલમપરં ક્ષિતિઃ। ઉલ્વન્તસ્ય મહોત્સેધં યોઽસૌ કનકપર્વતઃ ।। ૨૪.

એક ભાગ આકાશ બન્યું, બીજું ભાગ ધરા બની ગયું; અને મધ્યમાં મહાન સુવર્ણ પર્વત ઊભો થયો.

તતસ્તસ્માત્ પ્રબુદ્ધાત્મા દેવો દેવવરઃ પ્રભુઃ । હિરણ્યગર્ભો ભગવાનહં જજ્ઞે ચતુર્ભુજઃ ।। ૨૪.

પછી એમાંથી જાગૃત આત્મા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ચાર હાથવાળો, હિરણ્યગર્ભ ભગવાન જન્મ્યા.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે વાયુના તદ્દ્વિધાકૃતમ્। અતારાર્કેન્દુનક્ષત્રં શૂન્યં લોકમવેક્ષ્ય ચ। કોઽયમત્રે ત્યભિધ્યાતે કુમારાસ્તેઽભવંસ્તદા ।। ૨૪.

પછી ફરી હજાર વર્ષ પછી વાયુએ એ અંડને બે ભાગે વિભાજિત કર્યું; ત્યારે હું જોઉં છું કે એ જગત ખાલી છે, ત્યાં કોઈ તારાઓ, સૂર્ય કે ચંદ્ર નથી, તો વિચારું, 'અહીં કોણ છે?' અને એ સમયે તમે કુમાર રૂપે પ્રગટ થયા.

પ્રિયદર્શનાસ્સુતનવો યેઽતીતાઃ પૂર્વજાસ્તવ। ભૂયો વર્ષસહસ્રાન્તે તત એવાત્મજાસ્તવ। ભુવનાનલસઙ્કાશાઃ પઝપત્રાયતેક્ષણાઃ ।। ૨૪.

પહેલા જે તમારા મનોહર રૂપવંત પુત્રો હતા, તેઓ ફરી એક હજાર વર્ષ પછી જન્મ્યા, વિશ્વની અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતા, અને કમળપાંખ જેવાં વિશાળ નેત્રો ધરાવતા.

શ્રીમાન્ સનત્કુમારસ્તુ ઋભુશ્ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસૌ । સનાતનશ્ચ સનકસ્તથૈવ ચ સનન્દનઃ। ઉત્પન્નાઃ સમકાલં તે બુદ્ધયાઽતીન્દ્રિયદર્શનાઃ ।। ૨૪.

શ્રીમંત સનત્કુમાર અને ઋભુ, બંને ઊંચા વ્રતવાળા, તેમજ સનાતન, સનક અને સનંદન — એ બધા એકસાથે જન્મ્યા, અને તેઓને ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન પ્રાપ્ત હતું.

ઉત્પન્નાઃ પ્રતિઘાત્માનો જગદુશ્ચ તદૈવ હિ। નારપ્સ્યન્તે ચ કર્માણિ તાપત્રયવિવર્જિતાઃ ।। ૨૪.

એ બધા પ્રકાશમય શરીર સાથે જન્મ્યા, અને એ જ સમયે જગત પણ પ્રગટ થયું; તેઓ કોઈ કર્મમાં જોડાતા નથી અને ત્રણ પ્રકારના દુઃખોથી મુક્ત છે.

અસ્ય સૌમ્યં બહુક્લેશં જરાશોકસમન્વિતમ્। જીવિતં મરણં ચૈવ સંભવઞ્ચ પુનઃ પુનઃ ।। ૨૪.

આ જીવન અનેક કષ્ટોથી ભરેલું છે, વૃદ્ધાવસ્થા અને શોક સાથે જોડાયેલું છે; જીવન, મરણ અને પુનર્જન્મ વારંવાર થાય છે.

સ્વપ્રભૂતં પુનઃ સ્વર્ગે દુઃખાનિ નરકાંસ્તથા। વિદિત્વા ચાગમં સર્વમવશ્યં ભવિતવ્યતામ્ ।। ૨૪.

સ્વર્ગના અનેક દુઃખો અને નરકના કષ્ટો જાણી, અને આવાગમનનો અવિચલિત ક્રમ સમજીને, મનુષ્યે અવશ્ય જે થવાનું છે તે સ્વીકારવું જોઈએ.

ઋભું સનત્કુમારઞ્ચ દૃષ્ટ્વા તવ વશે સ્થિતૌ। ત્રયસ્તુ ત્રીન્ ગુણાન્ હિત્વા આત્મજાઃ સનકાદયઃ। વૈવર્ત્તેન તુ જ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે મહૌજસઃ ।। ૨૪.

ઋભુ અને સનત્કુમારને તમારી today હેઠળ જોઈ, તમારા ત્રણ પુત્રો — સનકાદિકે — ત્રણ ગુણો ત્યજી, વૈવર્ત જ્ઞાનથી નિર્વિકાર અને મહાતેજસ્વી થયા.