વાયુપુરાણમ્

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે ઉપાવૃત્તસ્ય મેઽનઘ। નૂનં મત્સરભાવેન માં વશીકર્તુમિચ્છતા। આશુ દ્વારાણિ સર્વાણિ ઘટિતાનિ ત્વયા પુનઃ ।। ૨૪.

'પછી, હજારો વર્ષ પછી જ્યારે હું પાછો ફર્યો, ત્યારે નિશ્ચિતપણે, ઈર્ષાથી મને વશ કરવા ઈચ્છીને, તમે તરત જ બધા દ્વારો ફરીથી બંધ કરી દીધા.'

તતો મયા મહાભાગ સઞ્ચિન્ત્ય સ્વેન ચેતસા। લબ્ધો નાભ્યાં પ્રવેશતુ પદ્મસૂત્રાદ્વિનિર્ગમઃ ।। ૨૪.

'પછી, હે મહાભાગ્યશાળી, મેં મારા મનથી વિચાર કરીને, નાભિમાંથી પ્રવેશ મળ્યો અને પદ્મના ડાંગરા દ્વારા બહાર આવ્યો.'

માભૂત્તે મનસોઽલ્પોઽપિ વ્યાઘાતોઽયં કથઞ્ચન। ઇત્યેષાનુગતિર્વિષ્ણોઃ કાર્યાણામૌપસર્ગિકી ।। ૨૪.

'ક્યારેય પણ મનમાં જરા પણ અવરોધ ન આવે, એવી રીતે, વિષ્ણુની અનુગતિ બધાં કાર્યોમાં સહાયક છે.'

યન્મ યાનન્તરં કાર્યં મયાધ્યવસિતં ત્વયિ। ત્વાઞ્ચાબાધિતુકામેન ક્રીડાપૂર્વં યદૃચ્છયા। આશુ દ્વારાણિ સર્વાણિ ઘટિતાનિ મયા પુનઃ ।। ૨૪.

'પછી જે કાર્ય મેં તારા પર કરવાનું નક્કી કર્યું હતું, તને થોડી તકલીફ આપવા ઈચ્છીને, રમતમાં અને યથાસંભવ, મેં તરત જ બધા દ્વારો ફરીથી બંધ કરી દીધા.'

ન તેઽન્યથાવમન્તવ્યો માન્યઃ પૂજ્યશ્ચ મે ભવાન્। સર્વં મર્ષય કલ્યાણ યન્મયાઽપકૃતન્તવ। તસ્માન્મયોચ્યમાનસ્ત્વં પઝાદવતર પ્રભો ।। ૨૪.

'તું ક્યારેય અવગણના લાયક નથી; તું મારા માટે માન્ય અને પૂજ્ય છે. મેં તારા પર જે કંઈ અયોગ્ય કર્યું હોય તે બધું માફ કરી દે, હે કલ્યાણમય. તેથી, હું જે કહું છું એ પ્રમાણે પદ્મ પરથી નીચે ઉતર, હે પ્રભુ.'

નાહં ભવન્તં શક્નોમિ સોદુન્તેજોમયં ગુરુમ્। સ ચોવાચ વરં બ્રૂહિ પઝાદવતરામ્યયમ્ ।। ૨૪.

'હું તારા અસીમ તેજ અને ગુરુત્વને સહન કરી શકતો નથી.' ત્યારે તેમણે કહ્યું: 'વર માંગ, હું પદ્મ પરથી ઉતરીશ.'

પુત્રો ભવ મમારિઘ્ન મુદં પ્રાપ્સ્યસિ શોભનમ્। સત્યધનો મહાયોગી ત્વમીડ્યઃ પ્રણવાત્મકઃ ।। ૨૪.

'મારા પુત્ર બન, હે શત્રુઓના વિનાશક; તને મહાન આનંદ મળશે. તું સત્યવંત, મહાન યોગી, સ્તુતિપાત્ર અને ઓમનો સ્વરૂપ છે.'

અદ્યપ્રભૃતિ સર્વેશ શ્વેતોષ્ણીષવિભૂષણઃ। પઝયોનિરિતીત્યેવં ખ્યાતો નામ્ના ભવિષ્યસિ। પુત્રો મે ત્વં ભવ બ્રહ્મન્ સર્વલોકાધિપ પ્રભો ।। ૨૪.

આજથી, સર્વના સ્વામી, સફેદ પાગડી ધારણ કરનાર, તું 'પજહયોની' નામે પ્રસિદ્ધ થશ. બ્રહ્મન, સર્વલોકના અધિપતિ, તું મારા પુત્ર બન.

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મ વરં ગૃહ્ય કિરીટિનઃ । એવં ભવતુ ચેત્યુક્ત્વાં પ્રીતાત્મા ગતમત્સરઃ ।। ૨૪.

પછી, ભગવાન બ્રહ્માએ, મુગટધારી પાસેથી વરદાન મેળવી, 'એવું જ થાઓ' કહી, આનંદિત મનથી અને ઈર્ષ્યા વિના ત્યાંથી વિદાય લીધી.

પ્રત્યાસન્નમથાયાતં બાલાર્કાભં મહાનનમ્। ભૂતમત્યદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા નારાયણમથાબ્રવીત્ ।। ૨૪.

પછી, નજીક આવેલો, ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને વિશાળ ચહેરાવાળો, અતિ આશ્ચર્યજનક જીવ જોઈને, નારાયણે કહ્યું.

અપ્રમેયો મહાવક્રો દંષ્ટ્રી વ્યસ્તશિરો રુહઃ। દશબાહુસ્ત્રિશૂલાઙ્કો નયનૈર્વિશ્વતોમુખઃ ।। ૨૪.

એ અપરિમિત, વિશાળ શરીરવાળો, દાંતવાળો, વિખેરાયેલા માથા અને વાળવાળો, દસ હાથવાળો, ત્રિશૂલના ચિહ્નવાળો, અનેક આંખો અને સર્વ દિશામાં ચહેરાવાળો હતો.

લોકપ્રભુઃ સ્વયં સાક્ષાદ્વિકૃતો મુઞ્જમેખલી । મેઢ્રેણોર્ધ્વેન મહતા નદમાનોઽતિભૈરવમ્ ।। ૨૪.

સ્વયં લોકપતિ, સ્પષ્ટ રૂપે પ્રગટ, મુંજ ઘાસની કમરપટ્ટી ધારણ કરનાર, વિશાળ અંગ સાથે, ભયાનક ગર્જના કરતો હતો.

કઃ ખલ્વેષ પુમાન્ વિષ્ણો તેજોરાશિર્મહાદ્યુતિઃ। વ્યાપ્ય સર્વા દિશો દ્યાઞ્ચ ઇત એવાભિવર્ત્તતે ।। ૨૪.

વિષ્ણુ, આ કોણ પુરુષ છે, જે તેજથી ભરેલો, મહાન તેજસ્વી છે, જે સર્વ દિશાઓ અને આકાશને વ્યાપી, હવે અહીં આગળ વધે છે?

તેનૈવમુક્તો ભગવાન્ વિષ્ણુર્બ્રહ્માણમબ્રવીત્। પદ્ભ્યાન્તલનિપાતેન યસ્ય વિક્રમતોઽર્ણવે। વેગેન મહતાકાશે વ્યથિતાશ્ચ જલાશયાઃ ।। ૨૪.

વિષ્ણુએ બ્રહ્માને કહ્યું: 'જેના પગના સ્પર્શથી, જ્યારે તે મહાસાગર પર પગ મૂકે છે, ત્યારે તેના જોરદાર પગલાથી પાણી ઉથલપાથલ થાય છે.'

છટાભિર્વિષ્ણુતોઽત્યર્થં સિચ્યતે પઝસમ્ભવઃ। ઘ્રાણજેન ચ વાતેન કમ્પમાનં ત્વયા સહ। દોધૂયતે મહાપઝં સ્વચ્છન્દં મમ નાભિજમ્ ।। ૨૪.

વિષ્ણુના કિરણોથી પજહા સંપૂર્ણ ભીંજાય છે; અને તેની નાકમાંથી નીકળતા પવનથી, તારા સાથે કંપતો, મારા નાભિમાંથી જન્મેલો મહાપજહા મનમુકીને હલાય છે.

સ એષ ભગવાનીશો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્વિભુઃ। ભવાનહઞ્ચ સ્તોત્રેણ હ્યુપતિષ્ઠાવ ગોધ્વજમ્ ।। ૨૪.

એ ભગવાન અનાદિ, અંત કરનાર અને સર્વવ્યાપક છે. ચાલ, આપણે સ્તુતિથી વૃષધ્વજ ભગવાનની આરાધના કરીએ.

તતઃ ક્રુદ્ધોઽમ્બુજાભાસ્કં બ્રહ્મા પ્રોવાચ કેશવમ્। ન ભવાન્ ન્યૂનમાત્માનં લોકાનાં યોનિમુત્તમમ્ ।। ૨૪.

પછી, કમળ સમાન બ્રહ્માએ ક્રોધથી કેશવને કહ્યું: 'તમે પોતાને ઓછા નથી માનતા, જે લોકોનાં શ્રેષ્ઠ મૂળ છો.'

બ્રહ્માણં લોકકર્ત્તારં માઞ્ચ વેત્તિ સનાતનમ્। કોઽયં ભોઃ શઙ્કરો નામ હ્યાવયોર્વ્યતિરિચ્યતે ।। ૨૪.

મને, બ્રહ્માને, લોકોના શાશ્વત સર્જનહારને, એ જાણે છે. તો પછી, આ શંકર કોણ છે, જે આપણને પણ અતિક્રમે છે?

તસ્ય તત્ ક્રોધજં વાક્યં શ્રુત્વા વિષ્ણુરભાષત। મા મૈવં વદ કલ્યાણ પરિવાદં મહાત્મનઃ ।। ૨૪.

એ ક્રોધથી ઉપજેલા શબ્દો સાંભળી, વિષ્ણુએ કહ્યું: 'હે કલ્યાણમય, આવું બોલશો નહીં, મહાન આત્માની નિંદા ન કરો.'

માયાયોગેશ્વરો ધર્મો દુરાધર્ષો વરપ્રદઃ। હેતુરસ્યાત્ર જગતઃ પુરાણઃ પુરુષોઽવ્યયઃ ।। ૨૪.

એ માયા અને યોગના સ્વામી, ધર્મ સ્વરૂપ, અપરાજિત અને વરદાન આપનાર છે; એ જગતના પ્રાચીન અને અવિનાશી કારણ છે.

જીવઃ ખલ્વેષ જીવાનાં જ્યોતિરેકં પ્રકાશતે। બાલક્રીડનકૈર્દ્દેવઃ ક્રીડતો શઙ્કરઃ સ્વયમ્ ।। ૨૪.

એ ખરેખર જીવોમાં જીવ છે, એક જ પ્રકાશ છે જે પ્રકાશે છે. દેવ શંકર બાળક જેવી રમતમાં પોતે રમે છે.

પ્રધાનમવ્યયં જ્યોતિરવ્યક્તં પ્રકૃતિસ્તમઃ। અસ્ય ચૈતાનિ નામાનિ નિત્યં પ્રસવધર્મિણઃ। યઃ કઃ સ ઇતિ દુઃખાર્ત્તૈર્મૃગ્યતે યતિભિઃ શિવઃ ।। ૨૪.

અવિનાશી તત્વ, પ્રકાશ, અપ્રગટ, મૂળ પ્રકૃતિ અને અંધકાર—આ બધાં એનાં નામો છે, જે હંમેશા સર્જન કરે છે. 'એ કોણ છે?' એવા શિવને દુઃખી યતિઓ શોધે છે.

એષ બીજી ભવાન્ બીજમહં યોનિઃ સનાતનઃ। એવમુક્રોઽથ વિશ્વાત્મા બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત ।। ૨૪.

'એ બીજ છે, હું બીજ છું, તું શાશ્વત યોનિ છે.' આમ કહી, વિશ્વાત્મા બ્રહ્માએ વિષ્ણુને સંબોધન કર્યું.

ભવાન્યોનિરહં બીજં કથં બીજી મહેશ્વરઃ । એતન્મે સૂક્ષ્મમવ્યક્તં સંશયં છેત્તુમર્હસિ ।। ૨૪.

'તું યોનિ છે, હું બીજ છું—તો મહેશ્વર કેવી રીતે બીજધારી છે? આ સૂક્ષ્મ અને અપ્રગટ સંશય તું મારા માટે દૂર કર.'

જ્ઞાત્વા ચૈવં સમુત્પત્તિં બ્રહ્મણા લોકતન્ત્રિણા। ઇદં પરમસાદૃશ્યં પ્રશ્રમભ્યવદદ્ધરિઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્મા, લોકનિયંતાએ, આ રીતે ઉત્પત્તિ જાણીને, હરિએ મહાન પ્રયત્નથી આ પરમ સમાનતા જાહેર કરી.

અસ્માન્મહત્તરં ગુહ્યં ભૂતમવ્યન્ન વિદ્યતે। મહતઃ પરમં ધામ શિવમધ્યાત્મિનાં પદમ્ ।। ૨૪.

અમારા કરતાં મોટું કોઈ ગુપ્ત રહસ્ય કે સત્તા નથી; મહાન લોકોનું સર્વોચ્ચ નિવાસસ્થાન, આત્મામાં લીન થયેલા લોકોનું કલ્યાણરૂપ સ્થાન છે.

દ્વૈધીભાવેન ચાત્માનં પ્રવિષ્ટસ્તુ વ્યવસ્થિતઃ। નિષ્કલઃ સૂક્ષ્મમવ્યક્તઃ સકલશ્ચ મહેશ્વરઃ ।। ૨૪.

આત્મા દ્વૈતરૂપે પ્રવેશી બંને રીતે સ્થિર છે; એક તરફ નિર્વિકાર, સૂક્ષ્મ અને અપ્રગટ છે, બીજી તરફ સર્વરૂપ મહાદેવ છે.

અસ્ય માયાવિધિજ્ઞસ્ય અગમ્યગહનસ્ય ચ। પુરા લિઙ્ગં ભવદ્બીજં પ્રથમં ત્વાદિસર્ગિકમ્ ।। ૨૪.

જે માયાના નિયમો જાણે છે અને જેને સમજવું અઘરું છે, તેના માટે સર્જનના આરંભે પ્રથમ લિંગરૂપ, એટલે કે ભવનું બીજ પ્રગટ થયું.

મયિ યોનૌ સમાયુક્તં તદ્બીજં કાલપર્યયાત્‌। હિરણ્મયમપારન્તદ્યોન્યામણ્ડમજાયત ।। ૨૪.

એ બીજ મારી યોનિ સાથે જોડાઈને, સમય જતાં, અનંત યોનિમાં સુવર્ણમય અંડરૂપે જન્મ્યું.