વાયુપુરાણમ્

બ્રહ્મણસ્તૂદરે દૃષ્ટ્વા સર્વ્વાન્ વિષ્ણુર્મહાયશાઃ। અહોઽસ્ય તપસો વીર્ય્યં પુનઃ પુનરભાષત ।। ૨૪.

બ્રહ્માના પેટમાં સર્વે જગતને જોઈને મહાયશસ્વી વિષ્ણુ વારંવાર બોલ્યા: 'અરે, કેટલું મહાન છે તેમનું તપ!'

પર્ય્યટન્ વિવિધાન્ લોકાન્ વિષ્ણુર્નાનાવિધાશ્રમાન્। તતો વર્ષસહસ્રાન્તે નાન્તં હિ દદૃશે તદા ।। ૨૪.

વિષ્ણુએ વિવિધ લોક અને અનેક આશ્રમોમાં ફર્યા, પણ હજારો વર્ષ પછી પણ તેમને અંત દેખાયો નહીં.

તદાઽસ્ય વક્રાન્નિષ્ક્રમ્ય પન્નગેન્દ્રારિકેતનઃ। અજાતશત્રુર્ભગવાન્ પિતામહમથાબ્રવીત્ ।। ૨૪.

પછી, વક્ર મોઢામાંથી બહાર આવી, શત્રુવિહિન અને પન્નગરાજના નિવાસસ્થાન એવા ભગવાને પિતામહને સંબોધ્યા.

ભગવન્ આદિ મધ્યઞ્ચ અન્તં કાલદિશોર્ન ચ। નાહમન્તં પ્રપશ્યામિ હ્યુદરસ્ય તવાનઘ ।। ૨૪.

'હે ભગવાન, સમયના દિશાઓનો આરંભ, મધ્ય કે અંત હું ક્યાંય જોઈ શકતો નથી—અને તમારા પેટનો પણ અંત દેખાતો નથી, હે નિષ્પાપ.'

એવમુક્ત્વાબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતામહમિદં હરિઃ। ભવાનપ્યેવમેવાદ્ય હ્યુદરં મમ શાશ્વતમ્। પ્રવિશ્ય લોકાન્ પશ્યૈતાનનૌપમ્યાન્ દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪.

આ રીતે કહીને હરિએ ફરી પિતામહને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમે પણ એ જ રીતે મારા શાશ્વત પેટમાં પ્રવેશો અને આ અદ્વિતીય લોકોએ દર્શન કરો.'

મનઃપ્રહ્લાદનીં વાણીં શ્રુત્વા તસ્યાભિનન્દ્ય ચ। શ્રીપતેરુદરં ભૂયઃ પ્રવિવેશ પિતામહઃ ।। ૨૪.

આ આનંદદાયક વાણી સાંભળીને અને તેનો સન્માન કરીને પિતામહ ફરી શ્રીપતિના પેટમાં પ્રવેશ્યા.

તાનેવ લોકાન્ ગર્ભસ્થઃ પશ્યન્ સોઽચિન્ત્યવિક્રમઃ। પર્યટિત્વાદિદેવસ્ય દદર્શાન્તં ન વૈ હરેઃ ।। ૨૪.

પેટમાં રહીને એ જ લોકોએ દર્શન કરતાં, અચિંત્ય શક્તિ ધરાવનારા બ્રહ્માએ ઘણું ફર્યું, પણ હરિનો અંત ક્યાંય જોવા મળ્યો નહીં.

જ્ઞાત્વાગમન્તસ્ય પિતામહસ્ય દ્વારાણિ સર્વાણિ પિધાય વિષ્ણુઃ। વિભુર્મનઃ કર્ત્તુમિયેષ ચાશુ સુખં પ્રસુપ્તોઽસ્મિ મહાજલૌઘે ।। ૨૪.

પિતામહ બહાર આવી શકતા નથી એ જાણીને, વિષ્ણુએ બધા દ્વાર બંધ કરી દીધા અને મનને શાંત કરવા ઇચ્છી, મહા જળરાશિમાં આરામથી સુઈ ગયા.

તતો દ્વારાણિ સર્વાણિ પિહિતાન્યુપલક્ષ્યતે। સૂક્ષ્મં કૃત્વાત્મનો રૂપં નાભ્યાં દ્વારમવિન્દત ।। ૨૪.

પછી, બધા દ્વાર બંધ છે એ જોઈ, બ્રહ્માએ પોતાનું રૂપ સુક્ષ્મ કર્યું અને નાભિમાંથી એક દ્વાર શોધી કાઢ્યું.

પઝસૂત્રાનુમાર્ગેણ હ્યનુગમ્ય પિતામહઃ। ઉજ્જહારાત્મનો રૂપં પુષ્કરાચ્ચતુરાનનઃ। વિરરાજારવિન્દસ્થઃ પઝગર્ભસમદ્યુતિઃ ।। ૨૪.

પદ્મના ડાંગરા માર્ગે ચાલીને, ચતુરાનન પિતામહે પોતાનું સ્વરૂપ પદ્મમાંથી ઉપાડ્યું. પદ્મ પર બેસેલા, પદ્મના ગર્ભ જેવી તેજસ્વિતા સાથે, એ ખૂબ જ સુંદર લાગતા હતા.

એતસ્મિન્નન્તરે તાભ્યામેકૈકસ્ય તુ કાર્ત્સ્ન્યતઃ। પ્રવર્ત્તમાને સંહર્ષે મધ્યે તસ્યાર્ણવસ્ય તુ ।। ૨૪.

એ સમયે, બંને પોતપોતાના આનંદમાં પૂરેપૂરા તલીન હતા, ત્યારે એ મહાસાગરના મધ્યમાં—

તતો હ્યપરિમેયાત્મા ભૂતાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ। શૂલપાણિર્મહાદેવો હૈમચીરામ્બરચ્છદઃ। આગચ્છદ્ યત્ર સોઽનન્તો નાગભોગપતિર્હરિઃ ।। ૨૪.

પછી, અનંત શક્તિ ધરાવનાર, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી, ત્રિશૂલધારી મહાદેવ, સુવર્ણ વસ્ત્રો પહેરીને, ત્યાં આવ્યા, જ્યાં અનંત નાગરાજ અને હરિ હાજર હતા.

શીઘ્રં વિક્રમતસ્તસ્ય પદ્ભ્યામત્યન્તપીડિતાઃ। ઉદ્ધૂતાસ્તૂર્ણમાકાશે પૃથુલાસ્તોયબિન્દવઃ। અત્યુષ્ણાશ્ચાતિશીતાશ્ચ વાયુસ્તત્ર વવૌ ભૃશમ્ ।। ૨૪.

જ્યારે તેઓ ઝડપથી પગલાં ભરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના પગથી ભારે દુઃખ થયું; મોટા પાણીના ટીપાં ઝડપથી આકાશમાં ઉડ્યા; ત્યાં બહુ ગરમ અને બહુ ઠંડા પવન જોરથી ફૂંકાતા હતા.

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત। અબ્બિન્દવો હિ સ્થૂલોષ્ણાઃ કમ્પતે ચામ્બુજં ભૃશમ્। એતં મે સંશયં બ્રૂહિ કિઞ્ચાન્યત્ ત્વઞ્ચિકીર્ષસિ ।। ૨૪.

આ વિશેષ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, બ્રહ્માએ વિષ્ણુને કહ્યું: 'પાણીના ટીપાં મોટા અને ગરમ છે, અને પદ્મ ખૂબ ધ્રૂજી રહ્યું છે; મારા મનમાં જે શંકા છે તે કહો, અને તું બીજું શું કરવા ઇચ્છે છે તે પણ જણાવ.'

એતદેવંવિધં વાક્યં પિતામહમુખોદ્ભવમ્। શ્રુત્વાપ્રતિમકર્માહ ભગવાનસુરાન્તકૃત્ ।। ૨૪.

પિતામહના મુખમાંથી આવતી આવી વાતો સાંભળી, અસુરોનો વિનાશક, અદ્વિતીય કૃત્ય કરનાર ભગવાન બોલ્યા.

કિન્નુ ખલ્વત્ર મે નાભ્યાં ભૂતમન્યત્કૃતાલયમ્ । વદન્તિ પ્રિયમત્યર્થં વિપ્રિયેપિ ચ તે મયા ।। ૨૪.

'શું મારી નાભિમાં મારા સિવાય બીજું કોઈ પ્રાણી નિવાસ કરે છે? હું તને જે તને ખૂબ ગમશે એવી વાત પણ કહું છું અને તને ન ગમતી વાત પણ, કારણ કે તારો કલ્યાણ ઇચ્છું છું.'

ઇત્યેવં મનસા ધ્યાત્વા પ્રત્યુવાચેદમુત્તરમ્। કિન્ન્વત્ર ભગવાંસ્તસ્મિન્ પુષ્કરે જાતસમ્ભ્રમઃ ।। ૨૪.

આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, તેમણે ઉત્તર આપ્યો: 'હે ભગવાન, આ પદ્મમાં જે ગભરાટ થયો છે, એ શું છે?'

કિં મયા યત્ કૃતં દેવ યન્માં પ્રિયમનુત્તમમ્। ભાષસે પુરુષશ્રેષ્ઠ કિમર્થં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ।। ૨૪.

'હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મેં એવું શું કર્યું છે, હે દેવ, કે તું મારા સર્વોત્તમ હિત માટે મને કંઈક કહે છે? સાચું કારણ મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.'

એવં બ્રુવાણં દેવેશં લોકયા ત્રાન્તુ તત્ત્વગામ્। પ્રત્યુવાચામ્બુજાભાસ્કો બ્રહ્મ વેદનિધિઃ પ્રભુઃ ।। ૨૪.

આ રીતે સત્ય શોધતા ભગવાને પૂછ્યું ત્યારે, કમળની જેમ તેજસ્વી, વેદોના ખજાનાવાળા, પ્રભુ બ્રહ્માએ જવાબ આપ્યો.

યોઽસૌ તવોદરં પૂર્વં પ્રવિષ્ટોઽહં ત્વદિચ્છયા। યથા મમોદરે લોકાઃ સર્વે દૃષ્ટાસ્ત્વયા પ્રભો। તથૈવ દૃષ્ટાઃ કાર્ત્સ્ન્યેન મયા લોકાસ્તવોદરે ।। ૨૪.

'પહેલાં, તમારી ઇચ્છાથી, હું તમારા પેટમાં પ્રવેશ્યો હતો; જેમ તમે મારા પેટમાં બધા લોકોએ જોયા, એ જ રીતે મેં પણ તમારા પેટમાં બધા લોકોએ સંપૂર્ણ રીતે જોયા.'

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે ઉપાવૃત્તસ્ય મેઽનઘ। નૂનં મત્સરભાવેન માં વશીકર્તુમિચ્છતા। આશુ દ્વારાણિ સર્વાણિ ઘટિતાનિ ત્વયા પુનઃ ।। ૨૪.

'પછી, હજારો વર્ષ પછી જ્યારે હું પાછો ફર્યો, ત્યારે નિશ્ચિતપણે, ઈર્ષાથી મને વશ કરવા ઈચ્છીને, તમે તરત જ બધા દ્વારો ફરીથી બંધ કરી દીધા.'

તતો મયા મહાભાગ સઞ્ચિન્ત્ય સ્વેન ચેતસા। લબ્ધો નાભ્યાં પ્રવેશતુ પદ્મસૂત્રાદ્વિનિર્ગમઃ ।। ૨૪.

'પછી, હે મહાભાગ્યશાળી, મેં મારા મનથી વિચાર કરીને, નાભિમાંથી પ્રવેશ મળ્યો અને પદ્મના ડાંગરા દ્વારા બહાર આવ્યો.'

માભૂત્તે મનસોઽલ્પોઽપિ વ્યાઘાતોઽયં કથઞ્ચન। ઇત્યેષાનુગતિર્વિષ્ણોઃ કાર્યાણામૌપસર્ગિકી ।। ૨૪.

'ક્યારેય પણ મનમાં જરા પણ અવરોધ ન આવે, એવી રીતે, વિષ્ણુની અનુગતિ બધાં કાર્યોમાં સહાયક છે.'

યન્મ યાનન્તરં કાર્યં મયાધ્યવસિતં ત્વયિ। ત્વાઞ્ચાબાધિતુકામેન ક્રીડાપૂર્વં યદૃચ્છયા। આશુ દ્વારાણિ સર્વાણિ ઘટિતાનિ મયા પુનઃ ।। ૨૪.

'પછી જે કાર્ય મેં તારા પર કરવાનું નક્કી કર્યું હતું, તને થોડી તકલીફ આપવા ઈચ્છીને, રમતમાં અને યથાસંભવ, મેં તરત જ બધા દ્વારો ફરીથી બંધ કરી દીધા.'

ન તેઽન્યથાવમન્તવ્યો માન્યઃ પૂજ્યશ્ચ મે ભવાન્। સર્વં મર્ષય કલ્યાણ યન્મયાઽપકૃતન્તવ। તસ્માન્મયોચ્યમાનસ્ત્વં પઝાદવતર પ્રભો ।। ૨૪.

'તું ક્યારેય અવગણના લાયક નથી; તું મારા માટે માન્ય અને પૂજ્ય છે. મેં તારા પર જે કંઈ અયોગ્ય કર્યું હોય તે બધું માફ કરી દે, હે કલ્યાણમય. તેથી, હું જે કહું છું એ પ્રમાણે પદ્મ પરથી નીચે ઉતર, હે પ્રભુ.'

નાહં ભવન્તં શક્નોમિ સોદુન્તેજોમયં ગુરુમ્। સ ચોવાચ વરં બ્રૂહિ પઝાદવતરામ્યયમ્ ।। ૨૪.

'હું તારા અસીમ તેજ અને ગુરુત્વને સહન કરી શકતો નથી.' ત્યારે તેમણે કહ્યું: 'વર માંગ, હું પદ્મ પરથી ઉતરીશ.'

પુત્રો ભવ મમારિઘ્ન મુદં પ્રાપ્સ્યસિ શોભનમ્। સત્યધનો મહાયોગી ત્વમીડ્યઃ પ્રણવાત્મકઃ ।। ૨૪.

'મારા પુત્ર બન, હે શત્રુઓના વિનાશક; તને મહાન આનંદ મળશે. તું સત્યવંત, મહાન યોગી, સ્તુતિપાત્ર અને ઓમનો સ્વરૂપ છે.'

અદ્યપ્રભૃતિ સર્વેશ શ્વેતોષ્ણીષવિભૂષણઃ। પઝયોનિરિતીત્યેવં ખ્યાતો નામ્ના ભવિષ્યસિ। પુત્રો મે ત્વં ભવ બ્રહ્મન્ સર્વલોકાધિપ પ્રભો ।। ૨૪.

આજથી, સર્વના સ્વામી, સફેદ પાગડી ધારણ કરનાર, તું 'પજહયોની' નામે પ્રસિદ્ધ થશ. બ્રહ્મન, સર્વલોકના અધિપતિ, તું મારા પુત્ર બન.

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મ વરં ગૃહ્ય કિરીટિનઃ । એવં ભવતુ ચેત્યુક્ત્વાં પ્રીતાત્મા ગતમત્સરઃ ।। ૨૪.

પછી, ભગવાન બ્રહ્માએ, મુગટધારી પાસેથી વરદાન મેળવી, 'એવું જ થાઓ' કહી, આનંદિત મનથી અને ઈર્ષ્યા વિના ત્યાંથી વિદાય લીધી.