વાયુપુરાણમ્

તસ્યૈવં ક્રીડમાનસ્ય સમીપં દેવમીઢુષઃ। હેમબ્રહ્માણ્ડજો બ્રહ્મા રુક્મવર્ણોહ્યતીન્દ્રિયઃ। ચતુર્મુખો વિશાલાક્ષઃ સમાગમ્ય યદૃચ્છયા ।। ૨૪.

એ રીતે રમતા દેવપ્રભુની પાસે, સુવર્ણ બ્રહ્માંડમાંથી જન્મેલા, સુવર્ણવર્ણ, ઇન્દ્રિયોથી પર, ચતુર્મુખ અને વિશાળ આંખવાળા બ્રહ્મા, પોતાની ઇચ્છાથી ત્યાં પ્રગટ થયા.

શ્રિયા યુક્તેન નવ્યેન સુપ્રભેણ સુગન્ધિના। તં ક્રીડમાનં પઝેન દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા તુ ભેજિવાન્ ।। ૨૪.

નવા, તેજસ્વી અને સુગંધિત શોભાથી શોભાયમાન એવા શ્રીહરિને રમતાં જોઈને બ્રહ્માજી પાસે આવ્યા.

સ વિસ્મયમથાગમ્ય શસ્ય સંપૂર્ણયા ગિરા। પ્રોવાચ કો ભવાન્ શેતે આક્ષિતો મ્ધ્યમમ્ભસામ્ ।। ૨૪.

આશ્ચર્યથી ભરાઈ, બ્રહ્માજી પૂર્ણ અવાજે બોલ્યા: 'તમે કોણ છો? અરે, તમે તો કોઈ રક્ષક વિના પાણીના મધ્યમાં શાંતિથી સૂઈ રહ્યા છો!'

અથ તસ્યાચ્યુતઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણસ્તુ શુભં વચઃ। ઉદતિષ્ઠત પર્ય્યઙ્કાદ્વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માજીના શુભ વચન સાંભળીને અચ્યુત પોતાના શયનસ્થાન પરથી ઊભા થયા, તેમની આંખોમાં આશ્ચર્ય છલકાતું હતું.

પ્રત્યુવાચોત્તરં ચૈવ ક્રિયતે યચ્ચ કિઞ્ચન। દ્યૌરન્તરિક્ષં ભૂતઞ્ચ પરં પદમહં પ્રભુઃ ।। ૨૪.

તેમણે ઉત્તર આપ્યો: 'આકાશમાં, પૃથ્વી પર કે જીવોમાં જે કંઈ થાય છે, તેનું પરમ સ્વામી હું જ છું.'

તમેવમુક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પુનરથાવ્રવીત્ । કસ્ત્વં ખલુ સમાયાતઃ સમીપં ભગવાન્ કુતઃ । કુતસ્વ ભૂયો ગન્તવ્યં કુત્ર વા તે પ્રતિશ્રયઃ ।। ૨૪.

આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાન વિષ્ણુએ ફરી પુછ્યું: 'હે મહાન, તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો અને હવે ક્યાં જશો? તમારો આશરો ક્યાં છે?'

કો ભવાન્ વિશ્વમૂર્તિસ્ત્વં કર્ત્તવ્યં કિઞ્ચ તે મયા। એવં બ્રુવાણ વૈકુણ્ઠં પ્રત્યુવાચ પિતામહઃ ।। ૨૪.

'તમે કોણ છો, જેઓ આખા વિશ્વરૂપ છો? અને હું તમારા માટે શું કરું?' એમ કહીને વૈકુંઠને પિતામહે પ્રશ્ન કર્યો.

યથા ભવાંસ્તથા ચાહમાદિકર્ત્ત પ્રજાપતિઃ। નારાયણસમાખ્યાતઃ સર્વ્વં વૈ મયિ તિષ્ઠતિ ।। ૨૪.

'જેમ તમે છો, તેમ હું પણ છું—આદિકર્તા, પ્રજાપતિ, નારાયણ તરીકે ઓળખાતો. બધું જ મારામાં નિવાસ કરે છે.'

સવિસ્મયં પરં શ્રુત્વા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। સોઽનુજ્ઞાતો ભગવતા વૈકુણ્ઠો વિશ્વસમ્ભવઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માજી, જે લોકોના સર્જક છે, તેમનું પરમ વચન સાંભળીને વૈકુંઠ, જે વિશ્વના મૂળ છે, તેમને અનુમતિ આપી.

કૌતૂહલાન્મહાયોગી પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મણો મુખમ્। ઇમાનષ્ટાદશદ્વીપાન્ સસમુદ્રાન્ સપર્વ્વતાન્। પ્રવિશ્ય સ મહાતેજાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસમાકુલાન્। બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્ય્યન્તાન્ સપ્તલોકાન્ સનાતનાન્ ।। ૨૪.

કૌતૂહલથી મહાયોગીએ બ્રહ્માના મોઢામાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાંથી અઢાર દ્વીપો, સમુદ્રો, પર્વતો, ચાર વર્ણોથી ભરેલા, બ્રહ્માથી લઈને સ્તંભ સુધીના સાત શાશ્વત લોકોએ દર્શન કર્યું.

બ્રહ્મણસ્તૂદરે દૃષ્ટ્વા સર્વ્વાન્ વિષ્ણુર્મહાયશાઃ। અહોઽસ્ય તપસો વીર્ય્યં પુનઃ પુનરભાષત ।। ૨૪.

બ્રહ્માના પેટમાં સર્વે જગતને જોઈને મહાયશસ્વી વિષ્ણુ વારંવાર બોલ્યા: 'અરે, કેટલું મહાન છે તેમનું તપ!'

પર્ય્યટન્ વિવિધાન્ લોકાન્ વિષ્ણુર્નાનાવિધાશ્રમાન્। તતો વર્ષસહસ્રાન્તે નાન્તં હિ દદૃશે તદા ।। ૨૪.

વિષ્ણુએ વિવિધ લોક અને અનેક આશ્રમોમાં ફર્યા, પણ હજારો વર્ષ પછી પણ તેમને અંત દેખાયો નહીં.

તદાઽસ્ય વક્રાન્નિષ્ક્રમ્ય પન્નગેન્દ્રારિકેતનઃ। અજાતશત્રુર્ભગવાન્ પિતામહમથાબ્રવીત્ ।। ૨૪.

પછી, વક્ર મોઢામાંથી બહાર આવી, શત્રુવિહિન અને પન્નગરાજના નિવાસસ્થાન એવા ભગવાને પિતામહને સંબોધ્યા.

ભગવન્ આદિ મધ્યઞ્ચ અન્તં કાલદિશોર્ન ચ। નાહમન્તં પ્રપશ્યામિ હ્યુદરસ્ય તવાનઘ ।। ૨૪.

'હે ભગવાન, સમયના દિશાઓનો આરંભ, મધ્ય કે અંત હું ક્યાંય જોઈ શકતો નથી—અને તમારા પેટનો પણ અંત દેખાતો નથી, હે નિષ્પાપ.'

એવમુક્ત્વાબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતામહમિદં હરિઃ। ભવાનપ્યેવમેવાદ્ય હ્યુદરં મમ શાશ્વતમ્। પ્રવિશ્ય લોકાન્ પશ્યૈતાનનૌપમ્યાન્ દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪.

આ રીતે કહીને હરિએ ફરી પિતામહને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમે પણ એ જ રીતે મારા શાશ્વત પેટમાં પ્રવેશો અને આ અદ્વિતીય લોકોએ દર્શન કરો.'

મનઃપ્રહ્લાદનીં વાણીં શ્રુત્વા તસ્યાભિનન્દ્ય ચ। શ્રીપતેરુદરં ભૂયઃ પ્રવિવેશ પિતામહઃ ।। ૨૪.

આ આનંદદાયક વાણી સાંભળીને અને તેનો સન્માન કરીને પિતામહ ફરી શ્રીપતિના પેટમાં પ્રવેશ્યા.

તાનેવ લોકાન્ ગર્ભસ્થઃ પશ્યન્ સોઽચિન્ત્યવિક્રમઃ। પર્યટિત્વાદિદેવસ્ય દદર્શાન્તં ન વૈ હરેઃ ।। ૨૪.

પેટમાં રહીને એ જ લોકોએ દર્શન કરતાં, અચિંત્ય શક્તિ ધરાવનારા બ્રહ્માએ ઘણું ફર્યું, પણ હરિનો અંત ક્યાંય જોવા મળ્યો નહીં.

જ્ઞાત્વાગમન્તસ્ય પિતામહસ્ય દ્વારાણિ સર્વાણિ પિધાય વિષ્ણુઃ। વિભુર્મનઃ કર્ત્તુમિયેષ ચાશુ સુખં પ્રસુપ્તોઽસ્મિ મહાજલૌઘે ।। ૨૪.

પિતામહ બહાર આવી શકતા નથી એ જાણીને, વિષ્ણુએ બધા દ્વાર બંધ કરી દીધા અને મનને શાંત કરવા ઇચ્છી, મહા જળરાશિમાં આરામથી સુઈ ગયા.

તતો દ્વારાણિ સર્વાણિ પિહિતાન્યુપલક્ષ્યતે। સૂક્ષ્મં કૃત્વાત્મનો રૂપં નાભ્યાં દ્વારમવિન્દત ।। ૨૪.

પછી, બધા દ્વાર બંધ છે એ જોઈ, બ્રહ્માએ પોતાનું રૂપ સુક્ષ્મ કર્યું અને નાભિમાંથી એક દ્વાર શોધી કાઢ્યું.

પઝસૂત્રાનુમાર્ગેણ હ્યનુગમ્ય પિતામહઃ। ઉજ્જહારાત્મનો રૂપં પુષ્કરાચ્ચતુરાનનઃ। વિરરાજારવિન્દસ્થઃ પઝગર્ભસમદ્યુતિઃ ।। ૨૪.

પદ્મના ડાંગરા માર્ગે ચાલીને, ચતુરાનન પિતામહે પોતાનું સ્વરૂપ પદ્મમાંથી ઉપાડ્યું. પદ્મ પર બેસેલા, પદ્મના ગર્ભ જેવી તેજસ્વિતા સાથે, એ ખૂબ જ સુંદર લાગતા હતા.

એતસ્મિન્નન્તરે તાભ્યામેકૈકસ્ય તુ કાર્ત્સ્ન્યતઃ। પ્રવર્ત્તમાને સંહર્ષે મધ્યે તસ્યાર્ણવસ્ય તુ ।। ૨૪.

એ સમયે, બંને પોતપોતાના આનંદમાં પૂરેપૂરા તલીન હતા, ત્યારે એ મહાસાગરના મધ્યમાં—

તતો હ્યપરિમેયાત્મા ભૂતાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ। શૂલપાણિર્મહાદેવો હૈમચીરામ્બરચ્છદઃ। આગચ્છદ્ યત્ર સોઽનન્તો નાગભોગપતિર્હરિઃ ।। ૨૪.

પછી, અનંત શક્તિ ધરાવનાર, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી, ત્રિશૂલધારી મહાદેવ, સુવર્ણ વસ્ત્રો પહેરીને, ત્યાં આવ્યા, જ્યાં અનંત નાગરાજ અને હરિ હાજર હતા.

શીઘ્રં વિક્રમતસ્તસ્ય પદ્ભ્યામત્યન્તપીડિતાઃ। ઉદ્ધૂતાસ્તૂર્ણમાકાશે પૃથુલાસ્તોયબિન્દવઃ। અત્યુષ્ણાશ્ચાતિશીતાશ્ચ વાયુસ્તત્ર વવૌ ભૃશમ્ ।। ૨૪.

જ્યારે તેઓ ઝડપથી પગલાં ભરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના પગથી ભારે દુઃખ થયું; મોટા પાણીના ટીપાં ઝડપથી આકાશમાં ઉડ્યા; ત્યાં બહુ ગરમ અને બહુ ઠંડા પવન જોરથી ફૂંકાતા હતા.

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત। અબ્બિન્દવો હિ સ્થૂલોષ્ણાઃ કમ્પતે ચામ્બુજં ભૃશમ્। એતં મે સંશયં બ્રૂહિ કિઞ્ચાન્યત્ ત્વઞ્ચિકીર્ષસિ ।। ૨૪.

આ વિશેષ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, બ્રહ્માએ વિષ્ણુને કહ્યું: 'પાણીના ટીપાં મોટા અને ગરમ છે, અને પદ્મ ખૂબ ધ્રૂજી રહ્યું છે; મારા મનમાં જે શંકા છે તે કહો, અને તું બીજું શું કરવા ઇચ્છે છે તે પણ જણાવ.'

એતદેવંવિધં વાક્યં પિતામહમુખોદ્ભવમ્। શ્રુત્વાપ્રતિમકર્માહ ભગવાનસુરાન્તકૃત્ ।। ૨૪.

પિતામહના મુખમાંથી આવતી આવી વાતો સાંભળી, અસુરોનો વિનાશક, અદ્વિતીય કૃત્ય કરનાર ભગવાન બોલ્યા.

કિન્નુ ખલ્વત્ર મે નાભ્યાં ભૂતમન્યત્કૃતાલયમ્ । વદન્તિ પ્રિયમત્યર્થં વિપ્રિયેપિ ચ તે મયા ।। ૨૪.

'શું મારી નાભિમાં મારા સિવાય બીજું કોઈ પ્રાણી નિવાસ કરે છે? હું તને જે તને ખૂબ ગમશે એવી વાત પણ કહું છું અને તને ન ગમતી વાત પણ, કારણ કે તારો કલ્યાણ ઇચ્છું છું.'

ઇત્યેવં મનસા ધ્યાત્વા પ્રત્યુવાચેદમુત્તરમ્। કિન્ન્વત્ર ભગવાંસ્તસ્મિન્ પુષ્કરે જાતસમ્ભ્રમઃ ।। ૨૪.

આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, તેમણે ઉત્તર આપ્યો: 'હે ભગવાન, આ પદ્મમાં જે ગભરાટ થયો છે, એ શું છે?'

કિં મયા યત્ કૃતં દેવ યન્માં પ્રિયમનુત્તમમ્। ભાષસે પુરુષશ્રેષ્ઠ કિમર્થં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ।। ૨૪.

'હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મેં એવું શું કર્યું છે, હે દેવ, કે તું મારા સર્વોત્તમ હિત માટે મને કંઈક કહે છે? સાચું કારણ મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.'

એવં બ્રુવાણં દેવેશં લોકયા ત્રાન્તુ તત્ત્વગામ્। પ્રત્યુવાચામ્બુજાભાસ્કો બ્રહ્મ વેદનિધિઃ પ્રભુઃ ।। ૨૪.

આ રીતે સત્ય શોધતા ભગવાને પૂછ્યું ત્યારે, કમળની જેમ તેજસ્વી, વેદોના ખજાનાવાળા, પ્રભુ બ્રહ્માએ જવાબ આપ્યો.