વાયુપુરાણમ્

સશરીરાઃ શ્રયન્તે સ્મ જનલોકં સહાનુગાઃ। એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લ્લોકાજ્જનં તપઃ ।। ૨૪.

એ સમયે, પોતાના શરીર સાથે અને અનુયાયીઓ સાથે, તેઓ જનલોકમાં જાય છે; દેવો વિલીન થયા પછી મહર્લોકમાંથી જન અને પછી તપલોકમાં જાય છે.

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ દેવાઃ સર્વે મહૌજસઃ। તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયુજ્યં કલ્પવાસિનામ્ ।। ૨૪.

મન્વંતરો વીતી ગયા પછી, બધા મહાશક્તિશાળી દેવતાઓ, જ્યારે એ સમય પૂરો થાય છે, ત્યારે કલ્પવાસીઓ સાથે એકરૂપતા પામે છે.

સમેત્ય દેવૈસ્તે દેવાઃ પ્રાપ્તે સઙ્કાલને તદા। મહર્લોકં પરિત્યજ્ય ગણાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ ।। ૨૪.

પછી, સંહારના સમયે, એ ચૌદ દેવસમૂહો ભેગા થઈને મહર્લોકને છોડી દે છે.

ભૂતદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાન્તેષુ વૈ તદા । શૂન્યેષુ તેષુ લોકેષુ મહાન્તેષુ ભુવાદિષુ। દેવેષ્વથ ગતેષૂર્દ્ધ્વં કલ્પવાસિષુ વૈ જનમ્ ।। ૨૪.

ત્યારે, જ્યારે માત્ર ભૂતત્વ જ બાકી રહે છે અને સ્થાવર જીવ પણ નાશ પામે છે, ત્યારે એ વિશાળ અને ખાલી લોકોમાં, દેવો ઉપર ગયા પછી, કલ્પવાસીઓ જનલોકમાં જાય છે.

તત્સંહત્યા તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિગણદાનવાન્। સંસ્થાપયતિ વૈ સર્વ્વાન્ દાહવૃષ્‌ટ્યા યુગક્ષયે ।। ૨૪.

એ ભેગા થયા પછી, બ્રહ્માજી યુગના અંતે આગ અને વરસાદથી થયેલા સંહાર પછી, બધા દેવ, ઋષિ અને દાનવોને ફરીથી સ્થિર કરે છે.

યોઽતીતઃ સપ્તમઃ કલ્પો મયા વઃ પરિકીર્તિતઃ। સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્ગાઢમેકીભૂતૈર્મહાર્ણવૈઃ । આસીદેકાર્ણવં ઘોરમવિભાગં તમોમયમ્ ।। ૨૪.૮ માયયૈકાર્ણવે તસ્મિન્ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ। જીમૂતાભોઽમ્બુજાક્ષશ્ચ કિરીટી શ્રીપતિર્હરિઃ ।। ૨૪.

સાતમો કલ્પ, જે વીતી ગયો છે, તે મેં તમને વર્ણવ્યો; એ સાત મહાસાગરો ભેગા થઈને એક જ ભયાનક, અંધકારમય અને અવિભાજ્ય મહાસમુદ્ર બની ગયો હતો.

નારાયણમુખોદ્ગીર્ણઃ સોઽષ્ટમઃ પુરુષોત્તમઃ। અષ્ટબાહુર્મહોરસ્કો લોકાનાં યોનિરુચ્યતે। કિમપ્યચિન્ત્યં યુક્તાત્મા યોગમાસ્થાય યોગવિત્ ।। ૨૪.

એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, પોતાના શક્તિથી, શ્રેષ્ઠ પુરુષ નારાયણ પ્રગટ થયા—આઠ હાથવાળા, વિશાળ છાતીવાળા, બધા લોકોના મૂળ, અજોડ અને યોગમાં સ્થિત, યોગજ્ઞાની.

ફણાસહસ્રકલિતં તમપ્રતિમવર્ચસમ્। મહાભોગપતેર્ભોગમન્વાસ્તીર્ય મહોચ્છ્રયમ્। તસ્મિન્મહતિ પર્યઙ્કે શેતે વૈ કનકપ્રભે ।। ૨૪.

એ અપ્રતિમ તેજવાળા ભગવાન, હજાર ફણાવાળા મહાનાગરાજના સુવર્ણ શયન પર, વિશાળ ભોગો પાથરીને, તેજથી ઝગમગતા શોભી રહ્યા હતા.

એવં તત્ર શયાનેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના। આત્મારામેણ ક્રીડાર્થં સૃષ્ટં નાભ્યાં તુ પઙ્કજમ્ ।। ૨૪.

એ રીતે, પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ માણતા વિષ્ણુ ભગવાન ત્યાં શયન કરી રહ્યા હતા, અને રમણ માટે પોતાના નાભિમાંથી એક કમળ ઉત્પન્ન કર્યું.

શતયોજનવિસ્તીર્ણં તરુણાદિત્યવર્ચ્ચસમ્। બજ્રદણ્ડં મહોત્સેધં લીલયા પ્રભવિષ્ણુના ।। ૨૪.

એ કમળ, જે સો યોજન જેટલું પહોળું, ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી, વજ્ર જેવું દંડ અને ઊંચાઈમાં મહાન હતું, એ પ્રભુ વિષ્ણુએ સહેલાઈથી ઉત્પન્ન કર્યું.

તસ્યૈવં ક્રીડમાનસ્ય સમીપં દેવમીઢુષઃ। હેમબ્રહ્માણ્ડજો બ્રહ્મા રુક્મવર્ણોહ્યતીન્દ્રિયઃ। ચતુર્મુખો વિશાલાક્ષઃ સમાગમ્ય યદૃચ્છયા ।। ૨૪.

એ રીતે રમતા દેવપ્રભુની પાસે, સુવર્ણ બ્રહ્માંડમાંથી જન્મેલા, સુવર્ણવર્ણ, ઇન્દ્રિયોથી પર, ચતુર્મુખ અને વિશાળ આંખવાળા બ્રહ્મા, પોતાની ઇચ્છાથી ત્યાં પ્રગટ થયા.

શ્રિયા યુક્તેન નવ્યેન સુપ્રભેણ સુગન્ધિના। તં ક્રીડમાનં પઝેન દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા તુ ભેજિવાન્ ।। ૨૪.

નવા, તેજસ્વી અને સુગંધિત શોભાથી શોભાયમાન એવા શ્રીહરિને રમતાં જોઈને બ્રહ્માજી પાસે આવ્યા.

સ વિસ્મયમથાગમ્ય શસ્ય સંપૂર્ણયા ગિરા। પ્રોવાચ કો ભવાન્ શેતે આક્ષિતો મ્ધ્યમમ્ભસામ્ ।। ૨૪.

આશ્ચર્યથી ભરાઈ, બ્રહ્માજી પૂર્ણ અવાજે બોલ્યા: 'તમે કોણ છો? અરે, તમે તો કોઈ રક્ષક વિના પાણીના મધ્યમાં શાંતિથી સૂઈ રહ્યા છો!'

અથ તસ્યાચ્યુતઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણસ્તુ શુભં વચઃ। ઉદતિષ્ઠત પર્ય્યઙ્કાદ્વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માજીના શુભ વચન સાંભળીને અચ્યુત પોતાના શયનસ્થાન પરથી ઊભા થયા, તેમની આંખોમાં આશ્ચર્ય છલકાતું હતું.

પ્રત્યુવાચોત્તરં ચૈવ ક્રિયતે યચ્ચ કિઞ્ચન। દ્યૌરન્તરિક્ષં ભૂતઞ્ચ પરં પદમહં પ્રભુઃ ।। ૨૪.

તેમણે ઉત્તર આપ્યો: 'આકાશમાં, પૃથ્વી પર કે જીવોમાં જે કંઈ થાય છે, તેનું પરમ સ્વામી હું જ છું.'

તમેવમુક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પુનરથાવ્રવીત્ । કસ્ત્વં ખલુ સમાયાતઃ સમીપં ભગવાન્ કુતઃ । કુતસ્વ ભૂયો ગન્તવ્યં કુત્ર વા તે પ્રતિશ્રયઃ ।। ૨૪.

આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાન વિષ્ણુએ ફરી પુછ્યું: 'હે મહાન, તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો અને હવે ક્યાં જશો? તમારો આશરો ક્યાં છે?'

કો ભવાન્ વિશ્વમૂર્તિસ્ત્વં કર્ત્તવ્યં કિઞ્ચ તે મયા। એવં બ્રુવાણ વૈકુણ્ઠં પ્રત્યુવાચ પિતામહઃ ।। ૨૪.

'તમે કોણ છો, જેઓ આખા વિશ્વરૂપ છો? અને હું તમારા માટે શું કરું?' એમ કહીને વૈકુંઠને પિતામહે પ્રશ્ન કર્યો.

યથા ભવાંસ્તથા ચાહમાદિકર્ત્ત પ્રજાપતિઃ। નારાયણસમાખ્યાતઃ સર્વ્વં વૈ મયિ તિષ્ઠતિ ।। ૨૪.

'જેમ તમે છો, તેમ હું પણ છું—આદિકર્તા, પ્રજાપતિ, નારાયણ તરીકે ઓળખાતો. બધું જ મારામાં નિવાસ કરે છે.'

સવિસ્મયં પરં શ્રુત્વા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। સોઽનુજ્ઞાતો ભગવતા વૈકુણ્ઠો વિશ્વસમ્ભવઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માજી, જે લોકોના સર્જક છે, તેમનું પરમ વચન સાંભળીને વૈકુંઠ, જે વિશ્વના મૂળ છે, તેમને અનુમતિ આપી.

કૌતૂહલાન્મહાયોગી પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મણો મુખમ્। ઇમાનષ્ટાદશદ્વીપાન્ સસમુદ્રાન્ સપર્વ્વતાન્। પ્રવિશ્ય સ મહાતેજાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસમાકુલાન્। બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્ય્યન્તાન્ સપ્તલોકાન્ સનાતનાન્ ।। ૨૪.

કૌતૂહલથી મહાયોગીએ બ્રહ્માના મોઢામાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાંથી અઢાર દ્વીપો, સમુદ્રો, પર્વતો, ચાર વર્ણોથી ભરેલા, બ્રહ્માથી લઈને સ્તંભ સુધીના સાત શાશ્વત લોકોએ દર્શન કર્યું.

બ્રહ્મણસ્તૂદરે દૃષ્ટ્વા સર્વ્વાન્ વિષ્ણુર્મહાયશાઃ। અહોઽસ્ય તપસો વીર્ય્યં પુનઃ પુનરભાષત ।। ૨૪.

બ્રહ્માના પેટમાં સર્વે જગતને જોઈને મહાયશસ્વી વિષ્ણુ વારંવાર બોલ્યા: 'અરે, કેટલું મહાન છે તેમનું તપ!'

પર્ય્યટન્ વિવિધાન્ લોકાન્ વિષ્ણુર્નાનાવિધાશ્રમાન્। તતો વર્ષસહસ્રાન્તે નાન્તં હિ દદૃશે તદા ।। ૨૪.

વિષ્ણુએ વિવિધ લોક અને અનેક આશ્રમોમાં ફર્યા, પણ હજારો વર્ષ પછી પણ તેમને અંત દેખાયો નહીં.

તદાઽસ્ય વક્રાન્નિષ્ક્રમ્ય પન્નગેન્દ્રારિકેતનઃ। અજાતશત્રુર્ભગવાન્ પિતામહમથાબ્રવીત્ ।। ૨૪.

પછી, વક્ર મોઢામાંથી બહાર આવી, શત્રુવિહિન અને પન્નગરાજના નિવાસસ્થાન એવા ભગવાને પિતામહને સંબોધ્યા.

ભગવન્ આદિ મધ્યઞ્ચ અન્તં કાલદિશોર્ન ચ। નાહમન્તં પ્રપશ્યામિ હ્યુદરસ્ય તવાનઘ ।। ૨૪.

'હે ભગવાન, સમયના દિશાઓનો આરંભ, મધ્ય કે અંત હું ક્યાંય જોઈ શકતો નથી—અને તમારા પેટનો પણ અંત દેખાતો નથી, હે નિષ્પાપ.'

એવમુક્ત્વાબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતામહમિદં હરિઃ। ભવાનપ્યેવમેવાદ્ય હ્યુદરં મમ શાશ્વતમ્। પ્રવિશ્ય લોકાન્ પશ્યૈતાનનૌપમ્યાન્ દ્વિજોત્તમ ।। ૨૪.

આ રીતે કહીને હરિએ ફરી પિતામહને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમે પણ એ જ રીતે મારા શાશ્વત પેટમાં પ્રવેશો અને આ અદ્વિતીય લોકોએ દર્શન કરો.'

મનઃપ્રહ્લાદનીં વાણીં શ્રુત્વા તસ્યાભિનન્દ્ય ચ। શ્રીપતેરુદરં ભૂયઃ પ્રવિવેશ પિતામહઃ ।। ૨૪.

આ આનંદદાયક વાણી સાંભળીને અને તેનો સન્માન કરીને પિતામહ ફરી શ્રીપતિના પેટમાં પ્રવેશ્યા.

તાનેવ લોકાન્ ગર્ભસ્થઃ પશ્યન્ સોઽચિન્ત્યવિક્રમઃ। પર્યટિત્વાદિદેવસ્ય દદર્શાન્તં ન વૈ હરેઃ ।। ૨૪.

પેટમાં રહીને એ જ લોકોએ દર્શન કરતાં, અચિંત્ય શક્તિ ધરાવનારા બ્રહ્માએ ઘણું ફર્યું, પણ હરિનો અંત ક્યાંય જોવા મળ્યો નહીં.

જ્ઞાત્વાગમન્તસ્ય પિતામહસ્ય દ્વારાણિ સર્વાણિ પિધાય વિષ્ણુઃ। વિભુર્મનઃ કર્ત્તુમિયેષ ચાશુ સુખં પ્રસુપ્તોઽસ્મિ મહાજલૌઘે ।। ૨૪.

પિતામહ બહાર આવી શકતા નથી એ જાણીને, વિષ્ણુએ બધા દ્વાર બંધ કરી દીધા અને મનને શાંત કરવા ઇચ્છી, મહા જળરાશિમાં આરામથી સુઈ ગયા.

તતો દ્વારાણિ સર્વાણિ પિહિતાન્યુપલક્ષ્યતે। સૂક્ષ્મં કૃત્વાત્મનો રૂપં નાભ્યાં દ્વારમવિન્દત ।। ૨૪.

પછી, બધા દ્વાર બંધ છે એ જોઈ, બ્રહ્માએ પોતાનું રૂપ સુક્ષ્મ કર્યું અને નાભિમાંથી એક દ્વાર શોધી કાઢ્યું.