વાયુપુરાણમ્

યદા ભવિષ્યતિ વ્યાસો નામ્ના દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ। તદા ષષ્ઠેન ચાંશેન કૃષ્ણઃ પુરુષસત્તમઃ। વસુદેવાદ્યદુશ્રેષ્ઠો વાસુદેવો ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

જ્યારે વ્યાસ દ્વૈપાયન નામે પ્રભુ બનશે, ત્યારે છઠ્ઠા અંશે કૃષ્ણ, વસુદેવપુત્ર અને યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ, વાસુદેવ રૂપે અવતરશે.

તદા ચાહં ભવિષ્યામિ યોગાત્મા યોગમાયયા। લોકવિસ્મયનાર્થાય બ્રહ્મચારિશરીરકઃ ।। ૨૩.

ત્યારે પણ, હું યોગમય સ્વરૂપે, યોગમાયાથી, બ્રહ્મચારી શરીર ધારણ કરી, વિશ્વને આશ્ચર્યમાં મૂકવા માટે અવતરિશ.

શ્મશાવે મૃતમુત્સૃષ્ટં દૃષ્ટ્વા લોકમનાથકમ્। બ્રાહ્મણાનાં હિતાર્થાય પ્રવિષ્ટો યોગમાયયા ।। ૨૩.

શ્મશાનમાં, જ્યારે મૃતદેહો ફેંકાયેલા અને જગત અનાથ જણાશે, ત્યારે બ્રાહ્મણોના કલ્યાણ માટે, હું યોગમાયાથી પ્રવેશીશ.

દિવ્યાં મેરુગુહાં પુણ્યાં ત્વયા સાર્દ્ધઞ્ચ વિષ્ણુના। ભવિષ્યામિ તદા બ્રહ્મન્ નકુલી નામ નામતઃ ।। ૨૩.

હે બ્રહ્મણ, એ સમયે હું તારી સાથે અને વિષ્ણુજી સાથે મેરુની પવિત્ર અને દિવ્ય ગુફામાં રહેશ, જેને 'નકુલી' નામથી ઓળખાશે.

કાયારોહણમિત્યેવં સિદ્ધક્ષેત્રઞ્ચ વૈતદા। ભવિષ્યતિ તુ વિખ્યાતં યાવદ્ભૂમિર્દ્ધરિષ્યતિ ।। ૨૩.

એ સ્થાન પછી 'કાયારોહણ' તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, અને એ સિદ્ધિઓનું ક્ષેત્ર રહેશે, જેટલી સુધી ધરતી ટકી રહેશે.

તત્રાપિ મમ તે પુત્રા ભવિષ્યન્તિ તપસ્વિનઃ । કુશઇકશ્ચૈવ ગાર્ગ્યશ્ચ મિત્રકો રુષ્ટ એવ ચ ।। ૨૩.

ત્યાં પણ મારા પુત્રો, જે તપસ્વી હશે—કુશૈક, ગાર્ગ્ય, મિત્રક અને રુષ્ટ—પેદા થશે.

યોગયુક્તા મહાત્માનો બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ। પ્રાપ્ય માહેશ્વરં યોગં વિમલા હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ। રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

એ બધા યોગમાં સ્થિત, મહાન આત્માવાળા, વેદોમાં પારંગત બ્રાહ્મણો, મહેશ્વરનો યોગ પ્રાપ્ત કરીને, શુદ્ધ અને ઉપર દિશામાં પ્રવૃત્ત શક્તિવાળા, રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

ઇત્યેતદ્વૈ મયા પ્રોક્તમવતારેષુ લક્ષણમ્। મન્વાદિકૃષ્ણપર્યન્તમષ્ટાવિંશયુગક્રમાત્। તત્ર સ્મૃતિસમૂહાનાં વિભાગો ધર્મલક્ષણમ્ ।। ૨૩.

હું તને મનુથી લઈને કૃષ્ણ સુધી, આઠવીસ યુગોની શ્રેણી પ્રમાણે અવતારોના લક્ષણો કહી દીધાં; તેમાં સ્મૃતિઓના વિવિધ પ્રકારો જ ધર્મના લક્ષણ છે.

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ મુનયો વિદુઃ । કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં ચેતિ ચતુર્યુગમ્ ।। ૨૪.

હે મુનિઓ, ભારતભૂમિમાં ચાર યુગો જાણીતા છે—કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને તિષ્ય—આ ચાર યુગ છે.

એતત્સહસ્રપર્યન્તમહર્યદ્બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્। યામાદ્યાસ્તુ ગણાઃ સપ્ત રોમવન્તશ્ચતુર્દ્દશ ।। ૨૪.

આ રીતે હજાર યુગ સુધીનો સમય બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે; યામથી શરૂ થતા સાત સમૂહો અને ચૌદ રોમવંતો ગણાય છે.

સશરીરાઃ શ્રયન્તે સ્મ જનલોકં સહાનુગાઃ। એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લ્લોકાજ્જનં તપઃ ।। ૨૪.

એ સમયે, પોતાના શરીર સાથે અને અનુયાયીઓ સાથે, તેઓ જનલોકમાં જાય છે; દેવો વિલીન થયા પછી મહર્લોકમાંથી જન અને પછી તપલોકમાં જાય છે.

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ દેવાઃ સર્વે મહૌજસઃ। તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયુજ્યં કલ્પવાસિનામ્ ।। ૨૪.

મન્વંતરો વીતી ગયા પછી, બધા મહાશક્તિશાળી દેવતાઓ, જ્યારે એ સમય પૂરો થાય છે, ત્યારે કલ્પવાસીઓ સાથે એકરૂપતા પામે છે.

સમેત્ય દેવૈસ્તે દેવાઃ પ્રાપ્તે સઙ્કાલને તદા। મહર્લોકં પરિત્યજ્ય ગણાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ ।। ૨૪.

પછી, સંહારના સમયે, એ ચૌદ દેવસમૂહો ભેગા થઈને મહર્લોકને છોડી દે છે.

ભૂતદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાન્તેષુ વૈ તદા । શૂન્યેષુ તેષુ લોકેષુ મહાન્તેષુ ભુવાદિષુ। દેવેષ્વથ ગતેષૂર્દ્ધ્વં કલ્પવાસિષુ વૈ જનમ્ ।। ૨૪.

ત્યારે, જ્યારે માત્ર ભૂતત્વ જ બાકી રહે છે અને સ્થાવર જીવ પણ નાશ પામે છે, ત્યારે એ વિશાળ અને ખાલી લોકોમાં, દેવો ઉપર ગયા પછી, કલ્પવાસીઓ જનલોકમાં જાય છે.

તત્સંહત્યા તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિગણદાનવાન્। સંસ્થાપયતિ વૈ સર્વ્વાન્ દાહવૃષ્‌ટ્યા યુગક્ષયે ।। ૨૪.

એ ભેગા થયા પછી, બ્રહ્માજી યુગના અંતે આગ અને વરસાદથી થયેલા સંહાર પછી, બધા દેવ, ઋષિ અને દાનવોને ફરીથી સ્થિર કરે છે.

યોઽતીતઃ સપ્તમઃ કલ્પો મયા વઃ પરિકીર્તિતઃ। સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્ગાઢમેકીભૂતૈર્મહાર્ણવૈઃ । આસીદેકાર્ણવં ઘોરમવિભાગં તમોમયમ્ ।। ૨૪.૮ માયયૈકાર્ણવે તસ્મિન્ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ। જીમૂતાભોઽમ્બુજાક્ષશ્ચ કિરીટી શ્રીપતિર્હરિઃ ।। ૨૪.

સાતમો કલ્પ, જે વીતી ગયો છે, તે મેં તમને વર્ણવ્યો; એ સાત મહાસાગરો ભેગા થઈને એક જ ભયાનક, અંધકારમય અને અવિભાજ્ય મહાસમુદ્ર બની ગયો હતો.

નારાયણમુખોદ્ગીર્ણઃ સોઽષ્ટમઃ પુરુષોત્તમઃ। અષ્ટબાહુર્મહોરસ્કો લોકાનાં યોનિરુચ્યતે। કિમપ્યચિન્ત્યં યુક્તાત્મા યોગમાસ્થાય યોગવિત્ ।। ૨૪.

એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, પોતાના શક્તિથી, શ્રેષ્ઠ પુરુષ નારાયણ પ્રગટ થયા—આઠ હાથવાળા, વિશાળ છાતીવાળા, બધા લોકોના મૂળ, અજોડ અને યોગમાં સ્થિત, યોગજ્ઞાની.

ફણાસહસ્રકલિતં તમપ્રતિમવર્ચસમ્। મહાભોગપતેર્ભોગમન્વાસ્તીર્ય મહોચ્છ્રયમ્। તસ્મિન્મહતિ પર્યઙ્કે શેતે વૈ કનકપ્રભે ।। ૨૪.

એ અપ્રતિમ તેજવાળા ભગવાન, હજાર ફણાવાળા મહાનાગરાજના સુવર્ણ શયન પર, વિશાળ ભોગો પાથરીને, તેજથી ઝગમગતા શોભી રહ્યા હતા.

એવં તત્ર શયાનેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના। આત્મારામેણ ક્રીડાર્થં સૃષ્ટં નાભ્યાં તુ પઙ્કજમ્ ।। ૨૪.

એ રીતે, પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ માણતા વિષ્ણુ ભગવાન ત્યાં શયન કરી રહ્યા હતા, અને રમણ માટે પોતાના નાભિમાંથી એક કમળ ઉત્પન્ન કર્યું.

શતયોજનવિસ્તીર્ણં તરુણાદિત્યવર્ચ્ચસમ્। બજ્રદણ્ડં મહોત્સેધં લીલયા પ્રભવિષ્ણુના ।। ૨૪.

એ કમળ, જે સો યોજન જેટલું પહોળું, ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી, વજ્ર જેવું દંડ અને ઊંચાઈમાં મહાન હતું, એ પ્રભુ વિષ્ણુએ સહેલાઈથી ઉત્પન્ન કર્યું.

તસ્યૈવં ક્રીડમાનસ્ય સમીપં દેવમીઢુષઃ। હેમબ્રહ્માણ્ડજો બ્રહ્મા રુક્મવર્ણોહ્યતીન્દ્રિયઃ। ચતુર્મુખો વિશાલાક્ષઃ સમાગમ્ય યદૃચ્છયા ।। ૨૪.

એ રીતે રમતા દેવપ્રભુની પાસે, સુવર્ણ બ્રહ્માંડમાંથી જન્મેલા, સુવર્ણવર્ણ, ઇન્દ્રિયોથી પર, ચતુર્મુખ અને વિશાળ આંખવાળા બ્રહ્મા, પોતાની ઇચ્છાથી ત્યાં પ્રગટ થયા.

શ્રિયા યુક્તેન નવ્યેન સુપ્રભેણ સુગન્ધિના। તં ક્રીડમાનં પઝેન દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા તુ ભેજિવાન્ ।। ૨૪.

નવા, તેજસ્વી અને સુગંધિત શોભાથી શોભાયમાન એવા શ્રીહરિને રમતાં જોઈને બ્રહ્માજી પાસે આવ્યા.

સ વિસ્મયમથાગમ્ય શસ્ય સંપૂર્ણયા ગિરા। પ્રોવાચ કો ભવાન્ શેતે આક્ષિતો મ્ધ્યમમ્ભસામ્ ।। ૨૪.

આશ્ચર્યથી ભરાઈ, બ્રહ્માજી પૂર્ણ અવાજે બોલ્યા: 'તમે કોણ છો? અરે, તમે તો કોઈ રક્ષક વિના પાણીના મધ્યમાં શાંતિથી સૂઈ રહ્યા છો!'

અથ તસ્યાચ્યુતઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણસ્તુ શુભં વચઃ। ઉદતિષ્ઠત પર્ય્યઙ્કાદ્વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માજીના શુભ વચન સાંભળીને અચ્યુત પોતાના શયનસ્થાન પરથી ઊભા થયા, તેમની આંખોમાં આશ્ચર્ય છલકાતું હતું.

પ્રત્યુવાચોત્તરં ચૈવ ક્રિયતે યચ્ચ કિઞ્ચન। દ્યૌરન્તરિક્ષં ભૂતઞ્ચ પરં પદમહં પ્રભુઃ ।। ૨૪.

તેમણે ઉત્તર આપ્યો: 'આકાશમાં, પૃથ્વી પર કે જીવોમાં જે કંઈ થાય છે, તેનું પરમ સ્વામી હું જ છું.'

તમેવમુક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પુનરથાવ્રવીત્ । કસ્ત્વં ખલુ સમાયાતઃ સમીપં ભગવાન્ કુતઃ । કુતસ્વ ભૂયો ગન્તવ્યં કુત્ર વા તે પ્રતિશ્રયઃ ।। ૨૪.

આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાન વિષ્ણુએ ફરી પુછ્યું: 'હે મહાન, તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો અને હવે ક્યાં જશો? તમારો આશરો ક્યાં છે?'

કો ભવાન્ વિશ્વમૂર્તિસ્ત્વં કર્ત્તવ્યં કિઞ્ચ તે મયા। એવં બ્રુવાણ વૈકુણ્ઠં પ્રત્યુવાચ પિતામહઃ ।। ૨૪.

'તમે કોણ છો, જેઓ આખા વિશ્વરૂપ છો? અને હું તમારા માટે શું કરું?' એમ કહીને વૈકુંઠને પિતામહે પ્રશ્ન કર્યો.

યથા ભવાંસ્તથા ચાહમાદિકર્ત્ત પ્રજાપતિઃ। નારાયણસમાખ્યાતઃ સર્વ્વં વૈ મયિ તિષ્ઠતિ ।। ૨૪.

'જેમ તમે છો, તેમ હું પણ છું—આદિકર્તા, પ્રજાપતિ, નારાયણ તરીકે ઓળખાતો. બધું જ મારામાં નિવાસ કરે છે.'

સવિસ્મયં પરં શ્રુત્વા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા। સોઽનુજ્ઞાતો ભગવતા વૈકુણ્ઠો વિશ્વસમ્ભવઃ ।। ૨૪.

બ્રહ્માજી, જે લોકોના સર્જક છે, તેમનું પરમ વચન સાંભળીને વૈકુંઠ, જે વિશ્વના મૂળ છે, તેમને અનુમતિ આપી.