વાયુપુરાણમ્

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ ચતુર્યુગમ્। એતસ્ય પાદાશ્ચત્વારઃ અઙ્ગાનિ ક્રતવસ્તથા ।। ૨૩.

સતયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને કલિયુગ એના ચાર પગ છે; યજ્ઞો એના અંગો છે.

ભુજાશ્ચ વેદાશ્ચત્વારો ઋતુઃ સન્ધિમુખાનિ ચ। દ્વે મુખે દ્વે ચ અયને નેત્રાશ્ચ ચતુરસ્તથા ।। ૨૩.

એના હાથ ચાર વેદ છે; ઋતુઓ એના સાંધા છે; બે મુખ, બે અયન અને ચાર આંખો છે.

શિરાંસિ ત્રીણિ પર્વાણિ ફાલ્ગુન્યાષાઢકૃત્તિકાઃ। દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાનિ ત્રીણિ સ્થાનાનિ યાનિ તુ। સમ્ભવઃ પ્રલયશ્ચૈવ આશ્રમૌ દ્વૌ પ્રકીર્ત્તિતૌ ।। ૨૩.

ત્રણ માથા, સંધિ-પર્વ, ફાલ્ગુની, આષાઢ અને કૃત્તિકા છે; સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી એમ ત્રણ સ્થાન છે; ઉત્પત્તિ અને પ્રલય, અને બે આશ્રમ જણાવવામાં આવ્યા છે.

સ યદા કાલરૂપાભો વરાહત્વે વ્યવસ્થિતઃ। ભવિષ્યતિ યદા સાધ્યો વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૨૩.

જ્યારે એ સમયરૂપે વરાહ સ્વરૂપે સ્થાપિત થશે, ત્યારે સાધ્ય, વિષ્ણુ, નારાયણ, એ પ્રભુ અહીં રહેશે.

તદા ત્વમપિ દેવેશ ચતુર્વ્વક્ત્રો ભવિષ્યસિ। બ્રહ્મલોકનમસ્કાર્યો વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૨૩.

ત્યારે, હે દેવોના સ્વામી, તું પણ ચતુરમુખી બનશે; બ્રહ્મલોકમાં પૂજનીય બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ-નારાયણ પ્રભુ હશે.

એકાર્ણવે પ્લવે ચૈવ શયાનં પુરુષં હરિમ્। યદા દ્રક્ષ્યસિ દેવેશં ધ્યાનયુક્તં મહામુનિમ્ ।। ૨૩.

જ્યારે તું એકમાત્ર મહાસાગરમાં તરતાં અને ધ્યાનમાં લીન એવા મહામુનિ, ભગવાન હરિને શયન કરતા જોશે,

તદાવાં મમ યોગેન મોહિતૌ નષ્ટચેતસૌ। અન્યોન્યસ્પર્દ્ધિનૌ રાત્રાવવિજ્ઞાય પરસ્પરમ્ ।। ૨૩.

ત્યારે મારા યોગબળે, તમે બંને મોહમાં પડી જશો, મન ગુમાવી દઈને રાતભર એકબીજાથી સ્પર્ધા કરતા, અને એકબીજાને ઓળખી શકશો નહીં.

એકૈકસ્યોદરસ્થાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા લોકાંશ્ચરાચરાન્। વિસ્મયં પરમં ગત્વા ધ્યાનાદ્‌બુદ્ધ્વા તુ માનુષૌ ।। ૨૩.

પછી, જ્યારે તમે એકબીજાના પેટમાં ચાલતા-ફરતા અને અચળ બધા લોકોએ જોઈને, અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી, ધ્યાનથી સમજશો કે તમે બંને માનવ છો,

તતસ્ત્વં પઝસંભૂતઃ પઝનાભઃ સનાતનઃ। પદ્માઙ્કિતસ્તદા કલ્પે ખ્યાતિં યાસ્યસિ પુષ્કલામ્ ।। ૨૩.

ત્યારે, કમળમાંથી જન્મેલો, કમળનાભી અને કમળના ચિહ્ન ધરાવતો, એ કાલ્પમાં તું અનંત મહિમા પ્રાપ્ત કરશે.

તતસ્તસ્મિંસ્તદા કલ્પે વારાહે સપ્તમે પ્રભોઃ। પુનર્વિષ્ણુર્મહાતેજાઃ કાલો લોકપ્રકાલનઃ। મનુર્વૈવસ્વતો નામ તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

પછી એ જ કાલ્પમાં, ભગવાનના સાતમા વારાહ અવતારમાં, ફરીથી તેજસ્વી વિષ્ણુ, જે સમયરૂપે જગતની રચના કરે છે, તારો પુત્ર વૈવસ્વત મનુ તરીકે જન્મ લેશે.

તદા ચતુર્યુગાવસ્થે કલ્પે તસ્મિન્ યુગાન્તકે। ભવિષ્યામિ શિખાયુક્તઃ શ્વેતો નામ મહામુનિઃ ।। ૨૩.

એ કાલ્પમાં, ચતુરયુગના અંતે, હું શિખાધારી મહામુનિ શ્વેત તરીકે જન્મ લઈશ.

હિમવચ્છિખરે રમ્યે છાગલે પર્વતોત્તમે। ચતુઃશિષ્યાઃ શિવે યુક્તા ભવિષ્યન્તિ તદા મમ ।। ૨૩.

હિમાલયના સુંદર શિખરે, શ્રેષ્ઠ ચાગલ પર્વત પર, એ સમયે મારા ચાર શિવભક્ત શિષ્યો હશે.

શ્વેતશ્ચૈવ શિખશ્ચૈવ શ્વેતાશ્વઃ શ્વેતલોહિતઃ। ચત્વારસ્તે મહાત્માનો બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।। ૨૩.

શ્વેત, શિખ, શ્વેતાશ્વ અને શ્વેતલોહિત—આ ચાર મહાત્મા, બ્રાહ્મણ અને વેદમાં પારંગત હશે.

તતસ્તે બ્રહ્મભૂયિષ્ઠા દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મગતિં પરામ્ । તત્સમીપં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

પછી તેઓ બ્રહ્મની સર્વોચ્ચ અવસ્થાને જોઈને, બ્રહ્મરૂપ થઈ, એ સ્થાને જશે જ્યાંથી પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

પુનસ્તુ મમ દેવેશો દ્વિતીયદ્વાપરે પ્રભુઃ। પ્રજાપતિર્યદા વ્યાસઃ સત્યો નામ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

પછી, બીજાં દ્વાપરમાં, દેવોના સ્વામી, પ્રભુ, વ્યાસ તરીકે, સત્ય નામે જન્મ લેશે.

તદા લોકહિતાર્થાય સુતારે નામ નામતઃ। ભવિષ્યામિ કલૌ તસ્મિન્ લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૨૩.

એ સમયે, લોકકલ્યાણ માટે, હું કલિયુગમાં સુતાર નામે લોકહિત માટે જન્મ લઈશ.

તત્રાપિ મમ તે પુત્રા ભવિષ્યા નામ નામતઃ। દુન્દુભિઃ શતરૂપશ્ચ ઋચીકઃ ક્રતુમાંસ્તથા ।। ૨૩.

ત્યાં પણ, મારા પુત્રો દુન્દુભિ, શતરૂપા, ઋચીક અને ક્રતુમાન નામે જાણીતા થશે.

પ્રાપ્ય યોગં તથા જ્ઞાનં બ્રહ્મ ચૈવ સનાતનમ્। રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિ દુર્લભમ્ ।। ૨૩.

યોગ, જ્ઞાન અને શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરીને, તેઓ રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

તૃતીયે દ્વાપરે ચૈવ યદા વ્યાસસ્તુ ભાર્ગવઃ। તદા હ્યહં ભવિષ્યામિ દમનસ્તુ યુગન્તિકે ।। ૨૩.

ત્રીજા દ્વાપરમાં, જ્યારે વ્યાસ ભૃગુવંશી હશે, ત્યારે હું યૂગના અંતે દમન તરીકે જન્મ લઈશ.

તત્રાપિ ચ ભવિષ્યન્તિ ચત્વારો મમ પુત્રકાઃ। વિશોકશ્ચ વિકેશશ્ચ વિશાપઃ શાપનાશનઃ ।। ૨૩.

ત્યાં પણ, મારા ચાર પુત્રો જન્મ લેશે—વિશોક, વિકેશ, વિશાપ અને શાપનાશન.

તેઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ યોગોક્તેન મહૌજસઃ। રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

તેઓ પણ એ જ માર્ગે, યોગના ઉપદેશથી, મહાશક્તિશાળી બની, રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

ચતુર્થે દ્વાપરે ચૈવ યદા વ્યાસોઽઙ્ગિરાઃ સ્મૃતઃ। તદાઽપ્યહં ભવિષ્યામિ સુહોત્રો નામ નામતઃ ।। ૨૩.

ચોથા દ્વાપરમાં, જ્યારે વ્યાસ અંગિરા તરીકે ઓળખાતા હશે, ત્યારે પણ હું સુહોત્ર નામે જન્મ લઈશ.

તત્રાપિ મમ સત્પુત્રાશ્ચત્વારશ્ચ તપોધનાઃ। ભવિષ્યન્તિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યોગાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ ।। ૨૩.

ત્યાં પણ, મારા ચાર સચ્ચા પુત્રો, તપમાં સમૃદ્ધ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યોગમાં સ્થિર અને દૃઢવ્રતી જન્મ લેશે.

સુમુખો દુર્મુખશ્ચૈવ દુર્દમો દુરતિક્રમઃ। પ્રાપ્ય યોગગતિં સૂક્ષ્માં વિમલા દગ્ધકિલ્બિષાઃ। તેઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ ગમિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ।। ૨૩.

સુમુખ, દુર્મુખ, દુર્દમ અને દુરાતિક્રમ—આ બધા યોગનો સૂક્ષ્મ માર્ગ પ્રાપ્ત કરીને, પવિત્ર અને પાપથી મુક્ત થયા પછી, એ જ માર્ગે નિઃશંકપણે આગળ વધશે.

પઞ્ચમે દ્વાપરે ચૈવ વ્યાસસ્તુ સવિતા યદા। તદા ચાપિ ભવિષ્યામિ કઙ્ગો નામ મહાતપાઃ। અનુગ્રહાર્થં લોકાનાં યોગાત્મા નૈકકર્મકૃત્ ।। ૨૩.

પાંચમા દ્વાપરયુગમાં, જ્યારે વ્યાસ દેવ સવિતા બનશે, ત્યારે પણ હું કંગ નામે મહાન તપસ્વી તરીકે, લોકકલ્યાણ માટે, અનેક કાર્યો કરનાર યોગી તરીકે અવતરિશ.

ચત્વારસ્તુ મહાભાગા વિરજાઃ શુદ્ધયોનયઃ । પુત્રા મમ ભવિષ્યન્તિ યોગાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ ।। ૨૩.

એ સમયે મારા ચાર પુત્રો ઉત્કૃષ્ટ, વૈરાગ્યવાળા, શુદ્ધ કુળમાં જન્મેલા, યોગમાં તત્પર અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાળા થશે.

સનઃ સનન્દનશ્ચૈવ પ્રભુર્યશ્ચ સનાતનઃ। ઋતુઃ સનત્કુમારશ્ચ નિર્મમા નિરહંકૃતાઃ। મત્સમીપં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

સનક, સનંદન, પ્રભુ, સનાતન, ઋતુ અને સનત્કુમાર—આ બધા મમત્વ અને અહંકારથી રહિત થઈને, મારા પાસે આવી પહોંચશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

પરિવૃત્તે પુનઃ ષષ્ઠે મૃત્યુર્વ્યાસો યદા વિભુઃ। તદાપ્યહં ભવિષ્યામિ લોકાક્ષિર્નામ નામતઃ ।। ૨૩.

છઠ્ઠું ચક્ર પૂર્ણ થયા પછી, જ્યારે વ્યાસ મહાન શક્તિશાળી મૃત્યુ રૂપે અવતરે, ત્યારે પણ હું લોકાક્ષિ નામે ઓળખાશે.

શિષ્યાશ્ચ મમ તે દિવ્યા યોગાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ। ભવિષ્યન્તિ મહાભાગાશ્ચત્વારો લોકસમ્મતાઃ ।। ૨૩.

એ સમયે મારા શિષ્યો દિવ્ય, યોગમાં તત્પર, દૃઢ પ્રતિજ્ઞાવાળા, ચાર જણા, મહાન ભાગ્યશાળી અને લોકપ્રિય થશે.