વાયુપુરાણમ્

તપસા ભાવિતાત્માનો યે વૈ દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ। ઈશિત્વે ચ શિવત્વે ચ સર્વગં સર્વતઃ સ્થિરમ્ ।। ૨૩.

જે દ્વિજોએ તપ દ્વારા આત્માને શુદ્ધ કર્યો છે, તેઓ ઈશ્વરત્વ અને કલ્યાણરૂપતામાં સર્વવ્યાપી, અડગ ભગવાનને જોઈ શકશે.

રજસ્તમોવિનિર્મુક્તાસ્ત્યક્ત્વા માનુષ્યકમ્બુવિ। મત્સમીપં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

જે રજ અને તમથી મુક્ત થઈ, માનવ દેહ છોડી દેશે, તેઓ મારા નજીક આવી પહોંચશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અઘરું છે.

ઇત્યેવમુક્તો ભગવાન્ બ્રહ્મા રુદ્રેણ વૈ દ્વિજાઃ। પ્રણમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા પુનરાહ પિતામહઃ ।। ૨૩.

આ રીતે રુદ્રે કહ્યા પછી, ભગવાન બ્રહ્માએ ભક્તિપૂર્વક નમન કરી, ફરી પિતામહ તરીકે બોલ્યા.

ભગવન્દેવદેવેશ વિશ્વરૂપી મહેશ્વરઃ। ઇમાસ્તવ મહાદેવ તનવો લોકવન્દિતાઃ ।। ૨૩.

હે દેવોના દેવ, વિશ્વરૂપ, મહાદેવ, તારા આ રૂપોને બધા લોકોએ વંદન કર્યા છે.

વિશ્વરૂપ મહાસત્ત્વ કસ્મિન્ કાલે મહાભુજ। કસ્યાં વા યુગસમ્ભૂત્યાં દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વાં દ્વિજાતયઃ ।। ૨૩.

હે વિશ્વરૂપ, મહાશક્તિશાળી, મહાબાહુ, કયા સમયે, કયા યુગમાં દ્વિજાતિઓ તને જોઈ શકશે?

કેન વા તત્ત્વયોગેન ધ્યાનયોગેન કેન વા । તનવસ્તે મહાદેવ શક્યા દ્રષ્ટું દ્વિજાતિભિઃ ।। ૨૩.

કયા તત્વયોગ કે કયા ધ્યાનયોગ દ્વારા, હે મહાદેવ, તારા આ રૂપોને દ્વિજાતિઓ જોઈ શકે છે?

તપસા નૈવ યોગેન દાનધર્મફલેન વા। ન તીર્થફલયોગેન ક્રતુભિર્વા સદક્ષિણૈઃ ।। ૨૩.

ન તપથી, ન યોગથી, ન દાન-ધર્મના ફળથી, ન તીર્થના ફળથી, ન યોગ્ય દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી પણ હું જોવા મળતો નથી.

ન વેદાધ્યાપનૈર્વાપિ ન ચિત્તેન વિવેદનૈઃ । શક્યોઽહં માનુર્ષૈદ્રષ્ટુમૃતે ધ્યાનાત્પરં ન હિ ।। ૨૩.

ન તો વેદના અભ્યાસથી, ન મનના વિવેકથી; મનુષ્યો મને શ્રેષ્ઠ ધ્યાન સિવાય જોઈ શકતા નથી.

સાધ્યો નારાયણશ્ચૈવ વિષ્ણુસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ । ભવિષ્યતીહ નામ્ના તુ વારાહો નામ વિશ્રુતઃ ।। ૨૩.

સાધ્ય, નારાયણ અને ત્રણ લોકના સ્વામી વિષ્ણુ અહીં વરાહ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

ચતુર્બાહુશ્ચતુષ્પાદશ્ચતુર્નેત્રશ્ચતુર્મુખઃ। તદા સંવત્સરો ભૂત્વા યજ્ઞરૂપી ભવિષ્યતિ। ષડઙ્ગશ્ચ ત્રિશીર્ષશ્ચ ત્રિસ્થાને ત્રિશરીરવાન્ ।। ૨૩.

ચાર હાથ, ચાર પગ, ચાર આંખો અને ચાર મુખવાળો, એ પછી એક વર્ષરૂપ બની યજ્ઞરૂપ ધારણ કરશે; છ અંગ, ત્રણ માથા અને ત્રણ સ્થાનવાળો, ત્રણ શરીર ધરાવનાર હશે.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ ચતુર્યુગમ્। એતસ્ય પાદાશ્ચત્વારઃ અઙ્ગાનિ ક્રતવસ્તથા ।। ૨૩.

સતયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને કલિયુગ એના ચાર પગ છે; યજ્ઞો એના અંગો છે.

ભુજાશ્ચ વેદાશ્ચત્વારો ઋતુઃ સન્ધિમુખાનિ ચ। દ્વે મુખે દ્વે ચ અયને નેત્રાશ્ચ ચતુરસ્તથા ।। ૨૩.

એના હાથ ચાર વેદ છે; ઋતુઓ એના સાંધા છે; બે મુખ, બે અયન અને ચાર આંખો છે.

શિરાંસિ ત્રીણિ પર્વાણિ ફાલ્ગુન્યાષાઢકૃત્તિકાઃ। દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાનિ ત્રીણિ સ્થાનાનિ યાનિ તુ। સમ્ભવઃ પ્રલયશ્ચૈવ આશ્રમૌ દ્વૌ પ્રકીર્ત્તિતૌ ।। ૨૩.

ત્રણ માથા, સંધિ-પર્વ, ફાલ્ગુની, આષાઢ અને કૃત્તિકા છે; સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી એમ ત્રણ સ્થાન છે; ઉત્પત્તિ અને પ્રલય, અને બે આશ્રમ જણાવવામાં આવ્યા છે.

સ યદા કાલરૂપાભો વરાહત્વે વ્યવસ્થિતઃ। ભવિષ્યતિ યદા સાધ્યો વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૨૩.

જ્યારે એ સમયરૂપે વરાહ સ્વરૂપે સ્થાપિત થશે, ત્યારે સાધ્ય, વિષ્ણુ, નારાયણ, એ પ્રભુ અહીં રહેશે.

તદા ત્વમપિ દેવેશ ચતુર્વ્વક્ત્રો ભવિષ્યસિ। બ્રહ્મલોકનમસ્કાર્યો વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૨૩.

ત્યારે, હે દેવોના સ્વામી, તું પણ ચતુરમુખી બનશે; બ્રહ્મલોકમાં પૂજનીય બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ-નારાયણ પ્રભુ હશે.

એકાર્ણવે પ્લવે ચૈવ શયાનં પુરુષં હરિમ્। યદા દ્રક્ષ્યસિ દેવેશં ધ્યાનયુક્તં મહામુનિમ્ ।। ૨૩.

જ્યારે તું એકમાત્ર મહાસાગરમાં તરતાં અને ધ્યાનમાં લીન એવા મહામુનિ, ભગવાન હરિને શયન કરતા જોશે,

તદાવાં મમ યોગેન મોહિતૌ નષ્ટચેતસૌ। અન્યોન્યસ્પર્દ્ધિનૌ રાત્રાવવિજ્ઞાય પરસ્પરમ્ ।। ૨૩.

ત્યારે મારા યોગબળે, તમે બંને મોહમાં પડી જશો, મન ગુમાવી દઈને રાતભર એકબીજાથી સ્પર્ધા કરતા, અને એકબીજાને ઓળખી શકશો નહીં.

એકૈકસ્યોદરસ્થાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા લોકાંશ્ચરાચરાન્। વિસ્મયં પરમં ગત્વા ધ્યાનાદ્‌બુદ્ધ્વા તુ માનુષૌ ।। ૨૩.

પછી, જ્યારે તમે એકબીજાના પેટમાં ચાલતા-ફરતા અને અચળ બધા લોકોએ જોઈને, અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી, ધ્યાનથી સમજશો કે તમે બંને માનવ છો,

તતસ્ત્વં પઝસંભૂતઃ પઝનાભઃ સનાતનઃ। પદ્માઙ્કિતસ્તદા કલ્પે ખ્યાતિં યાસ્યસિ પુષ્કલામ્ ।। ૨૩.

ત્યારે, કમળમાંથી જન્મેલો, કમળનાભી અને કમળના ચિહ્ન ધરાવતો, એ કાલ્પમાં તું અનંત મહિમા પ્રાપ્ત કરશે.

તતસ્તસ્મિંસ્તદા કલ્પે વારાહે સપ્તમે પ્રભોઃ। પુનર્વિષ્ણુર્મહાતેજાઃ કાલો લોકપ્રકાલનઃ। મનુર્વૈવસ્વતો નામ તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

પછી એ જ કાલ્પમાં, ભગવાનના સાતમા વારાહ અવતારમાં, ફરીથી તેજસ્વી વિષ્ણુ, જે સમયરૂપે જગતની રચના કરે છે, તારો પુત્ર વૈવસ્વત મનુ તરીકે જન્મ લેશે.

તદા ચતુર્યુગાવસ્થે કલ્પે તસ્મિન્ યુગાન્તકે। ભવિષ્યામિ શિખાયુક્તઃ શ્વેતો નામ મહામુનિઃ ।। ૨૩.

એ કાલ્પમાં, ચતુરયુગના અંતે, હું શિખાધારી મહામુનિ શ્વેત તરીકે જન્મ લઈશ.

હિમવચ્છિખરે રમ્યે છાગલે પર્વતોત્તમે। ચતુઃશિષ્યાઃ શિવે યુક્તા ભવિષ્યન્તિ તદા મમ ।। ૨૩.

હિમાલયના સુંદર શિખરે, શ્રેષ્ઠ ચાગલ પર્વત પર, એ સમયે મારા ચાર શિવભક્ત શિષ્યો હશે.

શ્વેતશ્ચૈવ શિખશ્ચૈવ શ્વેતાશ્વઃ શ્વેતલોહિતઃ। ચત્વારસ્તે મહાત્માનો બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।। ૨૩.

શ્વેત, શિખ, શ્વેતાશ્વ અને શ્વેતલોહિત—આ ચાર મહાત્મા, બ્રાહ્મણ અને વેદમાં પારંગત હશે.

તતસ્તે બ્રહ્મભૂયિષ્ઠા દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મગતિં પરામ્ । તત્સમીપં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

પછી તેઓ બ્રહ્મની સર્વોચ્ચ અવસ્થાને જોઈને, બ્રહ્મરૂપ થઈ, એ સ્થાને જશે જ્યાંથી પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

પુનસ્તુ મમ દેવેશો દ્વિતીયદ્વાપરે પ્રભુઃ। પ્રજાપતિર્યદા વ્યાસઃ સત્યો નામ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

પછી, બીજાં દ્વાપરમાં, દેવોના સ્વામી, પ્રભુ, વ્યાસ તરીકે, સત્ય નામે જન્મ લેશે.

તદા લોકહિતાર્થાય સુતારે નામ નામતઃ। ભવિષ્યામિ કલૌ તસ્મિન્ લોકાનુગ્રહકારણાત્ ।। ૨૩.

એ સમયે, લોકકલ્યાણ માટે, હું કલિયુગમાં સુતાર નામે લોકહિત માટે જન્મ લઈશ.

તત્રાપિ મમ તે પુત્રા ભવિષ્યા નામ નામતઃ। દુન્દુભિઃ શતરૂપશ્ચ ઋચીકઃ ક્રતુમાંસ્તથા ।। ૨૩.

ત્યાં પણ, મારા પુત્રો દુન્દુભિ, શતરૂપા, ઋચીક અને ક્રતુમાન નામે જાણીતા થશે.

પ્રાપ્ય યોગં તથા જ્ઞાનં બ્રહ્મ ચૈવ સનાતનમ્। રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિ દુર્લભમ્ ।। ૨૩.

યોગ, જ્ઞાન અને શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરીને, તેઓ રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અતિ દુર્લભ છે.

તૃતીયે દ્વાપરે ચૈવ યદા વ્યાસસ્તુ ભાર્ગવઃ। તદા હ્યહં ભવિષ્યામિ દમનસ્તુ યુગન્તિકે ।। ૨૩.

ત્રીજા દ્વાપરમાં, જ્યારે વ્યાસ ભૃગુવંશી હશે, ત્યારે હું યૂગના અંતે દમન તરીકે જન્મ લઈશ.