વાયુપુરાણમ્

તસ્માચ્ચતુર્યુગાવસ્થં જગદ્વૈ સચરાચરમ્। ચતુર્દ્ધાઽવસ્થિતં ચૈવ ચતુષ્પાદં ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

માટે, ચારે યુગોની સ્થિતિમાં આ જગત, ચર અને અચર, ચતુર્વિધ રીતે સ્થિત છે અને ચતુર્પાદી બનશે.

ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહસ્તથા। જનસ્તપશ્ચ શાંતશ્ચ રુદ્રલોકસ્તતઃ પરમ્ ।। ૨૩.

ભૂલોક, પછી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને મહલોક; જનલોક, તપલોક, શાંતિલોક અને એથી આગળ રુદ્રલોક.

સ્વર્લોકો હિ તૃતીયસ્તુ ચતુર્થસ્તુ મહઃ સ્મૃતઃ। તત્ર લોકઃ પરં સ્થાનં પરન્તદ્યોગિનાં સ્મૃતમ્ ।। ૨૩.

સ્વર્લોક ત્રીજું છે અને ચોથું મહલોક કહેવાય છે; ત્યાં લોક પરમ સ્થાન છે, જેને યોગીઓ શ્રેષ્ઠ માને છે.

નિર્મમા નિરહંકારાઃ કામક્રોધવિવર્જ્જિતાઃ। દ્રક્ષ્યન્તે તદ્વિદો યુક્તા ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકાઃ ।। ૨૩.

જેમાં મમત્વ નથી, અહંકાર નથી, કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, એવા જ્ઞાનીઓ, યોગમાં તત્પર અને ધ્યાનમાં લીન રહીને એ સ્થાનને અનુભવે છે.

યસ્માચ્ચતુષ્પદા હ્યેષા ત્વયા દૃષ્ટા સરસ્વતી। તસ્માચ્ચ પશવઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ ચતુષ્પદાઃ। તસ્માચ્ચૈષાં ભવિષ્યન્તિ ચત્વારો વૈ પયોધરાઃ ।। ૨૩.

કારણ કે તું સરસ્વતીને ચતુર્પાદી રૂપે જોઈ છે, તેથી બધા પશુઓ પણ ચતુર્પાદી બનશે; અને તેથી તેઓને ચાર દુધણીઓ હશે.

સોમશ્ચ મન્ત્રસંયુક્તો યસ્માન્મમ મુખાચ્ચ્યુતઃ। જીવઃ પ્રાણભૃતાં બ્રહ્મન્ સર્વઃ પીત્વા સ્તનૈર્ઘૃતમ્ ।। ૨૩.

મારા મુખમાંથી મંત્રસહિત સોમ વહેતો હોવાથી, હે બ્રહ્મન, બધા જીવધારીઓના પ્રાણ એ દુધણીઓમાંથી ઘી પીવે છે.

તસ્માત્ સોમમયં ચૈતદમૃતં ચૈવ સંજ્ઞિતમ્। ચતુષ્પાદા ભવિષ્યન્તિ શ્વેતત્વં ચાસ્ય તેન તત્ ।। ૨૩.

માટે, આને સોમમય અમૃત કહેવાય છે; તેઓ ચતુર્પાદી હશે અને એનું ધોળાપણું પણ એથી જ છે.

યસ્માચ્ચૈવં ક્રિયાભૂત્વા દ્વિપાદા વૈ મહેશ્વરી। દૃષ્ટા પુનસ્ત્વયા ચૈષા સાવિત્રી લોકભાવિની। તસ્માદ્વૈ દ્વિપદાઃ સર્વે દ્વિસ્તનાશ્ચ નરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૩.

મહાદેવી જ્યારે ક્રિયાશીલ બનીને બે પગવાળી રૂપે પ્રગટ થઈ, અને એ લોકપાલક સાવિત્રીને તું જોઈ, તેથી બધા બે પગવાળા મનુષ્યોને બે સ્તનવાળા કહેવાયા છે.

યસ્માચ્ચૈવમજા ભૂત્વા સર્વવર્ણા મહેશ્વરી। દૃષ્ટા ત્વયા મહાસત્ત્વા સર્વભૂતધરા પરા। તસ્માત્તુ વિશ્વરૂપત્વમજાનાં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

મહાદેવી જ્યારે અજ અને સર્વ વર્ણોમાં પ્રગટ થઈ, અને તું એ મહાશક્તિશાળી સર્વ જીવોની આધારરૂપા પરમાને જોઈ, તેથી અજાઓને વિશ્વરૂપ મળશે.

અજશ્ચૈવ મહાતેજા વિશ્વરૂપો ભવિષ્યતિ। અમોઘરેતાઃ સર્વત્ર મુખે ચાસ્ય હુતાશનઃ। તસ્માત્ સર્વગતો મેધ્યઃ પશુરૂપી હુતાશનઃ ।। ૨૩.

મહાતેજસ્વી અજ પણ વિશ્વરૂપ ધારણ કરશે; એનું વંશ ક્યારેય નિષ્ફળ નહીં થાય અને એના મોઢામાં અગ્નિ રહેશે. તેથી સર્વત્ર પશુરૂપે રહેલો અગ્નિ પવિત્ર અને વ્યાપક છે.

તપસા ભાવિતાત્માનો યે વૈ દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ। ઈશિત્વે ચ શિવત્વે ચ સર્વગં સર્વતઃ સ્થિરમ્ ।। ૨૩.

જે દ્વિજોએ તપ દ્વારા આત્માને શુદ્ધ કર્યો છે, તેઓ ઈશ્વરત્વ અને કલ્યાણરૂપતામાં સર્વવ્યાપી, અડગ ભગવાનને જોઈ શકશે.

રજસ્તમોવિનિર્મુક્તાસ્ત્યક્ત્વા માનુષ્યકમ્બુવિ। મત્સમીપં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

જે રજ અને તમથી મુક્ત થઈ, માનવ દેહ છોડી દેશે, તેઓ મારા નજીક આવી પહોંચશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અઘરું છે.

ઇત્યેવમુક્તો ભગવાન્ બ્રહ્મા રુદ્રેણ વૈ દ્વિજાઃ। પ્રણમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા પુનરાહ પિતામહઃ ।। ૨૩.

આ રીતે રુદ્રે કહ્યા પછી, ભગવાન બ્રહ્માએ ભક્તિપૂર્વક નમન કરી, ફરી પિતામહ તરીકે બોલ્યા.

ભગવન્દેવદેવેશ વિશ્વરૂપી મહેશ્વરઃ। ઇમાસ્તવ મહાદેવ તનવો લોકવન્દિતાઃ ।। ૨૩.

હે દેવોના દેવ, વિશ્વરૂપ, મહાદેવ, તારા આ રૂપોને બધા લોકોએ વંદન કર્યા છે.

વિશ્વરૂપ મહાસત્ત્વ કસ્મિન્ કાલે મહાભુજ। કસ્યાં વા યુગસમ્ભૂત્યાં દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વાં દ્વિજાતયઃ ।। ૨૩.

હે વિશ્વરૂપ, મહાશક્તિશાળી, મહાબાહુ, કયા સમયે, કયા યુગમાં દ્વિજાતિઓ તને જોઈ શકશે?

કેન વા તત્ત્વયોગેન ધ્યાનયોગેન કેન વા । તનવસ્તે મહાદેવ શક્યા દ્રષ્ટું દ્વિજાતિભિઃ ।। ૨૩.

કયા તત્વયોગ કે કયા ધ્યાનયોગ દ્વારા, હે મહાદેવ, તારા આ રૂપોને દ્વિજાતિઓ જોઈ શકે છે?

તપસા નૈવ યોગેન દાનધર્મફલેન વા। ન તીર્થફલયોગેન ક્રતુભિર્વા સદક્ષિણૈઃ ।। ૨૩.

ન તપથી, ન યોગથી, ન દાન-ધર્મના ફળથી, ન તીર્થના ફળથી, ન યોગ્ય દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી પણ હું જોવા મળતો નથી.

ન વેદાધ્યાપનૈર્વાપિ ન ચિત્તેન વિવેદનૈઃ । શક્યોઽહં માનુર્ષૈદ્રષ્ટુમૃતે ધ્યાનાત્પરં ન હિ ।। ૨૩.

ન તો વેદના અભ્યાસથી, ન મનના વિવેકથી; મનુષ્યો મને શ્રેષ્ઠ ધ્યાન સિવાય જોઈ શકતા નથી.

સાધ્યો નારાયણશ્ચૈવ વિષ્ણુસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ । ભવિષ્યતીહ નામ્ના તુ વારાહો નામ વિશ્રુતઃ ।। ૨૩.

સાધ્ય, નારાયણ અને ત્રણ લોકના સ્વામી વિષ્ણુ અહીં વરાહ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

ચતુર્બાહુશ્ચતુષ્પાદશ્ચતુર્નેત્રશ્ચતુર્મુખઃ। તદા સંવત્સરો ભૂત્વા યજ્ઞરૂપી ભવિષ્યતિ। ષડઙ્ગશ્ચ ત્રિશીર્ષશ્ચ ત્રિસ્થાને ત્રિશરીરવાન્ ।। ૨૩.

ચાર હાથ, ચાર પગ, ચાર આંખો અને ચાર મુખવાળો, એ પછી એક વર્ષરૂપ બની યજ્ઞરૂપ ધારણ કરશે; છ અંગ, ત્રણ માથા અને ત્રણ સ્થાનવાળો, ત્રણ શરીર ધરાવનાર હશે.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ ચતુર્યુગમ્। એતસ્ય પાદાશ્ચત્વારઃ અઙ્ગાનિ ક્રતવસ્તથા ।। ૨૩.

સતયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને કલિયુગ એના ચાર પગ છે; યજ્ઞો એના અંગો છે.

ભુજાશ્ચ વેદાશ્ચત્વારો ઋતુઃ સન્ધિમુખાનિ ચ। દ્વે મુખે દ્વે ચ અયને નેત્રાશ્ચ ચતુરસ્તથા ।। ૨૩.

એના હાથ ચાર વેદ છે; ઋતુઓ એના સાંધા છે; બે મુખ, બે અયન અને ચાર આંખો છે.

શિરાંસિ ત્રીણિ પર્વાણિ ફાલ્ગુન્યાષાઢકૃત્તિકાઃ। દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાનિ ત્રીણિ સ્થાનાનિ યાનિ તુ। સમ્ભવઃ પ્રલયશ્ચૈવ આશ્રમૌ દ્વૌ પ્રકીર્ત્તિતૌ ।। ૨૩.

ત્રણ માથા, સંધિ-પર્વ, ફાલ્ગુની, આષાઢ અને કૃત્તિકા છે; સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી એમ ત્રણ સ્થાન છે; ઉત્પત્તિ અને પ્રલય, અને બે આશ્રમ જણાવવામાં આવ્યા છે.

સ યદા કાલરૂપાભો વરાહત્વે વ્યવસ્થિતઃ। ભવિષ્યતિ યદા સાધ્યો વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૨૩.

જ્યારે એ સમયરૂપે વરાહ સ્વરૂપે સ્થાપિત થશે, ત્યારે સાધ્ય, વિષ્ણુ, નારાયણ, એ પ્રભુ અહીં રહેશે.

તદા ત્વમપિ દેવેશ ચતુર્વ્વક્ત્રો ભવિષ્યસિ। બ્રહ્મલોકનમસ્કાર્યો વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।। ૨૩.

ત્યારે, હે દેવોના સ્વામી, તું પણ ચતુરમુખી બનશે; બ્રહ્મલોકમાં પૂજનીય બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ-નારાયણ પ્રભુ હશે.

એકાર્ણવે પ્લવે ચૈવ શયાનં પુરુષં હરિમ્। યદા દ્રક્ષ્યસિ દેવેશં ધ્યાનયુક્તં મહામુનિમ્ ।। ૨૩.

જ્યારે તું એકમાત્ર મહાસાગરમાં તરતાં અને ધ્યાનમાં લીન એવા મહામુનિ, ભગવાન હરિને શયન કરતા જોશે,

તદાવાં મમ યોગેન મોહિતૌ નષ્ટચેતસૌ। અન્યોન્યસ્પર્દ્ધિનૌ રાત્રાવવિજ્ઞાય પરસ્પરમ્ ।। ૨૩.

ત્યારે મારા યોગબળે, તમે બંને મોહમાં પડી જશો, મન ગુમાવી દઈને રાતભર એકબીજાથી સ્પર્ધા કરતા, અને એકબીજાને ઓળખી શકશો નહીં.

એકૈકસ્યોદરસ્થાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા લોકાંશ્ચરાચરાન્। વિસ્મયં પરમં ગત્વા ધ્યાનાદ્‌બુદ્ધ્વા તુ માનુષૌ ।। ૨૩.

પછી, જ્યારે તમે એકબીજાના પેટમાં ચાલતા-ફરતા અને અચળ બધા લોકોએ જોઈને, અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી, ધ્યાનથી સમજશો કે તમે બંને માનવ છો,

તતસ્ત્વં પઝસંભૂતઃ પઝનાભઃ સનાતનઃ। પદ્માઙ્કિતસ્તદા કલ્પે ખ્યાતિં યાસ્યસિ પુષ્કલામ્ ।। ૨૩.

ત્યારે, કમળમાંથી જન્મેલો, કમળનાભી અને કમળના ચિહ્ન ધરાવતો, એ કાલ્પમાં તું અનંત મહિમા પ્રાપ્ત કરશે.