વાયુપુરાણમ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તા વિરજા બ્રહ્મવર્ચસઃ। રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

તેઓ બધા પાપોથી મુક્ત, નિર્વિકાર અને બ્રહ્મની તેજસ્વિતાથી ઉજળા બની, રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા આવવું અતિ દુર્લભ છે.

યદા તુ પુનરેવાયં કૃષ્ણવર્ણો ભયાનકઃ। મત્કૃતેન ચ વર્ણેન મત્કલ્પઃ કૃષ્ણ ઉચ્યતે ।। ૨૩.

પરંતુ જ્યારે આ સ્વરૂપ ફરીથી કાળાં અને ભયાનક બને છે, અને મારી જ રંગતથી 'કાળો' કહેવાય છે અને મને સમાન ગણાય છે,

તત્રાઽહં કાલસંકાશઃ કાલો લોકપ્રકાશનઃ । વિજ્ઞાતોઽહં ત્વયા બ્રહમન્ ઘોરો ઘોરપરાક્રમઃ ।। ૨૩.

ત્યાં હું કાળ જેવો છું, જે જગતને પ્રકાશિત કરે છે; હે બ્રહ્મન, તું મને ભયંકર અને ભયાનક શક્તિ ધરાવતો તરીકે ઓળખ્યો છે.

તસ્માદ્ઘોરત્વમાપન્નં યે માં વેત્સ્યન્તિ ભૂતલે। તેષામઘોરઃ શાન્તશ્ચ ભવિષ્યામ્યહમવ્યયઃ ।। ૨૩.

માટે, જ્યારે હું ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરું, ત્યારે પૃથ્વી પર જે લોકો મને ઓળખે છે, તેમના માટે હું અભય, શાંત અને અવિનાશી બની જઈશ.

તસ્માદ્વિશ્વત્વમાન્નં યે માં પશ્યન્તિ ભૂતલે । તેષાં શિવશ્ચ સૌમ્યશ્ચ ભવિષ્યામિ સદૈવ તુ ।। ૨૩.

માટે, જ્યારે હું સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ ધારણ કરું, ત્યારે પૃથ્વી પર જે લોકો મને જુએ છે, તેમના માટે હું હંમેશા શુભ અને સૌમ્ય બની રહીશ.

તસ્માચ્ચ વિશ્વરૂપો વૈ કલ્પોઽયં સમુદાહૃતઃ। વિશ્વરૂપા તથા ચેયં સાવિત્રી સમુદાહૃતા ।। ૨૩.

આ રીતે, આ સર્વવ્યાપી સ્વરૂપને મારું સ્વરૂપ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે; અને આવી જ રીતે, આ સાવિત્રી પણ સર્વરૂપા તરીકે ઓળખવામાં આવી છે.

સર્વરૂપાસ્તથા ચેમે સંવૃત્તા મમ પુત્રકાઃ। ચત્વારસ્તે સમાખ્યાતાઃ પાદા વૈ લોકસંમતાઃ ।। ૨૩.

હે મારા પુત્રો, આ બધા સ્વરૂપો મારામાંથી ઉત્પન્ન થયા છે; ચાર નામે ઓળખાયા છે, જે જગતમાં માન્ય છે.

તસ્માચ્ચ સર્વ વર્ણત્વં પ્રજાત્વં મે ભવિષ્યતિ। સર્વભક્ષ્યા ચ મેધ્યા ચ વર્ણતશ્ચ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

માટે, બધા વર્ણો અને બધા જન્મો મારા જ હશે; બધા ખાદ્ય અને પવિત્ર-અપવિત્ર વસ્તુઓ પણ વર્ણ પ્રમાણે મારી જ ગણાશે.

મોક્ષો ધર્મસ્તથાર્થશ્ચ કામશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્। તસ્માદ્વેત્તા ચ વેદ્યં ચ ચતુર્દ્ધા વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

મોક્ષ, ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ચાર; તેથી જ જાણનાર અને જાણવાનું પણ ચતુર્વિધ હશે.

ભૂતગ્રામાશ્ચ ચત્વારઃ આશ્રમાશ્ચતુરસ્તથા। ધર્મસ્ય પાદાશ્ચત્વાર શ્ચત્વારો મમ પુત્રકાઃ ।। ૨૩.

ચારે જાતિના જીવસમૂહો, અને એ જ રીતે ચાર આશ્રમો; ધર્મના પણ ચાર પગ છે, અને મારા પણ ચાર પુત્રો છે.

તસ્માચ્ચતુર્યુગાવસ્થં જગદ્વૈ સચરાચરમ્। ચતુર્દ્ધાઽવસ્થિતં ચૈવ ચતુષ્પાદં ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

માટે, ચારે યુગોની સ્થિતિમાં આ જગત, ચર અને અચર, ચતુર્વિધ રીતે સ્થિત છે અને ચતુર્પાદી બનશે.

ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહસ્તથા। જનસ્તપશ્ચ શાંતશ્ચ રુદ્રલોકસ્તતઃ પરમ્ ।। ૨૩.

ભૂલોક, પછી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને મહલોક; જનલોક, તપલોક, શાંતિલોક અને એથી આગળ રુદ્રલોક.

સ્વર્લોકો હિ તૃતીયસ્તુ ચતુર્થસ્તુ મહઃ સ્મૃતઃ। તત્ર લોકઃ પરં સ્થાનં પરન્તદ્યોગિનાં સ્મૃતમ્ ।। ૨૩.

સ્વર્લોક ત્રીજું છે અને ચોથું મહલોક કહેવાય છે; ત્યાં લોક પરમ સ્થાન છે, જેને યોગીઓ શ્રેષ્ઠ માને છે.

નિર્મમા નિરહંકારાઃ કામક્રોધવિવર્જ્જિતાઃ। દ્રક્ષ્યન્તે તદ્વિદો યુક્તા ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકાઃ ।। ૨૩.

જેમાં મમત્વ નથી, અહંકાર નથી, કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, એવા જ્ઞાનીઓ, યોગમાં તત્પર અને ધ્યાનમાં લીન રહીને એ સ્થાનને અનુભવે છે.

યસ્માચ્ચતુષ્પદા હ્યેષા ત્વયા દૃષ્ટા સરસ્વતી। તસ્માચ્ચ પશવઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ ચતુષ્પદાઃ। તસ્માચ્ચૈષાં ભવિષ્યન્તિ ચત્વારો વૈ પયોધરાઃ ।। ૨૩.

કારણ કે તું સરસ્વતીને ચતુર્પાદી રૂપે જોઈ છે, તેથી બધા પશુઓ પણ ચતુર્પાદી બનશે; અને તેથી તેઓને ચાર દુધણીઓ હશે.

સોમશ્ચ મન્ત્રસંયુક્તો યસ્માન્મમ મુખાચ્ચ્યુતઃ। જીવઃ પ્રાણભૃતાં બ્રહ્મન્ સર્વઃ પીત્વા સ્તનૈર્ઘૃતમ્ ।। ૨૩.

મારા મુખમાંથી મંત્રસહિત સોમ વહેતો હોવાથી, હે બ્રહ્મન, બધા જીવધારીઓના પ્રાણ એ દુધણીઓમાંથી ઘી પીવે છે.

તસ્માત્ સોમમયં ચૈતદમૃતં ચૈવ સંજ્ઞિતમ્। ચતુષ્પાદા ભવિષ્યન્તિ શ્વેતત્વં ચાસ્ય તેન તત્ ।। ૨૩.

માટે, આને સોમમય અમૃત કહેવાય છે; તેઓ ચતુર્પાદી હશે અને એનું ધોળાપણું પણ એથી જ છે.

યસ્માચ્ચૈવં ક્રિયાભૂત્વા દ્વિપાદા વૈ મહેશ્વરી। દૃષ્ટા પુનસ્ત્વયા ચૈષા સાવિત્રી લોકભાવિની। તસ્માદ્વૈ દ્વિપદાઃ સર્વે દ્વિસ્તનાશ્ચ નરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૩.

મહાદેવી જ્યારે ક્રિયાશીલ બનીને બે પગવાળી રૂપે પ્રગટ થઈ, અને એ લોકપાલક સાવિત્રીને તું જોઈ, તેથી બધા બે પગવાળા મનુષ્યોને બે સ્તનવાળા કહેવાયા છે.

યસ્માચ્ચૈવમજા ભૂત્વા સર્વવર્ણા મહેશ્વરી। દૃષ્ટા ત્વયા મહાસત્ત્વા સર્વભૂતધરા પરા। તસ્માત્તુ વિશ્વરૂપત્વમજાનાં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

મહાદેવી જ્યારે અજ અને સર્વ વર્ણોમાં પ્રગટ થઈ, અને તું એ મહાશક્તિશાળી સર્વ જીવોની આધારરૂપા પરમાને જોઈ, તેથી અજાઓને વિશ્વરૂપ મળશે.

અજશ્ચૈવ મહાતેજા વિશ્વરૂપો ભવિષ્યતિ। અમોઘરેતાઃ સર્વત્ર મુખે ચાસ્ય હુતાશનઃ। તસ્માત્ સર્વગતો મેધ્યઃ પશુરૂપી હુતાશનઃ ।। ૨૩.

મહાતેજસ્વી અજ પણ વિશ્વરૂપ ધારણ કરશે; એનું વંશ ક્યારેય નિષ્ફળ નહીં થાય અને એના મોઢામાં અગ્નિ રહેશે. તેથી સર્વત્ર પશુરૂપે રહેલો અગ્નિ પવિત્ર અને વ્યાપક છે.

તપસા ભાવિતાત્માનો યે વૈ દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ। ઈશિત્વે ચ શિવત્વે ચ સર્વગં સર્વતઃ સ્થિરમ્ ।। ૨૩.

જે દ્વિજોએ તપ દ્વારા આત્માને શુદ્ધ કર્યો છે, તેઓ ઈશ્વરત્વ અને કલ્યાણરૂપતામાં સર્વવ્યાપી, અડગ ભગવાનને જોઈ શકશે.

રજસ્તમોવિનિર્મુક્તાસ્ત્યક્ત્વા માનુષ્યકમ્બુવિ। મત્સમીપં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

જે રજ અને તમથી મુક્ત થઈ, માનવ દેહ છોડી દેશે, તેઓ મારા નજીક આવી પહોંચશે, જ્યાંથી પાછા ફરવું અઘરું છે.

ઇત્યેવમુક્તો ભગવાન્ બ્રહ્મા રુદ્રેણ વૈ દ્વિજાઃ। પ્રણમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા પુનરાહ પિતામહઃ ।। ૨૩.

આ રીતે રુદ્રે કહ્યા પછી, ભગવાન બ્રહ્માએ ભક્તિપૂર્વક નમન કરી, ફરી પિતામહ તરીકે બોલ્યા.

ભગવન્દેવદેવેશ વિશ્વરૂપી મહેશ્વરઃ। ઇમાસ્તવ મહાદેવ તનવો લોકવન્દિતાઃ ।। ૨૩.

હે દેવોના દેવ, વિશ્વરૂપ, મહાદેવ, તારા આ રૂપોને બધા લોકોએ વંદન કર્યા છે.

વિશ્વરૂપ મહાસત્ત્વ કસ્મિન્ કાલે મહાભુજ। કસ્યાં વા યુગસમ્ભૂત્યાં દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વાં દ્વિજાતયઃ ।। ૨૩.

હે વિશ્વરૂપ, મહાશક્તિશાળી, મહાબાહુ, કયા સમયે, કયા યુગમાં દ્વિજાતિઓ તને જોઈ શકશે?

કેન વા તત્ત્વયોગેન ધ્યાનયોગેન કેન વા । તનવસ્તે મહાદેવ શક્યા દ્રષ્ટું દ્વિજાતિભિઃ ।। ૨૩.

કયા તત્વયોગ કે કયા ધ્યાનયોગ દ્વારા, હે મહાદેવ, તારા આ રૂપોને દ્વિજાતિઓ જોઈ શકે છે?

તપસા નૈવ યોગેન દાનધર્મફલેન વા। ન તીર્થફલયોગેન ક્રતુભિર્વા સદક્ષિણૈઃ ।। ૨૩.

ન તપથી, ન યોગથી, ન દાન-ધર્મના ફળથી, ન તીર્થના ફળથી, ન યોગ્ય દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી પણ હું જોવા મળતો નથી.

ન વેદાધ્યાપનૈર્વાપિ ન ચિત્તેન વિવેદનૈઃ । શક્યોઽહં માનુર્ષૈદ્રષ્ટુમૃતે ધ્યાનાત્પરં ન હિ ।। ૨૩.

ન તો વેદના અભ્યાસથી, ન મનના વિવેકથી; મનુષ્યો મને શ્રેષ્ઠ ધ્યાન સિવાય જોઈ શકતા નથી.

સાધ્યો નારાયણશ્ચૈવ વિષ્ણુસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ । ભવિષ્યતીહ નામ્ના તુ વારાહો નામ વિશ્રુતઃ ।। ૨૩.

સાધ્ય, નારાયણ અને ત્રણ લોકના સ્વામી વિષ્ણુ અહીં વરાહ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.