વાયુપુરાણમ્

શ્વેતકલ્પો યદા હ્યાસીદહં શ્વેતસ્તતોઽભવમ્। શ્વેતોષ્ણીષઃ શ્વેતમાલ્યઃ શ્વેતામ્બરધરઃ શિવઃ ।। ૨૩.

જ્યારે શ્વેત યુગ હતો, ત્યારે હું પણ શ્વેત થયો; શ્વેત પાગડી, શ્વેત માળા અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, હે શિવ.

શ્વેતાસ્થિમાંસરોમા ચ શ્વેતત્વક્ શ્વેતલોહિતઃ। તેન નામ્ના ચ વિખ્યાતઃ શ્વેતકલ્પસ્તદા હ્યસૌ ।। ૨૩.

શ્વેત હાડકાં, માંસ અને વાળ, શ્વેત ચામડી, શ્વેત લોહી; એ નામથી એ શ્વેત યુગ પ્રસિદ્ધ થયો.

મત્પ્રસાદાચ્ચ દેવેશઃ શ્વેતાઙ્ગઃ શ્વેતલોહિતઃ। શ્વેતવર્ણા તદા હ્યાસીદ્ગાયત્રી બ્રહ્મસંજ્ઞિતા ।। ૨૩.

મારી કૃપાથી, હે દેવેશ, શરીર શ્વેત થયું, લોહી પણ શ્વેત; ત્યારે ગાયત્રી, જે બ્રહ્મ તરીકે ઓળખાય છે, એ પણ શ્વેત રંગની હતી.

યસ્માદહં ચ દેવેશ ત્વયા ગુહ્યે પદે સ્થિતઃ। વિજ્ઞાતઃ સ્વેન તપસા સદ્યો જાતઃ સનાતનઃ। સદ્યો જાતેતિ બ્રહ્મૈતદ્ ગુહ્યં ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૨૩.

હે દેવેશ, કેમ કે હું તારા ગુપ્ત સ્થાનમાં સ્થિત થયો, તારા તપથી ઓળખાયો, તરત જન્મેલો, સનાતન છું; તેથી આ બ્રહ્મને 'તુરંત જન્મેલો' કહે છે અને ગુપ્ત પણ કહેવાય છે.

તસ્માદ્ ગુહ્યત્વમાપન્નં યે વેત્સ્યન્તિ દ્વિજાતયઃ। તત્સમીપઙ્ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

આથી, એ ગુપ્તતા પામ્યું છે; જે દ્વિજાતિ એ જાણશે, તેઓ તેની નજીક પહોંચશે, અને પાછા ફરવું દુર્લભ રહેશે.

યદાઽહં ચ પુનસ્ત્વાસં લોહિતો નામ નામતઃ। મમકૃતેન વર્ણેન કલ્પો વૈ લોહિતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૩.

જ્યારે હું ફરીથી લાલ નામે ઓળખાયો, મારા પોતાના રંગથી એ યુગ લાલ કહેવાયો.

તદા લોહિતમાસાસ્થિલોહિતક્ષીરસન્નિભા । લોહિતાક્ષસ્તનવતી ગાયત્રી ગૌઃ પ્રકીર્તિતા ।। ૨૩.

ત્યારે લાલ હાડકાં, લાલ દૂધ જેવું, લાલ આંખો, સ્તનવાળી ગાયત્રી ગૌ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

તતોઽસ્ય લોહિતત્વેન વર્ણસ્ય ચ વિપર્ય્યયે। વામત્વાચ્ચૈવ યોગસ્ય વામદેવત્વમાગતઃ ।। ૨૩.

પછી, લાલ રંગ અને રંગના ફેરફારથી, અને યોગના ડાબા પંથથી, વામદેવ અવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ.

તથાપિ હિ મહાસત્ત્વ ત્વયાઽહં નિયતાત્મના। વિજ્ઞાતઃ શ્વેત વર્ણેન તસ્માદ્વર્ણોત્તમઃ સ્મૃતઃ । તતોઽહં વામદેવેતિ ખ્યાતિં યાતો મહીતલે ।। ૨૩.

તથાપિ, હે મહાસત્ત્વ, તું સંયમિત આત્માથી મને શ્વેત રંગથી ઓળખ્યો; તેથી એ શ્રેષ્ઠ રંગ ગણાય છે. તેથી હું ધરતી પર વામદેવ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

યે ચાપિ વામદેવત્વં જ્ઞાસ્યન્તીહ દ્વિજાતયઃ। વિજ્ઞાય ચેમાં રુદ્રાણીં ગાયત્રીં માતરં વિભો ।। ૨૩.

અહીં જે દ્વિજાતિઓ વામદેવત્વને ઓળખશે અને આ રુદ્રાણી ગાયત્રીને માતા રૂપે ઓળખશે, હે પ્રભુ,

સર્વપાપવિનિર્મુક્તા વિરજા બ્રહ્મવર્ચસઃ। રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

તેઓ બધા પાપોથી મુક્ત, નિર્વિકાર અને બ્રહ્મની તેજસ્વિતાથી ઉજળા બની, રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા આવવું અતિ દુર્લભ છે.

યદા તુ પુનરેવાયં કૃષ્ણવર્ણો ભયાનકઃ। મત્કૃતેન ચ વર્ણેન મત્કલ્પઃ કૃષ્ણ ઉચ્યતે ।। ૨૩.

પરંતુ જ્યારે આ સ્વરૂપ ફરીથી કાળાં અને ભયાનક બને છે, અને મારી જ રંગતથી 'કાળો' કહેવાય છે અને મને સમાન ગણાય છે,

તત્રાઽહં કાલસંકાશઃ કાલો લોકપ્રકાશનઃ । વિજ્ઞાતોઽહં ત્વયા બ્રહમન્ ઘોરો ઘોરપરાક્રમઃ ।। ૨૩.

ત્યાં હું કાળ જેવો છું, જે જગતને પ્રકાશિત કરે છે; હે બ્રહ્મન, તું મને ભયંકર અને ભયાનક શક્તિ ધરાવતો તરીકે ઓળખ્યો છે.

તસ્માદ્ઘોરત્વમાપન્નં યે માં વેત્સ્યન્તિ ભૂતલે। તેષામઘોરઃ શાન્તશ્ચ ભવિષ્યામ્યહમવ્યયઃ ।। ૨૩.

માટે, જ્યારે હું ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરું, ત્યારે પૃથ્વી પર જે લોકો મને ઓળખે છે, તેમના માટે હું અભય, શાંત અને અવિનાશી બની જઈશ.

તસ્માદ્વિશ્વત્વમાન્નં યે માં પશ્યન્તિ ભૂતલે । તેષાં શિવશ્ચ સૌમ્યશ્ચ ભવિષ્યામિ સદૈવ તુ ।। ૨૩.

માટે, જ્યારે હું સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ ધારણ કરું, ત્યારે પૃથ્વી પર જે લોકો મને જુએ છે, તેમના માટે હું હંમેશા શુભ અને સૌમ્ય બની રહીશ.

તસ્માચ્ચ વિશ્વરૂપો વૈ કલ્પોઽયં સમુદાહૃતઃ। વિશ્વરૂપા તથા ચેયં સાવિત્રી સમુદાહૃતા ।। ૨૩.

આ રીતે, આ સર્વવ્યાપી સ્વરૂપને મારું સ્વરૂપ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે; અને આવી જ રીતે, આ સાવિત્રી પણ સર્વરૂપા તરીકે ઓળખવામાં આવી છે.

સર્વરૂપાસ્તથા ચેમે સંવૃત્તા મમ પુત્રકાઃ। ચત્વારસ્તે સમાખ્યાતાઃ પાદા વૈ લોકસંમતાઃ ।। ૨૩.

હે મારા પુત્રો, આ બધા સ્વરૂપો મારામાંથી ઉત્પન્ન થયા છે; ચાર નામે ઓળખાયા છે, જે જગતમાં માન્ય છે.

તસ્માચ્ચ સર્વ વર્ણત્વં પ્રજાત્વં મે ભવિષ્યતિ। સર્વભક્ષ્યા ચ મેધ્યા ચ વર્ણતશ્ચ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

માટે, બધા વર્ણો અને બધા જન્મો મારા જ હશે; બધા ખાદ્ય અને પવિત્ર-અપવિત્ર વસ્તુઓ પણ વર્ણ પ્રમાણે મારી જ ગણાશે.

મોક્ષો ધર્મસ્તથાર્થશ્ચ કામશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્। તસ્માદ્વેત્તા ચ વેદ્યં ચ ચતુર્દ્ધા વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

મોક્ષ, ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ચાર; તેથી જ જાણનાર અને જાણવાનું પણ ચતુર્વિધ હશે.

ભૂતગ્રામાશ્ચ ચત્વારઃ આશ્રમાશ્ચતુરસ્તથા। ધર્મસ્ય પાદાશ્ચત્વાર શ્ચત્વારો મમ પુત્રકાઃ ।। ૨૩.

ચારે જાતિના જીવસમૂહો, અને એ જ રીતે ચાર આશ્રમો; ધર્મના પણ ચાર પગ છે, અને મારા પણ ચાર પુત્રો છે.

તસ્માચ્ચતુર્યુગાવસ્થં જગદ્વૈ સચરાચરમ્। ચતુર્દ્ધાઽવસ્થિતં ચૈવ ચતુષ્પાદં ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

માટે, ચારે યુગોની સ્થિતિમાં આ જગત, ચર અને અચર, ચતુર્વિધ રીતે સ્થિત છે અને ચતુર્પાદી બનશે.

ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહસ્તથા। જનસ્તપશ્ચ શાંતશ્ચ રુદ્રલોકસ્તતઃ પરમ્ ।। ૨૩.

ભૂલોક, પછી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને મહલોક; જનલોક, તપલોક, શાંતિલોક અને એથી આગળ રુદ્રલોક.

સ્વર્લોકો હિ તૃતીયસ્તુ ચતુર્થસ્તુ મહઃ સ્મૃતઃ। તત્ર લોકઃ પરં સ્થાનં પરન્તદ્યોગિનાં સ્મૃતમ્ ।। ૨૩.

સ્વર્લોક ત્રીજું છે અને ચોથું મહલોક કહેવાય છે; ત્યાં લોક પરમ સ્થાન છે, જેને યોગીઓ શ્રેષ્ઠ માને છે.

નિર્મમા નિરહંકારાઃ કામક્રોધવિવર્જ્જિતાઃ। દ્રક્ષ્યન્તે તદ્વિદો યુક્તા ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકાઃ ।। ૨૩.

જેમાં મમત્વ નથી, અહંકાર નથી, કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, એવા જ્ઞાનીઓ, યોગમાં તત્પર અને ધ્યાનમાં લીન રહીને એ સ્થાનને અનુભવે છે.

યસ્માચ્ચતુષ્પદા હ્યેષા ત્વયા દૃષ્ટા સરસ્વતી। તસ્માચ્ચ પશવઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ ચતુષ્પદાઃ। તસ્માચ્ચૈષાં ભવિષ્યન્તિ ચત્વારો વૈ પયોધરાઃ ।। ૨૩.

કારણ કે તું સરસ્વતીને ચતુર્પાદી રૂપે જોઈ છે, તેથી બધા પશુઓ પણ ચતુર્પાદી બનશે; અને તેથી તેઓને ચાર દુધણીઓ હશે.

સોમશ્ચ મન્ત્રસંયુક્તો યસ્માન્મમ મુખાચ્ચ્યુતઃ। જીવઃ પ્રાણભૃતાં બ્રહ્મન્ સર્વઃ પીત્વા સ્તનૈર્ઘૃતમ્ ।। ૨૩.

મારા મુખમાંથી મંત્રસહિત સોમ વહેતો હોવાથી, હે બ્રહ્મન, બધા જીવધારીઓના પ્રાણ એ દુધણીઓમાંથી ઘી પીવે છે.

તસ્માત્ સોમમયં ચૈતદમૃતં ચૈવ સંજ્ઞિતમ્। ચતુષ્પાદા ભવિષ્યન્તિ શ્વેતત્વં ચાસ્ય તેન તત્ ।। ૨૩.

માટે, આને સોમમય અમૃત કહેવાય છે; તેઓ ચતુર્પાદી હશે અને એનું ધોળાપણું પણ એથી જ છે.

યસ્માચ્ચૈવં ક્રિયાભૂત્વા દ્વિપાદા વૈ મહેશ્વરી। દૃષ્ટા પુનસ્ત્વયા ચૈષા સાવિત્રી લોકભાવિની। તસ્માદ્વૈ દ્વિપદાઃ સર્વે દ્વિસ્તનાશ્ચ નરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૩.

મહાદેવી જ્યારે ક્રિયાશીલ બનીને બે પગવાળી રૂપે પ્રગટ થઈ, અને એ લોકપાલક સાવિત્રીને તું જોઈ, તેથી બધા બે પગવાળા મનુષ્યોને બે સ્તનવાળા કહેવાયા છે.

યસ્માચ્ચૈવમજા ભૂત્વા સર્વવર્ણા મહેશ્વરી। દૃષ્ટા ત્વયા મહાસત્ત્વા સર્વભૂતધરા પરા। તસ્માત્તુ વિશ્વરૂપત્વમજાનાં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

મહાદેવી જ્યારે અજ અને સર્વ વર્ણોમાં પ્રગટ થઈ, અને તું એ મહાશક્તિશાળી સર્વ જીવોની આધારરૂપા પરમાને જોઈ, તેથી અજાઓને વિશ્વરૂપ મળશે.