વાયુપુરાણમ્

આનન્દસ્તુ સ વિજ્ઞેય આનન્દસ્તે મહાલયઃ। ગાલવ્યગોત્રતપસા મમ પુત્રસ્ત્વમાગતઃ ।। ૨૩.

'એ આનંદ તરીકે ઓળખાય છે, આનંદ એ મહાન નિવાસસ્થાન છે; ગાલવ વંશની તપસ્યા દ્વારા તું મારું સંતાન બન્યો છે.'

ત્વયિ યોગશ્ચ સાઙ્ખ્યશ્ચ તપો વિદ્યાવિધિઃ ક્રિયા। ઋતં સ્ત્યઞ્ચ યદ્બ્રહ્મ અહિંસા સન્તતિક્રમાઃ ।। ૨૩.

તમામાં યોગ, સાંખ્ય, તપ, જ્ઞાન, વિધી, ક્રિયા, સત્ય, ઈમાનદારી, બ્રહ્મ, અહિંસા અને સંતાનનો પ્રવાહ—all બધું વસે છે.

ધ્યાનં ધ્યાનવપુઃ શાન્તિર્વિદ્યાઽપિદ્યામતિર્ધૃતિઃ। કાન્તિઃ શાન્તિઃ સ્મૃતિર્મેધા લજ્જા શુદ્દિઃ સરસ્વતી। તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્રિયા ચૈવ લજ્જા ક્ષાન્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૨૩.

ધ્યાન, ધ્યાનરૂપ, શાંતિ, જ્ઞાન, અજ્ઞાન, નિશ્ચય, ધીરજ, તેજ, શાંતિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, લાજ, પવિત્રતા, સરસ્વતી, સંતોષ, પોષણ, ક્રિયા, લાજ, ક્ષમાશીલતા અને સ્થિરતા—આ બધું પણ તું જ છે.

ષડ્‌વિંશત્તદ્ગુણા હ્યેષા દ્વાત્રિશાક્ષરસંજ્ઞિતા । પ્રકૃતિં વિદ્ધિતાં બ્રહ્મંસ્ત્વત્પ્રસૂતિં મહેશ્વરીમ્ ।। ૨૩.

આ છવીસ ગુણો છે, જે બત્રીસ અક્ષરથી ઓળખાય છે; આ સ્વભાવને તું બ્રહ્મ, તારી જ સંતાન, મહાદેવી તરીકે જાણ.

સૈષા ભગવતી દેવી તત્પ્રસૂતિઃ સ્વયમ્ભુવઃ। ચતુર્મુખી જગદ્યોનિઃ પ્રકૃતિ ર્ગૌઃ પ્રકીર્ત્તિતા । પ્રધાનં પ્રકૃતિં ચૈવ યદાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ।। ૨૩.

આ ભગવતી દેવી, સ્વયંભૂની સંતાન, ચતુર્મુખી, જગતની જનની, પ્રકૃતિ અને ગૌ તરીકે ઓળખાય છે; તત્વવિચારકોએ જેને પ્રધાન અને પ્રકૃતિ કહ્યું છે.

અજામેતાં લોહિતાં શુક્લકૃષ્ણાં વિશ્વં સંપ્રસૃજમાનાં સુરૂપામ્। અજોઽહં વૈ બુદ્ધિમાન્વિશ્વરૂપાં ગાયત્રીં ગાં વિશ્વરૂપાં હિ બુદ્ધ્વા ।। ૨૩.૫૧ એવમુક્તવા મહાદેવઃ અટ્ટહાસમથાકરોત્ । વલિતાસ્ફોટિતરવં કહાકહનદન્તથા ।। ૨૩.

આ અજ્ઞાત, લાલ, સફેદ અને કાળી, સમગ્ર જગતને ફેલાવનારી, સુંદર સ્વરૂપવાળી છે; હું પણ અજ્ઞાત, બુદ્ધિશાળી, સર્વરૂપવાળો છું, ગાયત્રીને, ગૌના સર્વરૂપને જાણીને.

તતોઽસ્ય પાર્શ્વતો દિવ્યાઃ સર્વરૂપાઃ કુમારકાઃ। જટી મુણ્ડી શિખણ્ડી ચ અર્દ્ધમુણ્ડશ્ચ જજ્ઞિરે ।। ૨૩.

પછી, તેના બાજુમાંથી, વિવિધ સ્વરૂપના દિવ્ય બાળકો ઉત્પન્ન થયા: કોઈ જટાવાળા, કોઈ મુંડન કરેલા, કોઈ શિખાવાળા અને કોઈ અડધા મુંડેલા.

તતસ્તે તુ યથોક્તેન યોગેન સુમહૌજસઃ। દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ ઉપાસિત્વા મહેશ્વરમ્ ।। ૨૩.

પછી, તેઓએ કહેલા યોગ પ્રમાણે, મહાન તેજ સાથે, હજારો દિવ્ય વર્ષ સુધી મહેશ્વરનું પૂજન કર્યું.

ધર્મોપદેશં નિયતં કૃત્વા યોગમયં દૃઢમ્। શિષ્ટાનાં નિયતાત્માનઃ પ્રવિષ્ટા રુદ્રમીશ્વરમ્ ।। ૨૩.

ધર્મના ઉપદેશને, યોગથી ભરપૂર અને દૃઢ બનાવી, સંયમિત આત્માવાળાઓએ રુદ્ર ઈશ્વરમાં પ્રવેશ કર્યો.

તતો વિસ્મયમાપન્નો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। પ્રપન્નસ્તુ મહાદેવં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા। ઉવાચ વચનં સર્વં શ્વેતત્વન્તે કથં વિભો ।। ૨૩.

પછી, બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, આશ્ચર્યચકિત થયા; તેમણે ભક્તિભર્યા મનથી મહાદેવ પાસે જઈને પૂછ્યું: 'પ્રભુ, શ્વેત અવસ્થાના અંતે કેમ?'

શ્વેતકલ્પો યદા હ્યાસીદહં શ્વેતસ્તતોઽભવમ્। શ્વેતોષ્ણીષઃ શ્વેતમાલ્યઃ શ્વેતામ્બરધરઃ શિવઃ ।। ૨૩.

જ્યારે શ્વેત યુગ હતો, ત્યારે હું પણ શ્વેત થયો; શ્વેત પાગડી, શ્વેત માળા અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, હે શિવ.

શ્વેતાસ્થિમાંસરોમા ચ શ્વેતત્વક્ શ્વેતલોહિતઃ। તેન નામ્ના ચ વિખ્યાતઃ શ્વેતકલ્પસ્તદા હ્યસૌ ।। ૨૩.

શ્વેત હાડકાં, માંસ અને વાળ, શ્વેત ચામડી, શ્વેત લોહી; એ નામથી એ શ્વેત યુગ પ્રસિદ્ધ થયો.

મત્પ્રસાદાચ્ચ દેવેશઃ શ્વેતાઙ્ગઃ શ્વેતલોહિતઃ। શ્વેતવર્ણા તદા હ્યાસીદ્ગાયત્રી બ્રહ્મસંજ્ઞિતા ।। ૨૩.

મારી કૃપાથી, હે દેવેશ, શરીર શ્વેત થયું, લોહી પણ શ્વેત; ત્યારે ગાયત્રી, જે બ્રહ્મ તરીકે ઓળખાય છે, એ પણ શ્વેત રંગની હતી.

યસ્માદહં ચ દેવેશ ત્વયા ગુહ્યે પદે સ્થિતઃ। વિજ્ઞાતઃ સ્વેન તપસા સદ્યો જાતઃ સનાતનઃ। સદ્યો જાતેતિ બ્રહ્મૈતદ્ ગુહ્યં ચૈવ પ્રકીર્તિતમ્ ।। ૨૩.

હે દેવેશ, કેમ કે હું તારા ગુપ્ત સ્થાનમાં સ્થિત થયો, તારા તપથી ઓળખાયો, તરત જન્મેલો, સનાતન છું; તેથી આ બ્રહ્મને 'તુરંત જન્મેલો' કહે છે અને ગુપ્ત પણ કહેવાય છે.

તસ્માદ્ ગુહ્યત્વમાપન્નં યે વેત્સ્યન્તિ દ્વિજાતયઃ। તત્સમીપઙ્ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

આથી, એ ગુપ્તતા પામ્યું છે; જે દ્વિજાતિ એ જાણશે, તેઓ તેની નજીક પહોંચશે, અને પાછા ફરવું દુર્લભ રહેશે.

યદાઽહં ચ પુનસ્ત્વાસં લોહિતો નામ નામતઃ। મમકૃતેન વર્ણેન કલ્પો વૈ લોહિતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૩.

જ્યારે હું ફરીથી લાલ નામે ઓળખાયો, મારા પોતાના રંગથી એ યુગ લાલ કહેવાયો.

તદા લોહિતમાસાસ્થિલોહિતક્ષીરસન્નિભા । લોહિતાક્ષસ્તનવતી ગાયત્રી ગૌઃ પ્રકીર્તિતા ।। ૨૩.

ત્યારે લાલ હાડકાં, લાલ દૂધ જેવું, લાલ આંખો, સ્તનવાળી ગાયત્રી ગૌ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

તતોઽસ્ય લોહિતત્વેન વર્ણસ્ય ચ વિપર્ય્યયે। વામત્વાચ્ચૈવ યોગસ્ય વામદેવત્વમાગતઃ ।। ૨૩.

પછી, લાલ રંગ અને રંગના ફેરફારથી, અને યોગના ડાબા પંથથી, વામદેવ અવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ.

તથાપિ હિ મહાસત્ત્વ ત્વયાઽહં નિયતાત્મના। વિજ્ઞાતઃ શ્વેત વર્ણેન તસ્માદ્વર્ણોત્તમઃ સ્મૃતઃ । તતોઽહં વામદેવેતિ ખ્યાતિં યાતો મહીતલે ।। ૨૩.

તથાપિ, હે મહાસત્ત્વ, તું સંયમિત આત્માથી મને શ્વેત રંગથી ઓળખ્યો; તેથી એ શ્રેષ્ઠ રંગ ગણાય છે. તેથી હું ધરતી પર વામદેવ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

યે ચાપિ વામદેવત્વં જ્ઞાસ્યન્તીહ દ્વિજાતયઃ। વિજ્ઞાય ચેમાં રુદ્રાણીં ગાયત્રીં માતરં વિભો ।। ૨૩.

અહીં જે દ્વિજાતિઓ વામદેવત્વને ઓળખશે અને આ રુદ્રાણી ગાયત્રીને માતા રૂપે ઓળખશે, હે પ્રભુ,

સર્વપાપવિનિર્મુક્તા વિરજા બ્રહ્મવર્ચસઃ। રુદ્રલોકં ગમિષ્યન્તિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।। ૨૩.

તેઓ બધા પાપોથી મુક્ત, નિર્વિકાર અને બ્રહ્મની તેજસ્વિતાથી ઉજળા બની, રુદ્રલોકમાં જશે, જ્યાંથી પાછા આવવું અતિ દુર્લભ છે.

યદા તુ પુનરેવાયં કૃષ્ણવર્ણો ભયાનકઃ। મત્કૃતેન ચ વર્ણેન મત્કલ્પઃ કૃષ્ણ ઉચ્યતે ।। ૨૩.

પરંતુ જ્યારે આ સ્વરૂપ ફરીથી કાળાં અને ભયાનક બને છે, અને મારી જ રંગતથી 'કાળો' કહેવાય છે અને મને સમાન ગણાય છે,

તત્રાઽહં કાલસંકાશઃ કાલો લોકપ્રકાશનઃ । વિજ્ઞાતોઽહં ત્વયા બ્રહમન્ ઘોરો ઘોરપરાક્રમઃ ।। ૨૩.

ત્યાં હું કાળ જેવો છું, જે જગતને પ્રકાશિત કરે છે; હે બ્રહ્મન, તું મને ભયંકર અને ભયાનક શક્તિ ધરાવતો તરીકે ઓળખ્યો છે.

તસ્માદ્ઘોરત્વમાપન્નં યે માં વેત્સ્યન્તિ ભૂતલે। તેષામઘોરઃ શાન્તશ્ચ ભવિષ્યામ્યહમવ્યયઃ ।। ૨૩.

માટે, જ્યારે હું ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરું, ત્યારે પૃથ્વી પર જે લોકો મને ઓળખે છે, તેમના માટે હું અભય, શાંત અને અવિનાશી બની જઈશ.

તસ્માદ્વિશ્વત્વમાન્નં યે માં પશ્યન્તિ ભૂતલે । તેષાં શિવશ્ચ સૌમ્યશ્ચ ભવિષ્યામિ સદૈવ તુ ।। ૨૩.

માટે, જ્યારે હું સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ ધારણ કરું, ત્યારે પૃથ્વી પર જે લોકો મને જુએ છે, તેમના માટે હું હંમેશા શુભ અને સૌમ્ય બની રહીશ.

તસ્માચ્ચ વિશ્વરૂપો વૈ કલ્પોઽયં સમુદાહૃતઃ। વિશ્વરૂપા તથા ચેયં સાવિત્રી સમુદાહૃતા ।। ૨૩.

આ રીતે, આ સર્વવ્યાપી સ્વરૂપને મારું સ્વરૂપ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે; અને આવી જ રીતે, આ સાવિત્રી પણ સર્વરૂપા તરીકે ઓળખવામાં આવી છે.

સર્વરૂપાસ્તથા ચેમે સંવૃત્તા મમ પુત્રકાઃ। ચત્વારસ્તે સમાખ્યાતાઃ પાદા વૈ લોકસંમતાઃ ।। ૨૩.

હે મારા પુત્રો, આ બધા સ્વરૂપો મારામાંથી ઉત્પન્ન થયા છે; ચાર નામે ઓળખાયા છે, જે જગતમાં માન્ય છે.

તસ્માચ્ચ સર્વ વર્ણત્વં પ્રજાત્વં મે ભવિષ્યતિ। સર્વભક્ષ્યા ચ મેધ્યા ચ વર્ણતશ્ચ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

માટે, બધા વર્ણો અને બધા જન્મો મારા જ હશે; બધા ખાદ્ય અને પવિત્ર-અપવિત્ર વસ્તુઓ પણ વર્ણ પ્રમાણે મારી જ ગણાશે.

મોક્ષો ધર્મસ્તથાર્થશ્ચ કામશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્। તસ્માદ્વેત્તા ચ વેદ્યં ચ ચતુર્દ્ધા વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૨૩.

મોક્ષ, ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ચાર; તેથી જ જાણનાર અને જાણવાનું પણ ચતુર્વિધ હશે.