વાયુપુરાણમ્

પ્રજાનાં પતયશ્ચાન્યે દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તથા । ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમત્રિઃ પ્રજાપતિઃ

અન્ય પ્રજાપતિઓમાં દક્ષ અને પ્રાચેતસ હતા; અત્રિ પ્રજાપતિએ ઉત્તાનપાદને પુત્ર તરીકે સ્વીકાર્યા.

દક્ષકસ્ય તુ પુત્રોઽસ્ય રાજા હ્યાસીત્ પ્રજાપતેઃ । સ્વાયમ્ભુવેન મનુના દત્તોઽત્રેઃ કારણં પ્રતિ

દક્ષનો પુત્ર પ્રજાપતિની સંતાનમાં રાજા બન્યો હતો. સ્વાયંભુવ મનુએ તેને એક ખાસ કારણસર અત્રિને આપ્યો હતો.

મન્વન્તરમથાસાદ્ય ભવિષ્યં ચાક્ષુષસ્ય હ । ષષ્ઠં તદનુવક્ષ્યામિ ઉપોદ્ઘાતેન વૈ દ્વિજાઃ

જ્યારે ચક્ષુષ મન્વંતર આવશે, ત્યારે હું છઠ્ઠું મન્વંતર વિગતે કહીશ, દ્વિજોએ, શરૂઆતથી સમજાવીશ.

ઉત્તાનપાદાચ્ચતુરા સૂનૃતા વિત્તભાવિની । ઉત્પન્ના ચાધિધર્મેણ ધ્રુવસ્ય જનની શુભા । ધર્મસ્ય પત્ન્યાં લક્ષ્મ્યાં વૈ ઉત્પન્ના સા શુચિસ્મિતા

ઉત્તાનપાદથી ચાર દિકરીઓ જન્મી: સુનૃતા, વિત્તભાવિની, અને અધિધર્મા, જે ધ્રુવની શુભ માતા છે. ધર્મની પત્ની લક્ષ્મીથી શુચિસ્મિતા જન્મી, જે શુદ્ધ હાસ્યવાળી હતી.

ધ્રુવઞ્ચ કીર્ત્તિમન્તઞ્ચ અયસ્મન્તં વસું તથા । ઉત્તાનપાદોઽજનયત્ કન્યે દ્વે ચ શુચિસ્મિતે । મનસ્વિનીં સ્વરાઞ્ચૈવ ત્રયોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ઉત્તાનપાદે ધ્રુવ, કીર્તિમાન, અયસ્માન અને વસુ, તથા બે દિકરીઓ શુચિસ્મિતા અને મનસ્વિનીને જન્મ આપ્યો. સ્વરા પણ જન્મી, આમ ત્રણ પુત્રો કહેવાય છે.

ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ દશ દિવ્યાનિ વીર્યવાન્ । તપસ્તેપે નિરાહારઃ પ્રાર્થયન્ વિપુલં યશઃ

ધ્રુવે દસ દિવ્ય વર્ષો સુધી નિરાહાર રહીને મહાન યશની ઇચ્છાથી કઠોર તપ કર્યું.

ત્રેતાયુગે તુ પ્રથમે પૌત્રઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય સઃ । આત્માનં ધારયન્ યોગાત્ પ્રાર્થયન્ સુમહદ્યશઃ

પ્રથમ ત્રેતાયુગમાં, સ્વાયંભુવનો પૌત્ર યોગ દ્વારા પોતાને સંભાળી, અત્યંત મહાન પ્રતિષ્ઠાની ઇચ્છા રાખતો હતો.

તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતો જ્યોતિષાં સ્થાનમુત્તમમ્ । આભૂતસંપ્લવં હૃદ્યમસ્તોદયવિવર્જિતમ્

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને તેને તારાઓમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન આપ્યું, જે ઉદય-અસ્તથી પર છે અને ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

તસ્યાતિમાત્રામૃદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય હ । દૈત્યાસુરાણામાચાર્યઃ શ્લોકમપ્યુશના જગૌ॥૨.૧.

તેની અદભૂત સમૃદ્ધિ અને મહિમા જોઈને દૈત્ય-અસુરોના આચાર્ય ઉશનાએ એક શ્લોક ગાયો.

૬૨.૮૦ અહો સ્ય તપસો વીર્યમહો શ્રુતમહો હુતમ્। સ્થિતાઃ સપ્તર્ષયઃ કૃત્વા યદેનમુપરિ ધ્રુવમ્ । ધ્રુવે દિવં સમાસક્તમીશ્વરઃ સ દિવસ્પતિઃ

અરે, તેના તપનું બળ! અરે, તેનું જ્ઞાન! અરે, તેની હવન-ક્રીયા! સાત ઋષિઓએ તેને ઉપર ધ્રુવ તરીકે સ્થિર કર્યો, અને ધ્રુવ સ્વર્ગમાં સ્થાયી થયો, ભગવાન આકાશના સ્વામી બન્યા.

ધ્રુવાત્પુષ્ટિઞ્ચ ભવ્યઞ્ચ ભૂમિઃ સા સુષુવે નૃપૌ । સ્વાં છાયામાહ વૈ પુષ્ટિર્ભવ નારી તુ તાં વિભુઃ

ધ્રુવથી પુષ્ટિ અને ભવ્ય જન્મ્યા; ધરાએ તેમને ઉત્પન્ન કર્યા, રાજા. પુષ્ટિએ કહ્યું, 'મારી છાંયા બની જા,' અને ભવ ભગવાને તેને પત્ની બનાવી.

સત્યાભિવ્યાહૃતે તસ્ય સદ્યઃ સ્ત્રી સાભવત્તદા । દિવ્યસંહન નાચ્છાયા દિવ્યાભરણભૂષિતા

જ્યારે તેણે સાચું બોલ્યું, ત્યારે તે સ્ત્રી તરત જ દિવ્ય સ્વરૂપ અને છાંયાવાળી, દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ થઈ પ્રગટ થઈ.

છાયાયાં પુષ્ટિરાધત્ત પઞ્ચ પુત્રાનકલ્મષાન્ । પ્રાચીનગર્ભં વૃષકં વૃકઞ્ચ વૃકલં ધૃતિમ્

છાંયામાં પુષ્ટિએ પાંચ નિર્દોષ પુત્રોને જન્મ આપ્યો: પ્રાચીનગર્ભ, વૃષક, વૃક, વૃકલ અને ધૃતિ.

પત્ની પ્રાચીનગર્ભસ્ય ભૂવર્ચા સુષુવે નૃપમ્ । નામ્નોદારધિયં પુત્રમિન્દ્રો યઃ પૂર્વજન્મનિ

પ્રાચીનગર્ભની પત્ની ભૂવર્ચાએ એક રાજા ઉદારધિનું જન્મ આપ્યું, જે અગાઉના જન્મમાં ઇન્દ્ર હતો.

સંવત્સરસહસ્રાન્તે સકૃદાહારમાહરત્ । એવં મન્વન્તરં યુક્તમિન્દ્રત્વં પ્રાપ્તવાન્વિભુઃ

હજાર વર્ષના અંતે તેણે માત્ર એકવાર જ ભોજન લીધું; આમ, મન્વંતર પૂર્ણ કરીને, ભગવાને ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

ઉદારધેઃ સુતં ભદ્રાજનયત્સા દિવઞ્જયમ્ । રિપું રિપુઞ્જયં જજ્ઞે વરાઙ્ગી સા દિવઞ્જયાત્

ઉદારધિની પત્ની ભદ્રાએ દિવંજય નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો; દિવંજયની પત્ની વરાંગીથી રિપુ અને રિપુંજય જન્મ્યા.

રિપોરાધત્ત બૃહતી ચાક્ષુષં સર્વતેજસમ્ । વ્યજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વારુણ્યાં ચાક્ષુણો મનુમ્ । પ્રજાપતેરાત્મજાયામારણ્યસ્ય મહાત્મનઃ

રિપુની પત્ની બૃહતીએ ચક્ષુષ નામના સર્વ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો; પુષ્કરિણી અને વારુણીમાંથી ચક્ષુષ મનુ જન્મ્યા, જે પ્રજાપતિ અને મહાન આત્મા અરણ્યના પુત્ર હતા.

મનોરજાયન્ત દશનદ્વલાયાં શુભાઃ સુતાઃ । કન્યાયાં વૈ મહાભાગ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ

મનુને નદ્વલામાં શુભ પુત્રો જન્મ્યા; અને વૈરાજ પ્રજાપતિની પુણ્યશાળી દિકરીને પણ સંતાન મળ્યું.

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કવિઃ । અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ । અભિમન્યુશ્ચ દશમો નદ્વલાયાં મનોઃ સુતાઃ ॥૨.૧.

ઊરુ, પૂરું, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક, કવિ, અગ્નિષ્ટુત, અતિરાત્ર, સુદ્યુમ્ન—આ નવ અને અભિમન્યુ દસમો, નદ્વલામાં મનુના પુત્રો હતા.

૬૨.૯૦ ઊરોરજનયત્ પુત્રાન્ ષડાગ્નેયી મહાપ્રભાન્ । અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં શિવમ્

આગ્નેયી એ પોતાની જાંઘમાંથી છ મહાન તેજસ્વી પુત્રોને જન્મ આપ્યા: અંગ, સુમનસ, સ્વાતિ, ક્રતુ, અંગિરસ અને શિવ.

અઙ્ગાત સુનીથાપત્યં વૈ વેનમેકં વ્યજાયત । અપચારેણ વેનસ્ય પ્રકોપઃ સુમહાનભૂત્

અંગથી સુનીથ નામનો એક પુત્ર થયો, અને પછી વેનનો જન્મ થયો; વેનના દુર્વ્યવહારથી ખૂબ જ ક્રોધ ઉત્પન્ન થયો.

પ્રજાર્થમૃષયસ્તસ્ય મમન્થુર્દક્ષિણં કરમ્ । વેનસ્ય પાણૌ મથિતે સમ્બભૂવ મહાન્નૃપઃ । વૈન્યો નામ મહીપાલો યઃ પૃથુઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

પ્રજાના કલ્યાણ માટે ઋષિઓએ વેનના જમણા હાથને મથ્યો; ત્યારે એ હાથમાંથી એક મહાન રાજા પ્રગટ થયા, જેમનું નામ વૈન્ય હતું, અને જેમને પૃથુ તરીકે પ્રસિદ્ધિ મળી.

સ ધન્વી કવચી જાતસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ । પૃથુર્વૈન્યઃ સર્વલોકાન્ રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ

તે પૃથુ વૈન્ય ધનુષ અને કવચ સાથે જન્મ્યા, તેજથી પ્રગટતા હતા; આ ક્ષત્રિય વંશના પૃથુએ બધા લોકોએ રક્ષ્યા.

તસ્ય સ્તવાર્થમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ

પૃથુના સ્તુતિ માટે કુશળ સૂત અને માગધ ઉત્પન્ન થયા.

તેનેયં ગૌર્મહારાજ્ઞા દુગ્ધા સસ્યાનિ ધીમતા । પ્રજાનાં વૃત્તિકામાનાં દેવૈઋષિગણૈઃ સહ

આ મહાન અને બુદ્ધિશાળી રાજાએ દેવો અને ઋષિગણ સાથે મળીને પ્રજાની today માટે ધરતીમાંથી અનાજનું દુધ કાઢ્યું.

પિતૃભિર્દાનવૈશ્ચૈવ ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ । સર્વૈઃ પુણ્યજનૈશ્ચૈવ વીરુદ્ભિઃ પર્વતૈસ્તથા

પિતૃઓ, દાનવો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, બધા પુણ્યશાળી લોકો, વનસ્પતિઓ અને પર્વતો દ્વારા પણ ધરતી દુહાઈ ગઈ.

તેષુ તેષુ તુ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુન્ધરા । પ્રાદાદ્યથેપ્સિતં ક્ષીરં તેન લોકાંસ્ત્વધારયત્

આ બધા પાત્રોમાં ધરતી દુહાઈ ત્યારે દરેકે ઇચ્છિત દુધ આપ્યું, અને એ દુધથી પૃથુએ બધા લોકોએ પોષ્યા.

ઋષય ઊચુઃ॥ વિસ્તરેણ પૃથોર્જન્મ કીર્ત્તયસ્વ મહા મતે । યથા મહાત્મના દુગ્ધા પૂર્વં તેન વસુન્ધરા

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાન બુદ્ધિવાળા, અમને પૃથુના જન્મની વિગતવાર કથા અને કેવી રીતે એ મહાત્માએ ધરતી દુહાવી તે કહો.

યથા દેવૈશ્ચ નાગૈશ્ચ યથા બ્રહ્મર્ષિભિઃ સહ । યથા યક્ષૈઃ સગન્ધર્વૈરપ્સરોભિર્યથા પુરા ॥૨.૧.

કેવી રીતે દેવો અને નાગો, બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે, યક્ષો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને પ્રાચીન સમયમાં જેમ દુધાયું તેમ તે પણ કહો.