વાયુપુરાણમ્

પ્રાણાયામપરઃ શ્રીમાન્ હૃદિ કૃત્વા મહેશ્વરમ્। મનસા ધ્યાનસંયુક્તં પ્રપન્નસ્તુ યતીશ્વરમ્ । અઘોરેતિ તતો બ્રહ્મા બ્રહ્મ એવાનુચિન્તયન્ ।। ૨૩.

પ્રાણાયામમાં નિપુણ, તેજસ્વી, તેણે મહેશ્વરને હૃદયમાં સ્થાન આપ્યું; મનથી ધ્યાનમાં લીન થઈ, યતિશ્વરમાં શરણાગત થયો; પછી બ્રહ્માએ માત્ર બ્રહ્મનું ચિંતન કરતા 'અઘોર' ઉચ્ચાર્યું.

એવં વૈ ધ્યાયતસ્તસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। મુમોચ ભગવાન્ રુદ્રઃ અટ્ટહાસં મહાસ્વનમ્ ।। ૨૩.

એ રીતે, પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા ત્યારે, ભગવાન રુદ્રે મહા ધ્વનિ સાથે અઠ્ઠાહાસ છોડ્યો.

અથાસ્ય પાર્શ્વતઃ કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણસ્રગનુલેપનાઃ । ચત્વારસ્તુ મહાત્માનઃ સમ્બભૂવુઃ કુમારકાઃ ।। ૨૩.

પછી, તેમના બાજુએ, ચાર મહાત્મા છોકરાઓ પ્રગટ થયા, કાળા રંગના, કાળા હાર અને કાળા લિપનથી સજ્જ.

કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણામ્બરોષ્ણીષાઃ કૃષ્ણાસ્યાઃ કૃષ્ણવાસસઃ। તૈશ્ચાટ્ટહાસઃ સુમહાન્ હૂઙ્કારશ્ચૈવ પુષ્કલઃ। નમસ્કારશ્ચ સુમહાન્ પુનઃ પુનરુદીરિતઃ ।। ૨૩.

તેઓ બધાજ કાળા રંગના હતા, કાળા કપડાં અને કાળી પાગડી પહેરેલી, તેમનું ચહેરું પણ કાળું અને વસ્ત્રો પણ કાળા હતા. તેમના વચ્ચે ભારે હાસ્ય અને ગર્જના ઉઠી, અને વારંવાર ઊંડા નમસ્કાર ઉચ્ચારવામાં આવ્યા.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે યોગાત્તત્ પારમેશ્વરમ્। ઉપાસિત્વા મહાભાગાઃ શિષ્યેબ્યઃ પ્રદદુસ્તતઃ ।। ૨૩.

પછી, હજારો વર્ષના અંતે, યોગ દ્વારા, એ મહાભાગ્યશાળી લોકોએ પરમેશ્વરનું પૂજન કર્યું અને પછી એ જ્ઞાન પોતાના શિષ્યોને આપ્યું.

યોગેન યોગસમ્પન્નાઃ પ્રવિશ્ય મનસા શિવમ્। અમલં નિર્ગુણં સ્થાનં પ્રવિષ્ટા વિશ્વમીશ્વરમ્ ।। ૨૩.

યોગમાં નિપુણ બની, યોગ દ્વારા તેઓએ મનથી શિવમાં પ્રવેશ કર્યો, નિર્મળ અને ગુણરહિત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી અને વિશ્વના ઈશ્વરમાં લીન થયા.

એવમેતેન યોગેન યે ચાપ્યન્યે દ્વિજાતયઃ। સ્મરિષ્યન્તિ વિધાનજ્ઞા ગન્તારો રુદ્રમવ્યયમ્ ।। ૨૩.

આ રીતે, આ યોગ દ્વારા અને અન્ય દ્વિજાતિઓ પણ, જે વિધિ જાણે છે, એ રીતે સ્મરણ કરીને, અવિનાશી રુદ્રને પ્રાપ્ત કરશે.

તતસ્તસ્મિન્ ગતે કલ્પે કૃષ્ણરુપે ભયાનકે। અન્યઃ પ્રવર્ત્તિતઃ કલ્પો વિશ્વરુપસ્તુ નામતઃ ।। ૨૩.

પછી, એ કલ્પ પૂરો થયો ત્યારે, ભયાનક કાળાં સ્વરૂપમાં, બીજો કલ્પ શરૂ થયો, જેને વિશ્વરૂપ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

વિનિવૃત્તે તુ સંહારે પુનઃ સૃષ્ટે ચરાચરે। બ્રહ્મણઃ પુત્રકામસ્ય ધ્યાયતઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પ્રાદુર્ભૂતા મહાનાદા વિશ્વરૂપા સરસ્વતી ।। ૨૩.

વિનાશ થતો અટકી ગયો અને ફરીથી ચર અને અચર સર્જન થયું ત્યારે, બ્રહ્માએ પુત્રની ઇચ્છાથી ધ્યાન કર્યું, ત્યારે મહાનાદવાળી, સર્વરૂપાવાળી સરસ્વતી પ્રગટ થઈ.

વિશ્વમાલ્યામ્બરધરં વિશ્વયજ્ઞોપવીતિનમ્। વિશ્વોષ્ણીષં વિશ્વગન્ધં વિશ્વસ્થાનં મહાભુજમ્ ।। ૨૩.

જેણે સમગ્ર વિશ્વના ફૂલો અને વસ્ત્રો ધારણ કર્યા છે, સર્વયજ્ઞનો યજ્ઞોપવીત પહેરેલો છે, વિશ્વરૂપ પાગડી, સર્વત્ર સુગંધ, સમગ્ર જગતનું નિવાસસ્થાન અને વિશાળ ભુજાવાળો છે.

અથ તં મનસા ધ્યાત્વા યુક્તાત્મા વૈ પિતામહઃ। વવન્દે દેવમીશાનં સર્વેશં સર્વગં પ્રભુમ્ ।। ૨૩.

પછી, પિતામહે મનથી ધ્યાન કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે, સર્વેશ્વર, સર્વવ્યાપક અને સર્વપ્રભુ દેવને નમસ્કાર કર્યો.

ઓમીશાનં નમસ્તેઽસ્તુ મહાદેવ નમોઽસ્તુ તે। એવં ધ્યાનગતં તત્ર પ્રણમન્તં પિતામહમ્। ઉવાચ ભગવાનીશઃ પ્રીતોઽહં તે કિમિચ્છસિ ।। ૨૩.

'ઓમ ઇશાન, તને નમસ્કાર, મહાદેવ તને નમસ્કાર.' આ રીતે, ધ્યાનમાં લીન પિતામહ નમન કરતાં હતા ત્યારે, ભગવાને કહ્યું: 'હું તારી પર પ્રસન્ન છું, તું શું ઈચ્છે છે?'

તતસ્તુ પ્રણતો ભૂત્વા વાગ્ભિઃ સ્તુત્વા મહેશ્વરમ્। ઉવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા પ્રીતઃ પ્રીતેન ચેતસા ।। ૨૩.

પછી, નમન કરીને અને મહેશ્વરનું વાણીથી સ્તવન કરીને, પ્રસન્ન હૃદયથી ભગવાન બ્રહ્માએ કહ્યું.

યદિદં વિશ્વરૂપન્તે વિશ્વગં વિશ્વમીશ્વરમ્। એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ કશ્ચાયં પરમેશ્વરઃ ।। ૨૩.

'આ વિશ્વરૂપ, સર્વવ્યાપક, વિશ્વના ઇશ્વર, આ હું જાણવું છું. આ પરમેશ્વર કોણ છે?'

કૈષા ભગવતી દેવી ચતુષ્પાદા ચતુર્મુખી। ચતુઃશ્રૃઙ્ગી ચતુર્વક્રા ચતુર્દ્દન્તા ચતુઃસ્તની ।। ૨૩.

'આ ભગવતી દેવી કોણ છે, જે ચાર પગ, ચાર ચહેરા, ચાર શિંગ, ચાર જડબા, ચાર દાંત અને ચાર સ્તન ધરાવે છે?'

ચતુર્હસ્તા ચતુર્નેત્રા વિશ્વરુપા કથં સ્મૃતા। કિન્નામધેયા કોઽસ્યાત્મા કિંવીર્યા વાપિ કર્મતઃ ।। ૨૩.

'ચાર હાથ, ચાર આંખો, વિશ્વરૂપ કહેવાય છે—એનું નામ શું છે, સ્વરૂપ શું છે, શક્તિ શું છે અને કર્મ શું છે?'

રહસ્યં સર્વમન્ત્રાણાં પાવનં પુષ્ઠિવર્દ્ધનમ્। શ્રૃણુષ્વૈતત્પરં ગુહ્યમાદિસર્ગે યથા તથમ્ ।। ૨૩.

'બધા મંત્રોનું રહસ્ય, પવિત્ર અને પોષણ આપનાર—આ પરમ ગુપ્ત વાત, જે રીતે સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં હતી, એ સાંભળ.'

અયં યો વર્ત્તતે કલ્પો વિશ્વરૂપસ્ત્વસૌ સ્મૃતઃ। યસ્મિન્ ભવાદયો દેવાઃ ષડ્વિંશન્મનવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૩.

'આ જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે તે વિશ્વરૂપ કહેવાય છે, જેમાં ભવ અને અન્ય દેવતાઓ, અને છવીસ મનુઓનું સ્મરણ થાય છે.'

બ્રહ્મસ્થાનમિદં ચાપિ યદા પ્રાપ્તં ત્વયા વિભો। તદાપ્રભૃતિ કલ્પશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્તમો હ્યયમ્ ।। ૨૩.

'આ બ્રહ્માનું સ્થાન છે, જે તું પ્રાપ્ત કર્યું છે, હે મહાન, ત્યારથી આ ત્રીસત્રીસમો કલ્પ છે.'

શતં શતસહસ્રાણામતીતા યે સ્વયમ્ભુવઃ । પુરસ્તાત્તવ દેવેશ તાન્ શ્રૃણુષ્વ મહામુને ।। ૨૩.

'લાખો લાખો સ્વયંભુ મનુઓ વીતી ગયા છે; તારા પહેલાં, હે દેવેશ, એ બધાની વાત સાંભળ, હે મહામુની.'

આનન્દસ્તુ સ વિજ્ઞેય આનન્દસ્તે મહાલયઃ। ગાલવ્યગોત્રતપસા મમ પુત્રસ્ત્વમાગતઃ ।। ૨૩.

'એ આનંદ તરીકે ઓળખાય છે, આનંદ એ મહાન નિવાસસ્થાન છે; ગાલવ વંશની તપસ્યા દ્વારા તું મારું સંતાન બન્યો છે.'

ત્વયિ યોગશ્ચ સાઙ્ખ્યશ્ચ તપો વિદ્યાવિધિઃ ક્રિયા। ઋતં સ્ત્યઞ્ચ યદ્બ્રહ્મ અહિંસા સન્તતિક્રમાઃ ।। ૨૩.

તમામાં યોગ, સાંખ્ય, તપ, જ્ઞાન, વિધી, ક્રિયા, સત્ય, ઈમાનદારી, બ્રહ્મ, અહિંસા અને સંતાનનો પ્રવાહ—all બધું વસે છે.

ધ્યાનં ધ્યાનવપુઃ શાન્તિર્વિદ્યાઽપિદ્યામતિર્ધૃતિઃ। કાન્તિઃ શાન્તિઃ સ્મૃતિર્મેધા લજ્જા શુદ્દિઃ સરસ્વતી। તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્રિયા ચૈવ લજ્જા ક્ષાન્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૨૩.

ધ્યાન, ધ્યાનરૂપ, શાંતિ, જ્ઞાન, અજ્ઞાન, નિશ્ચય, ધીરજ, તેજ, શાંતિ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, લાજ, પવિત્રતા, સરસ્વતી, સંતોષ, પોષણ, ક્રિયા, લાજ, ક્ષમાશીલતા અને સ્થિરતા—આ બધું પણ તું જ છે.

ષડ્‌વિંશત્તદ્ગુણા હ્યેષા દ્વાત્રિશાક્ષરસંજ્ઞિતા । પ્રકૃતિં વિદ્ધિતાં બ્રહ્મંસ્ત્વત્પ્રસૂતિં મહેશ્વરીમ્ ।। ૨૩.

આ છવીસ ગુણો છે, જે બત્રીસ અક્ષરથી ઓળખાય છે; આ સ્વભાવને તું બ્રહ્મ, તારી જ સંતાન, મહાદેવી તરીકે જાણ.

સૈષા ભગવતી દેવી તત્પ્રસૂતિઃ સ્વયમ્ભુવઃ। ચતુર્મુખી જગદ્યોનિઃ પ્રકૃતિ ર્ગૌઃ પ્રકીર્ત્તિતા । પ્રધાનં પ્રકૃતિં ચૈવ યદાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ।। ૨૩.

આ ભગવતી દેવી, સ્વયંભૂની સંતાન, ચતુર્મુખી, જગતની જનની, પ્રકૃતિ અને ગૌ તરીકે ઓળખાય છે; તત્વવિચારકોએ જેને પ્રધાન અને પ્રકૃતિ કહ્યું છે.

અજામેતાં લોહિતાં શુક્લકૃષ્ણાં વિશ્વં સંપ્રસૃજમાનાં સુરૂપામ્। અજોઽહં વૈ બુદ્ધિમાન્વિશ્વરૂપાં ગાયત્રીં ગાં વિશ્વરૂપાં હિ બુદ્ધ્વા ।। ૨૩.૫૧ એવમુક્તવા મહાદેવઃ અટ્ટહાસમથાકરોત્ । વલિતાસ્ફોટિતરવં કહાકહનદન્તથા ।। ૨૩.

આ અજ્ઞાત, લાલ, સફેદ અને કાળી, સમગ્ર જગતને ફેલાવનારી, સુંદર સ્વરૂપવાળી છે; હું પણ અજ્ઞાત, બુદ્ધિશાળી, સર્વરૂપવાળો છું, ગાયત્રીને, ગૌના સર્વરૂપને જાણીને.

તતોઽસ્ય પાર્શ્વતો દિવ્યાઃ સર્વરૂપાઃ કુમારકાઃ। જટી મુણ્ડી શિખણ્ડી ચ અર્દ્ધમુણ્ડશ્ચ જજ્ઞિરે ।। ૨૩.

પછી, તેના બાજુમાંથી, વિવિધ સ્વરૂપના દિવ્ય બાળકો ઉત્પન્ન થયા: કોઈ જટાવાળા, કોઈ મુંડન કરેલા, કોઈ શિખાવાળા અને કોઈ અડધા મુંડેલા.

તતસ્તે તુ યથોક્તેન યોગેન સુમહૌજસઃ। દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ ઉપાસિત્વા મહેશ્વરમ્ ।। ૨૩.

પછી, તેઓએ કહેલા યોગ પ્રમાણે, મહાન તેજ સાથે, હજારો દિવ્ય વર્ષ સુધી મહેશ્વરનું પૂજન કર્યું.

ધર્મોપદેશં નિયતં કૃત્વા યોગમયં દૃઢમ્। શિષ્ટાનાં નિયતાત્માનઃ પ્રવિષ્ટા રુદ્રમીશ્વરમ્ ।। ૨૩.

ધર્મના ઉપદેશને, યોગથી ભરપૂર અને દૃઢ બનાવી, સંયમિત આત્માવાળાઓએ રુદ્ર ઈશ્વરમાં પ્રવેશ કર્યો.