વાયુપુરાણમ્

ચતુષ્પદાં ચતુર્વક્ત્રાં ચતુર્હસ્તાં ચતુઃસ્તનીમ્। ચતુર્ન્નેત્રાં ચતુઃશ્રૃઙ્ગીં ચતુર્દ્દંષ્ટ્રાં ચતુર્મુખીમ્। દ્વાત્રિંશલ્લોકસંયુક્તામીશ્વરીં સર્વતોમુખીમ્ ।। ૨૩.

તે ગાય ચાર પગ, ચાર મોઢા, ચાર હાથ, ચાર સ્તન, ચાર આંખ, ચાર શિંગ, ચાર દાંત, ચાર મોઢા ધરાવતી હતી; તે બત્રીસ લોક સાથે જોડાયેલી, સર્વ દિશામાં મોઢાવાળી પરમ ઈશ્વરી હતી.

સ તાં દૃષ્ટ્વા મહાતેજાઃ મહાદેવીં મહેશ્વરીમ્। પુનરાહ મહાદેવઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।। ૨૩.

એ મહા તેજસ્વી, મહાદેવી, મહેશ્વરીને જોઈને, સર્વ દેવો દ્વારા પૂજિત મહાદેવાએ ફરી બોલ્યા.

મતિઃ સ્મૃતિર્બુદ્ધિરિતિ ગાયમાનઃ પુનઃ પુનઃ। એહ્યેહીતિ મહાદેવી સોત્તિષ્ઠત્ પ્રાઞ્જલિર્ભૃશમ્ ।। ૨૩.

'મન, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ' એમ વારંવાર ગાઈને, મહાદેવી મહાદેવના 'આવો, આવો' બોલાવાથી, હાથ જોડીને ઊભી થઈ.

વિશ્વમાવૃત્ય યોગેન જગત્સર્વં વશીકુરુ। અથ વા મહાદેવેન રુદ્રાણી ત્વં ભવિષ્યસિ। બ્રાહ્મણાનાં હિતાર્થાય પરમાર્થં ભવિષ્યસિ ।। ૨૩.

તમારા યોગથી સમગ્ર વિશ્વને આવરી લો અને બધું તમારા કાબૂમાં લો; અથવા તો, મહાદેવની ઈચ્છાથી, તમે રુદ્રાણી બનીશો અને બ્રાહ્મણોના કલ્યાણ માટે પરમ તત્વ બનીશો.

અથૈનાં પુત્રકામસ્ય ધ્યાયતઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પ્રદદૌ દેવદેવેશશ્ચતુષ્પાદાં મહેશ્વરીમ્। તતસ્તાં ધ્યાનયોગેન વિદિત્વા પરમેશ્વરીમ્ ।। ૨૩.

પછી, પુત્રની ઈચ્છાથી ધ્યાનમાં તલિન પરમેશ્વી બ્રહ્માને દેવોના સ્વામી મહેશ્વરે ચાર પગવાળી મહેશ્વરી આપી; અને ધ્યાન-યોગથી એ પરમેશ્વરીને જાણી.

બ્રહ્મા લોકનમસ્કાર્યઃ પ્રપદ્ય તાં મહેશ્વરીમ્। ગાયત્રીન્તુ તતો રૌદ્રીં ધ્યાત્વા બ્રહ્મા સુયન્ત્રિતઃ ।। ૨૩.

બ્રહ્મા, જે સર્વ લોકોથી પૂજાય છે, એ મહેશ્વરી પાસે ગયો; પછી ગાયત્રી અને પછી રૌદ્ર સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને, બ્રહ્માએ ખૂબ જ નિયમથી આગળ વધ્યો.

ઇત્યેતાં વૈદિકીં વિદ્યાં રૌદ્રીં ગાયત્રીમર્પિતામ્। જપિત્વા તુ મહાદેવીં રુદ્રલોકનમસ્કૃતામ્। પ્રપન્નસ્તુ મહાદેવં ધ્યાનયુક્તેન ચેતસા ।। ૨૩.

આ રીતે, રૌદ્રને અર્પિત ગાયત્રી જેવી વૈદિક વિદ્યા જપીને, બ્રહ્માએ મહાદેવીની પૂજા કરી, જે રુદ્રલોકમાં પણ પૂજાય છે; પછી ધ્યાનમાં લીન મનથી મહાદેવમાં શરણાગત થયો.

તતસ્તસ્ય મહાદેવો દિવ્યં યોગં પુનઃ સ્મૃતઃ। ઐશ્વર્યં જ્ઞાનસમ્પત્તિં વૈરાગ્યં ચ દદૌ પુનઃ ।। ૨૩.

પછી મહાદેવએ ફરીથી તેને દિવ્ય યોગ યાદ અપાવ્યો, અને ફરીથી રાજસત્તા, જ્ઞાનની સંપત્તિ અને વૈરાગ્ય આપી દીધું.

અથાટ્ટહાસં મુમુચે ભીષણં દીપ્તમીશ્વરઃ। તતોઽસ્ય સર્વતો દીપ્તાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ કુમારકાઃ ।। ૨૩.

પછી ઈશ્વરે ભયાનક અને તેજસ્વી અઠ્ઠાહાસ છોડ્યો; એમાંથી ચારે બાજુ તેજસ્વી છોકરાઓ પ્રગટ થયા.

પીતમાલ્યામ્બરધરાઃ પીતગન્ધવિલેપનાઃ । પીતોષ્ણીષશિરસ્કાશ્ચ પીતાસ્યાઃ પીતમૂર્દ્ધજાઃ ।। ૨૩.

એ છોકરાઓ પીળા હાર અને વસ્ત્ર પહેરેલા, પીળા સુગંધથી લિપ્ત, પીળા પાગ પરધેલા, પીળા મોઢા અને પીળા વાળવાળા હતા.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે ઉષિત્વા વિમલૌજસઃ। યોગાત્માનસ્તતઃ સ્નાતા બ્રાહ્મણાનાં હિતૈષિણઃ ।। ૨૩.

પછી, હજારો વર્ષ સુધી ત્યાં રહી, શુદ્ધ તેજથી ચમકતા, એ યોગી આત્માઓ સ્નાન કરીને બ્રાહ્મણોના કલ્યાણકર્તા બન્યા.

ધર્મયોગબલોપેતા ઋષીણાં દીર્ઘસત્રિણામ્। ઉપદિશ્ય તુ તે યોગં પ્રવિષ્ટા રુદ્રમીશ્વરમ્ ।। ૨૩.

ધર્મ અને યોગના બળથી સજ્જ, એ લોકોએ લાંબી યજ્ઞ કરનારા ઋષિઓને યોગ શીખવાડ્યો અને પછી રુદ્ર ઈશ્વરમાં પ્રવેશ કર્યો.

એવમેતેન વિધિના પ્રપન્ના યે મહેશ્વરમ્। અન્યેઽપિ નિયતાત્માનો ધ્યાનયુક્તા જિતોન્દ્રિયાઃ ।। ૨૩.

આ રીતે, જે કોઈ મહેશ્વરમાં શરણાગત થાય છે, અને અન્ય પણ, જેમનું મન નિયંત્રિત છે, ધ્યાનમાં લીન છે, અને ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે—

તે સર્વે પાપમુત્સૃજ્ય વિરજા બ્રહ્મવર્ચ્ચસઃ। પ્રવિશન્તિ મહાદેવં રુદ્રન્તે ત્વપુનર્ભવાઃ ।। ૨૩.

એ બધા, પાપ છોડીને, શુદ્ધ અને બ્રહ્મતેજથી ચમકતા, મહાદેવ રુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે અને ફરી જન્મ લેતા નથી.

તતસ્તસ્મિન્ ગતે કલ્પે પીતવર્ણે સ્વયમ્ભુવઃ। પુનરન્યઃ પ્રવૃત્તસ્તુ સિતકલ્પો હિ નામતઃ ।। ૨૩.

પછી, જ્યારે એ પીતવર્ણ કલ્પ પૂરો થયો, સ્વયંભૂ પીતવર્ણમાં વિલય પામ્યા; ત્યારબાદ, બીજું ચક્ર શરૂ થયું, જેને શ્વેતકલ્પ કહેવામાં આવ્યું.

એકાર્ણવે તદાવૃત્તે દિવ્યે વર્ષસહસ્રકે । સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજા બ્રહ્મા ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ ।। ૨૩.

એક હજાર દિવ્ય વર્ષ પછી, આખું જગત એક જ સમુદ્રથી ઢંકાઈ ગયું; બ્રહ્મા, પ્રજાઓ સર્જવા ઈચ્છતા, દુ:ખી થઈ વિચાર કરવા લાગ્યા.

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પુત્રકામસ્ય વૈ પ્રભોઃ । કૃષ્ણઃ સમભવદ્વર્ણો ધ્યાયતઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨૩.

એ પ્રભુ, પુત્રની ઈચ્છા રાખીને, વિચારમાં લીન હતા; પરમેષ્ઠીનું ધ્યાન કરતાં, તેમનો રંગ કાળો થઈ ગયો.

અથાપશ્યન્મહાતેજાઃ પ્રાદુર્ભૂતં કુમારકમ્। કૃષ્ણવર્ણં મહાવીર્યં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ।। ૨૩.

પછી, તેજસ્વી બ્રહ્માએ એક છોકરો દેખાયો, કાળા રંગનો, મહાવીર્યવાળો, પોતાના તેજથી ચમકતો.

કૃષ્ણામ્બરવરોષ્ણીષં કૃષ્ણયજ્ઞોપવીતિનમ્। કૃષ્ણેન મૌલિના યુક્તં કૃષ્ણસ્રગનુલેપનમ્ ।। ૨૩.

એ કાળા વસ્ત્ર, કાળો પાગ, કાળો યજ્ઞોપવીત, કાળી જટા, કાળા હાર અને કાળા લિપનથી સજ્જ હતો.

સ તં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનમમરં ઘોર મન્ત્રિણમ્। વવન્દે દેવદેવેશં વિશ્વેશં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્ ।। ૨૩.

એ મહાત્મા, અમર અને ભયાનક મંત્રીએ, દેવદેવ, વિશ્વેશ, કાળાપીળા સ્વરૂપને જોઈ, નમન કર્યું.

પ્રાણાયામપરઃ શ્રીમાન્ હૃદિ કૃત્વા મહેશ્વરમ્। મનસા ધ્યાનસંયુક્તં પ્રપન્નસ્તુ યતીશ્વરમ્ । અઘોરેતિ તતો બ્રહ્મા બ્રહ્મ એવાનુચિન્તયન્ ।। ૨૩.

પ્રાણાયામમાં નિપુણ, તેજસ્વી, તેણે મહેશ્વરને હૃદયમાં સ્થાન આપ્યું; મનથી ધ્યાનમાં લીન થઈ, યતિશ્વરમાં શરણાગત થયો; પછી બ્રહ્માએ માત્ર બ્રહ્મનું ચિંતન કરતા 'અઘોર' ઉચ્ચાર્યું.

એવં વૈ ધ્યાયતસ્તસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। મુમોચ ભગવાન્ રુદ્રઃ અટ્ટહાસં મહાસ્વનમ્ ।। ૨૩.

એ રીતે, પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા ત્યારે, ભગવાન રુદ્રે મહા ધ્વનિ સાથે અઠ્ઠાહાસ છોડ્યો.

અથાસ્ય પાર્શ્વતઃ કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણસ્રગનુલેપનાઃ । ચત્વારસ્તુ મહાત્માનઃ સમ્બભૂવુઃ કુમારકાઃ ।। ૨૩.

પછી, તેમના બાજુએ, ચાર મહાત્મા છોકરાઓ પ્રગટ થયા, કાળા રંગના, કાળા હાર અને કાળા લિપનથી સજ્જ.

કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણામ્બરોષ્ણીષાઃ કૃષ્ણાસ્યાઃ કૃષ્ણવાસસઃ। તૈશ્ચાટ્ટહાસઃ સુમહાન્ હૂઙ્કારશ્ચૈવ પુષ્કલઃ। નમસ્કારશ્ચ સુમહાન્ પુનઃ પુનરુદીરિતઃ ।। ૨૩.

તેઓ બધાજ કાળા રંગના હતા, કાળા કપડાં અને કાળી પાગડી પહેરેલી, તેમનું ચહેરું પણ કાળું અને વસ્ત્રો પણ કાળા હતા. તેમના વચ્ચે ભારે હાસ્ય અને ગર્જના ઉઠી, અને વારંવાર ઊંડા નમસ્કાર ઉચ્ચારવામાં આવ્યા.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે યોગાત્તત્ પારમેશ્વરમ્। ઉપાસિત્વા મહાભાગાઃ શિષ્યેબ્યઃ પ્રદદુસ્તતઃ ।। ૨૩.

પછી, હજારો વર્ષના અંતે, યોગ દ્વારા, એ મહાભાગ્યશાળી લોકોએ પરમેશ્વરનું પૂજન કર્યું અને પછી એ જ્ઞાન પોતાના શિષ્યોને આપ્યું.

યોગેન યોગસમ્પન્નાઃ પ્રવિશ્ય મનસા શિવમ્। અમલં નિર્ગુણં સ્થાનં પ્રવિષ્ટા વિશ્વમીશ્વરમ્ ।। ૨૩.

યોગમાં નિપુણ બની, યોગ દ્વારા તેઓએ મનથી શિવમાં પ્રવેશ કર્યો, નિર્મળ અને ગુણરહિત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી અને વિશ્વના ઈશ્વરમાં લીન થયા.

એવમેતેન યોગેન યે ચાપ્યન્યે દ્વિજાતયઃ। સ્મરિષ્યન્તિ વિધાનજ્ઞા ગન્તારો રુદ્રમવ્યયમ્ ।। ૨૩.

આ રીતે, આ યોગ દ્વારા અને અન્ય દ્વિજાતિઓ પણ, જે વિધિ જાણે છે, એ રીતે સ્મરણ કરીને, અવિનાશી રુદ્રને પ્રાપ્ત કરશે.

તતસ્તસ્મિન્ ગતે કલ્પે કૃષ્ણરુપે ભયાનકે। અન્યઃ પ્રવર્ત્તિતઃ કલ્પો વિશ્વરુપસ્તુ નામતઃ ।। ૨૩.

પછી, એ કલ્પ પૂરો થયો ત્યારે, ભયાનક કાળાં સ્વરૂપમાં, બીજો કલ્પ શરૂ થયો, જેને વિશ્વરૂપ નામે ઓળખવામાં આવે છે.

વિનિવૃત્તે તુ સંહારે પુનઃ સૃષ્ટે ચરાચરે। બ્રહ્મણઃ પુત્રકામસ્ય ધ્યાયતઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પ્રાદુર્ભૂતા મહાનાદા વિશ્વરૂપા સરસ્વતી ।। ૨૩.

વિનાશ થતો અટકી ગયો અને ફરીથી ચર અને અચર સર્જન થયું ત્યારે, બ્રહ્માએ પુત્રની ઇચ્છાથી ધ્યાન કર્યું, ત્યારે મહાનાદવાળી, સર્વરૂપાવાળી સરસ્વતી પ્રગટ થઈ.