વાયુપુરાણમ્

યત્સૂર્ય્યમણ્ડલઞ્ચાપિ બૃહત્સામ તુ ભિદ્યતે। ભિત્વા ચૈવં દ્વિજા યાન્તિ યોગાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ। સઙ્ઘાતમુપનીતાશ્ચ અન્યે કલ્પા રથન્તરે ।। ૨૧.

જ્યારે બૃહત સામથી સૂર્યમંડળ વિભાજિત થાય છે, ત્યારે દૃઢ વ્રતવાળા યોગી એ રીતે ભેદી આગળ વધે છે; અને અન્ય કલ્પો રથંતરમાં જોડાય છે.

ઇત્યેતત્તુ મયા પ્રોક્તં ચિત્રમધ્યાત્મદર્શનમ્। અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પાનાં વિસ્તરં શુભમ્ ।। ૨૧.

આ રીતે મેં તમને અદભુત આંતરિક દર્શન કહ્યું છે; હવે હું કલ્પોની શુભ વિસ્તૃત વાત આગળ કહું છું.

અત્યદ્ભુતમિદં સર્વ્વં કલ્પાનાન્તે મહામુને। રહસ્યં વૈ સમાખ્યાતં મન્ત્રાણાઞ્ચ પ્રકલ્પનમ્ ।। ૨૨.

મહાન મુનિ, કલ્પના અંતે આ બધું અત્યંત અદભુત છે; રહસ્ય અને મંત્રોની રચના પણ જણાવવામાં આવી છે.

ન તવાવિદિતં કિઞ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે। તસ્માદ્વિસ્તરતઃ સર્વ્વાઃ કલ્પસંખ્યા બ્રવીહિ નઃ ।। ૨૨.

ત્રણે લોકોમાં તમારે કંઈ અજાણ્યું નથી; તેથી અમને કલ્પોની સંખ્યા વિગતે કહો.

અત્ર વઃ કથયિષ્યામિ કલ્પસંખ્યાં યથા તથા। યુગાગ્રં ચ વર્ષાગ્રન્તુ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨૨.

અહીં હું તમને કલ્પોની સંખ્યા અને પરમ બ્રહ્માના યુગ અને વર્ષનો આરંભ જેમ છે તેમ કહું છું.

એકં કલ્પસહસ્રન્તુ બ્રહ્મણોઽબ્દઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ। એતદષ્ટસહસ્રન્તુ બ્રહ્મણસ્તદ્યુગં સ્મૃતમ્ ।। ૨૨.

બ્રહ્માનો એક વર્ષ હજાર કલ્પો ગણાય છે; અને એમાંના આઠ હજાર બ્રહ્માનો એક યુગ કહેવાય છે.

એકં યુગસહસ્રન્તુ સવનં તત્ પ્રજાપતેઃ। સવનાનાં સહસ્રન્તુ દ્વિગુણં ત્રિવૃતં તથા ।। ૨૨.

પ્રજાપતિનો એક સવન હજાર યુગોનો છે; અને સવનોનો હજાર, એનું દ્વિગણિત અને ત્રિગણિત પણ છે.

બ્રહ્મણઃ સ્થિતિકાલસ્ય ચૈતત્ સર્વં પ્રકીર્તિતમ્। તસ્ય સંખ્યાં પ્રવક્ષ્યામિ પુરસ્તાદ્વૈ યથાક્રમમ્ ।। ૨૨.

આ બધું બ્રહ્માના સ્થિતિકાળ તરીકે જણાવાયું છે; હવે હું એનું ગણતરી આરંભથી ક્રમવાર કહું છું.

અષ્ટાવિંશતિર્યે કલ્પા નામતઃ પરિકીર્તિતાઃ। તૈષાં પુરસ્તાદ્વક્ષ્યામિ કલ્પસંજ્ઞાં, યથાક્રમમ્ ।। ૨૨.

અઠ્ઠાવીસ કલ્પો જે નામથી ઓળખાય છે, હવે હું એના નામો આરંભથી ક્રમવાર કહું છું.

રથન્તરસ્ય સામ્નસ્તુ ઉપરિષ્ટાન્નિબોધત। કલ્પાન્તે નામ ધેયાનિ મન્ત્રોત્પત્તિશ્ચ યસ્ય યા ।। ૨૨.

હવે રથાંતર સામ વિશે, કલ્પના અંતે તેના નામો અને તેના મંત્રોની ઉત્પત્તિ વિશે સાંભળો.

એકોનવિંશકઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ શ્રૃતલોહિતઃ। યસ્મિંસ્તત્ પરમધ્યાનં ધ્યાયતો બ્રહ્મણસ્તથા ।। ૨૨.

ઓગણીસમો કલ્પ 'શૃતલોહિત' તરીકે ઓળખાય છે; તેમાં બ્રહ્માએ પરમ ધ્યાન કર્યું હતું.

શ્વેતોષ્ણીષઃ શ્વેતમાલ્યઃ શ્વેતામ્બરધરઃ શિખી। ઉત્પન્નસ્તુ મહાતેજાઃ કુમારઃ પાવકોપમઃ ।। ૨૨.

એક યુવાન જન્મ્યો, અગ્ની જેવો તેજસ્વી, સફેદ પાગડી, સફેદ હાર, સફેદ વસ્ત્રો પહેરેલા, શિખાવાળા, મહા તેજ ધરાવતો.

ભીમં મુખં મહારૌદ્રં સુઘોરં શ્વેતલોહિતમ્। દીપ્તં દીપ્તેન વપુષા મહાસ્યં શ્વેતવર્ચ્ચસમ્ ।। ૨૨.

તેનું મુખ ભયાનક, અત્યંત રૌદ્ર, ભયજનક, સફેદ અને લાલ રંગનું હતું; તેનું રૂપ તેજથી ઝળહળતું, વિશાળ મુખ અને સફેદ તેજથી ચમકતું હતું.

તં દૃષ્ટ્વા પુરુષઃ શ્રીમાન્ બ્રહ્મા વૈ વિશ્વતોમુખઃ। કુમારં લોકધાતારં વિશ્વરૂપં મહેશ્વરમ્ ।। ૨૨.

તેને જોઈને, વિશ્વમુખી બ્રહ્મા, લોકધારક, સર્વરૂપ અને મહેશ્વર એવા યુવાનને નિહાળ્યા.

પુરાણપુરુષં દેવં વિશ્વાત્મા યોગિનાં ચિરમ્। વવન્દે દેવદેવેશં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૨.

લોકોના પિતામહ બ્રહ્માએ, યોગીઓના સ્વામી, દેવોમાં દેવ, સર્વના આત્મા એવા પ્રાચીન પુરુષને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યું.

હૃદિ કૃત્વા મહાદેવં પરમાત્માનમીશ્વરમ્। સદ્યોજાતં તતો બ્રહ્મ બ્રહ્મા વૈ સમ ચિન્તયત્। જ્ઞાત્વા મુમોચ દેવેશો હૃષ્ટો હાસં જગત્પતિઃ ।। ૨૨.

મહાદેવ, પરમાત્મા, ઈશ્વરને હૃદયમાં રાખીને, બ્રહ્માએ સદ્યોજાતનું ધ્યાન કર્યું; તેને ઓળખી, આનંદિત જગતપતિએ સ્મિત કર્યું.

તતોઽસ્ય પાર્શ્વતઃ શ્વેતા ઋષયો બ્રહ્મવર્ચ્ચસઃ। પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્માનઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનાઃ ।। ૨૨.

પછી તેના બાજુએ, બ્રહ્મતેજથી ઝળહળતા, મહાત્મા, સફેદ હાર અને લિપનથી સજ્જ એવા સફેદ ઋષિઓ પ્રગટ થયા.

સુનન્દો નન્દકશચવૈવ વિશ્વનન્દોઽથ નન્દનઃ। શિષ્યાસ્તે વૈ મહાત્માનો યૈસ્તુ બ્રહ્મ તતો વૃતમ્ ।। ૨૨.

સુનંદ, નંદક, શચવ, વિશ્વનંદ અને નંદન — આ મહાત્માઓ તેના શિષ્ય હતા, જેમણે બ્રહ્માને ઘેરી લીધા.

તસ્યાગ્રે શ્વેત વર્ણાભઃ શ્વેતનામા મહામુનિઃ। વિજજ્ઞેઽથ મહાતેજા યસ્માજ્જજ્ઞે નરસ્ત્વસૌ ।। ૨૨.

તેના સમક્ષ, સફેદ રંગથી ઝળહળતો, 'સ્વેત' નામનો મહામુનિ જન્મ્યો, મહા તેજ ધરાવતો; તેના પરથી મનુષ્ય જન્મ્યો.

તત્ર તે ઋષયઃ સર્વ્વે સદ્યોજાતં મહેશ્વરમ્। તસ્માદ્વિશ્વેશ્વરં દેવં યે પ્રપશ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ। પ્રાણાયામપરા યુક્તા બ્રહ્મણિ વ્યવસાયિનઃ ।। ૨૨.

ત્યાં, બધા ઋષિઓ અને જે દ્વિજો વિશ્વેશ્વરને જુએ છે, તેઓ સદ્યોજાત મહેશ્વરનું દર્શન કરે છે, પ્રાણાયામમાં તત્પર અને બ્રહ્મમાં સ્થિર રહે છે.

તે સર્વે પાપનિર્મ્મુક્તા વિમલા બ્રહ્મવર્ચ્ચસઃ। બ્રહ્મલો કમતિક્રમ્ય બ્રહ્મલોકં વ્રજન્તિ ચ ।। ૨૨.

તેઓ બધા પાપથી મુક્ત, શુદ્ધ, બ્રહ્મતેજથી ઝળહળતા, બ્રહ્મલોકને પાર કરી બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે.

તતસ્ત્રિંશત્તમઃ કલ્પો રક્તો નામ પ્રકીર્ત્તિતઃ। રક્તો યત્ર મહાતેજા રક્તવર્ણ મધારયત્ ।। ૨૨.

પછી ત્રીસમો કલ્પ 'રક્ત' તરીકે ઓળખાય છે; તેમાં મહા તેજસ્વી યુવાને લાલ રૂપ ધારણ કર્યું.

ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પ્રાદુર્ભૂતો મહાતેજાઃ કુમારો રક્તવિગ્રહઃ। રક્તમાલ્યામ્બરધરો રક્તનેત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૨૨.

પુત્રની ઇચ્છા રાખીને અને ધ્યાનમાં તત્પર બ્રહ્મા માટે, મહા તેજસ્વી, લાલ શરીર, લાલ હાર અને વસ્ત્રો પહેરેલા, લાલ આંખો અને તેજથી ભરપૂર યુવાન પ્રગટ થયો.

સ તં દૃષ્ટ્વા મહાદેવં કુમારં રક્તવાસસમ્। ધ્યાનયોગં પરઙ્ગત્વા બુબુધે વિશ્વમીશ્વરમ્ ।। ૨૨.

મહાદેવ, લાલ વસ્ત્રધારી યુવાનને જોઈને, પરમ ધ્યાન પ્રાપ્ત કરીને, તેણે વિશ્વના ઈશ્વરને ઓળખ્યો.

સ તં પ્રણમ્ય ભગવાન્ બ્રહ્મા પરમયન્ત્રિતઃ। વામદેવં તતો બ્રહ્મા બ્રહ્માત્મકં વ્યચિન્તયત્ ।। ૨૨.

બ્રહ્માએ તેને વંદન કર્યું અને પછી બ્રહ્મસ્વરૂપ વામદેવનું ધ્યાન કર્યું.

એવં ધ્યાતો મહાદેવો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। મનસા પ્રીતિયુક્તેન પિતામહમથાબ્રવીત્ ।। ૨૨.

એ રીતે, પરમેશ્વર બ્રહ્માએ આનંદથી ભરેલા મનથી મહાદેવનું ધ્યાન કર્યું અને પિતામહને કહ્યું.

ધ્યાયતા પુત્રકામેન યસ્માત્તેહં પિતામહઃ। દૃષ્ટઃ પરમયા ભક્ત્યા ધ્યાનયોગેન સત્તમ ।। ૨૨.

પિતામહ, પુત્રની ઇચ્છા રાખીને, તું અહીં પરમ ભક્તિ અને ધ્યાનયોગથી મને જોયો છે, હે ઉત્તમ.

તસ્માદ્ધયાનં પરં પ્રાપ્ય કલ્પે કલ્પે મહાતપાઃ। વેત્સ્યસે માં મહાસત્ત્વ લોકધાતારમીશ્વરમ્। એવમુક્ત્વા તતઃ શર્વઃ અટ્ટહાસં મુમોચ હ ।। ૨૨.

તમે મહાન તપસ્વી છો, તેથી દરેક યુગમાં શ્રેષ્ઠ ધ્યાન પ્રાપ્ત કરીને, તમે મને, વિશ્વના આધાર અને ઈશ્વર તરીકે ઓળખશો. આવું કહીને શરવાએ ઉંચી અવાજે હસ્યો.

તતસ્તસ્ય મહાત્માનશ્ચત્વારશ્ચ કુમારકાઃ। સમ્બભૂવુર્મમાહાત્માનો વિરેજુઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ ।। ૨૨.

પછી એ મહાન આત્માથી ચાર કુમાર જન્મ્યા; તેઓ પણ મહાન આત્મા હતા, શુદ્ધ બુદ્ધિથી તેજસ્વી હતા.