વાયુપુરાણમ્

પ્રજાઃ સ્રષ્ટું તથાકૂતિં યસ્માદાહ પ્રજાપતિઃ। તસ્માત્ સ પુરુષો જ્ઞેય આકૂતિઃ કલ્પસંજ્ઞિતઃ ।। ૨૧.

પ્રજાપતિએ પ્રજાની રચના માટે આકૂતિનું ઉલ્લેખ કર્યો, તેથી એ વ્યક્તિને આકૂતિ કહેવાય છે અને એ કલ્પના નામે ઓળખાય છે.

પઞ્ચવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞાતિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। વિજ્ઞાતિશ્ચ તથા દેવી મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે ।। ૨૧.

પંચવીસમો કલ્પ વિજ્ઞાતિ તરીકે ઓળખાય છે; વિજ્ઞાતિ દેવીએ પોતાના સાથી સાથે જન્મ લીધો.

ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય મનસ્યધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્। વિજ્ઞાતં વૈ સમાસેન વિજ્ઞાતિસ્તુ તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

પુત્રોની ઇચ્છાથી બ્રહ્માએ જ્ઞાનમાં મન લગાવ્યું, અને સંક્ષિપ્તમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું, તેથી વિજ્ઞાતિ તરીકે ઓળખાય છે.

ષડ્‌વિંશસ્તુ તતઃ કલ્પો મન ઇત્યભિધીયતે। દેવી ચ શાઙ્કરી નામ મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે ।। ૨૧.

છવીસમો કલ્પ મન તરીકે ઓળખાય છે; શાંકરી નામની દેવી પોતાના સાથી સાથે જન્મી.

પ્રજા વૈ ચિન્તમાનસ્ય સ્રષ્ટુકામસ્ય વૈ તદા। યસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદુત્પન્નસ્તુ સ્વયમ્ભુવા । તસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદ્ભાવનાસમ્ભવઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

પ્રજાની રચના માટે ચિંતન કરતા, સ્વયંભૂમાંથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ, તેથી પ્રજાના ઉત્પન્ન થવાથી ભવનાસંભવ તરીકે ઓળખાય છે.

સપ્તવિંશતિમઃ કલ્પો ભાવો વૈ કલ્પસંજ્ઞિતઃ। પૌર્ણમાસી તથા દેવી મિથુનં સમપદ્યત ।। ૨૧.

સત્તાવીસમો કલ્પ ભાવ તરીકે ઓળખાય છે; પૌર્ણમાસી દેવી પોતાના સાથી સાથે જન્મી.

પ્રજા વૈ સ્રષ્ટુકામસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। ધ્યાયતસ્તુ પરં ધ્યાનં પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ।। ૨૧.

પ્રજાની રચના માટે ઇચ્છા રાખી, બ્રહ્મા પરમાત્મા, પરમેશ્વરનું પરમ ધ્યાનમાં ધ્યાનમગ્ન થયા.

અગ્નિસ્તુ મણ્ડલીભૂત્વા રશ્મિજાલસમાવૃતઃ । ભુવન્દિવઞ્ચવિષ્ટભ્ય દીપ્યતે સ મહાવપુઃ ।। ૨૧.

અગ્નિ ગોળાકાર બની, કિરણોના જાળમાં આવરી, પૃથ્વી અને આકાશને વ્યાપી, પોતાના મહાન રૂપે તેજસ્વી થયો.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે સમ્પૂર્ણે જ્યોતિમણ્ડલે। આવિષ્ટયા સહોત્પન્નમપશ્યત્ સૂર્યમણ્ડલમ્ ।। ૨૧.

પછી, હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા ત્યારે, પ્રકાશમંડળ પૂર્ણ થતા, એ તેજ સાથે સૂર્યમંડળ દેખાયું.

યસ્માદદૃશ્યો ભૂતાનાં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। દૃષ્ટસ્તુ ભગવાન્ દેવઃ સૂર્ય્યઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ ।। ૨૧.

કારણ કે પરમેશ્વર, બ્રહ્મા, જે જીવો માટે અદૃશ્ય હતા, તે પૂર્ણ મંડળવાળા સુભગ દેવ સૂર્ય તરીકે દેખાયા.

સર્વ્વે યોગાશ્ચ મન્ત્રાશ્ચ મણ્ડલેન સહોત્થિતાઃ। યસ્માત્ કલ્પો હ્યયં દૃષ્ટસ્તસ્માત્તં દર્શ મુચ્યતે ।। ૨૧.

બધા યોગ અને મંત્રો મંડળ સાથે ઉત્પન્ન થયા; આ કલ્પ દેખાયો હોવાથી તેને દર્શા કહેવાય છે.

યસ્માન્મનસિ સમ્પૂર્ણો બ્રહમણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પુરા વૈ ભગવાન્ સોમઃ પૌર્ણમાસી તતઃ સ્મૃતા ।। ૨૧.

પરમ બ્રહ્માના મનમાં પૂર્ણ થયેલા ભગવાન સોમ પહેલાં હાજર હતા, તેથી પૂર્ણ ચંદ્રને પૌર્ણમાસી તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

તસ્માત્તુ પર્વદર્શે વૈ પૌર્ણમાસઞ્ચ યોગિભિઃ। ઉભયોઃ પક્ષયોર્જ્યેષ્ઠમાત્મનો હિતકામ્યયા ।। ૨૧.

પરવદર્શ અને પૌર્ણમાસી દિવસે યોગીઓ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છતા, બંને પક્ષોમાં આ બંને દિવસને શ્રેષ્ઠ માનવે છે.

દર્શઞ્ચ પૌર્ણમાસઞ્ચ યે યજન્તિ દ્વિજાતયઃ। ન તેષાં પુનરાવૃત્તિર્બ્રહ્મલોકાત્ કદાચન ।। ૨૧.

જે દ્વિજ પર્વ દર્શ અને પૌર્ણમાસી યજ્ઞ કરે છે, તેઓ બ્રહ્મલોકમાંથી ક્યારેય પાછા આવતાં નથી.

યોઽનાહિતાગ્નિઃ પ્રયતો વીરાધ્વાનં ગતોપિ વા । સમાધાય મનસ્તીવ્રં મન્ત્રમુચ્ચારયેચ્છનૈઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ અગ્નિ સ્થાપિત નથી કરી, પણ શુદ્ધ મનથી વીરપથ પર ચાલે છે, તે મનને ગાઢ એકાગ્ર કરીને ધીમે ધીમે મંત્ર ઉચ્ચારે.

ત્વમગ્ને રુદ્રો અસુરો મહી દિવસ્ત્વં શર્વ્વો મારુતં પૃષ્ટ ઈશિષે। * ત્વં પાશગન્ધર્વ્વશિષં પૂષા વિધત્તપાસિના। ઇત્યેવ મન્ત્રં મનસા સમ્યગુચ્ચારયેદ્દ્વિજઃ। અગ્નિં પ્રવિશતે યસ્તુ રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ ।। ૨૧.

‘તુ અગ્નિ, તુ રુદ્ર, તુ અસુર, તુ મહાન સ્વર્ગમાં, તુ શર્વ, તુ મારુતનો અધિપતિ, તુ પાશ, તુ ગંધર્વ, તુ શિષ, તુ પૂષા, તુ કટારીવાળો દાતા છે.’ આ મંત્રને દ્વિજ મનમાં યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારે; જે અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે રુદ્રલોકમાં જાય છે.

સોમશ્ચાગ્નિસ્તુ ભગવાન્ કાલો રુદ્ર ઇતિ શ્રુતિઃ। તસ્માદ્યઃ પ્રવિશેદગ્નિં સ રુદ્રાન્ન નિવર્ત્તતે ।। ૨૧.

શાસ્ત્ર કહે છે કે સોમ, અગ્નિ, ભગવાન, કાળ અને રુદ્ર એક જ છે; તેથી જે અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે રુદ્રમાંથી પાછો ફરતો નથી.

અષ્ટાવિંશતિમઃ કલ્પો બૃહદિત્યભિસંજ્ઞિતઃ। બ્રહ્મણઃ પુત્રકામસ્ય સ્રષ્ઠુકામસ્ય વૈ પ્રજાઃ। ધ્યાયમાનસ્ય મનસા બૃહત્સામ રથન્તરમ્ ।। ૨૧.

અઠ્ઠાવીસમો કલ્પ ‘બૃહત’ નામથી ઓળખાય છે; જ્યારે બ્રહ્મા પુત્ર અને સૃષ્ટિની ઇચ્છા રાખી મનથી ધ્યાનમાં હતા, ત્યારે બૃહત સામ અને રથંતર ઉપજ્યાં.

યસ્માત્તત્ર સમુત્પન્નો બૃહતઃ સર્વ્વતોમુખઃ। તસ્માત્તુ બૃહતઃ કલ્પો વિજ્ઞેયસ્તત્ત્વચિન્તકૈઃ ।। ૨૧.

બૃહતમાંથી સર્વ દિશામાં મુખવાળો ઉત્પન્ન થયો, તેથી તત્વચિંતન કરનારોએ આ કલ્પને ‘બૃહત’ તરીકે ઓળખવું જોઈએ.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણાં યોજનાનાં પ્રમાણતઃ । રથન્તરન્તુવિજ્ઞેયં પરમં સૂર્ય્યમણ્ડલમ્। તસ્માદણ્ડન્તુ વિજ્ઞેયમભેદ્યં સૂર્યમણ્ડલમ્ ।। ૨૧.

રથંતર નામનું શ્રેષ્ઠ સૂર્યમંડળ ચોર્યાસી હજાર યોજન જેટલું છે; તેથી સૂર્યમંડળને અખંડિત ગોળ તરીકે સમજવું જોઈએ.

યત્સૂર્ય્યમણ્ડલઞ્ચાપિ બૃહત્સામ તુ ભિદ્યતે। ભિત્વા ચૈવં દ્વિજા યાન્તિ યોગાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ। સઙ્ઘાતમુપનીતાશ્ચ અન્યે કલ્પા રથન્તરે ।। ૨૧.

જ્યારે બૃહત સામથી સૂર્યમંડળ વિભાજિત થાય છે, ત્યારે દૃઢ વ્રતવાળા યોગી એ રીતે ભેદી આગળ વધે છે; અને અન્ય કલ્પો રથંતરમાં જોડાય છે.

ઇત્યેતત્તુ મયા પ્રોક્તં ચિત્રમધ્યાત્મદર્શનમ્। અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પાનાં વિસ્તરં શુભમ્ ।। ૨૧.

આ રીતે મેં તમને અદભુત આંતરિક દર્શન કહ્યું છે; હવે હું કલ્પોની શુભ વિસ્તૃત વાત આગળ કહું છું.

અત્યદ્ભુતમિદં સર્વ્વં કલ્પાનાન્તે મહામુને। રહસ્યં વૈ સમાખ્યાતં મન્ત્રાણાઞ્ચ પ્રકલ્પનમ્ ।। ૨૨.

મહાન મુનિ, કલ્પના અંતે આ બધું અત્યંત અદભુત છે; રહસ્ય અને મંત્રોની રચના પણ જણાવવામાં આવી છે.

ન તવાવિદિતં કિઞ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે। તસ્માદ્વિસ્તરતઃ સર્વ્વાઃ કલ્પસંખ્યા બ્રવીહિ નઃ ।। ૨૨.

ત્રણે લોકોમાં તમારે કંઈ અજાણ્યું નથી; તેથી અમને કલ્પોની સંખ્યા વિગતે કહો.

અત્ર વઃ કથયિષ્યામિ કલ્પસંખ્યાં યથા તથા। યુગાગ્રં ચ વર્ષાગ્રન્તુ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૨૨.

અહીં હું તમને કલ્પોની સંખ્યા અને પરમ બ્રહ્માના યુગ અને વર્ષનો આરંભ જેમ છે તેમ કહું છું.

એકં કલ્પસહસ્રન્તુ બ્રહ્મણોઽબ્દઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ। એતદષ્ટસહસ્રન્તુ બ્રહ્મણસ્તદ્યુગં સ્મૃતમ્ ।। ૨૨.

બ્રહ્માનો એક વર્ષ હજાર કલ્પો ગણાય છે; અને એમાંના આઠ હજાર બ્રહ્માનો એક યુગ કહેવાય છે.

એકં યુગસહસ્રન્તુ સવનં તત્ પ્રજાપતેઃ। સવનાનાં સહસ્રન્તુ દ્વિગુણં ત્રિવૃતં તથા ।। ૨૨.

પ્રજાપતિનો એક સવન હજાર યુગોનો છે; અને સવનોનો હજાર, એનું દ્વિગણિત અને ત્રિગણિત પણ છે.

બ્રહ્મણઃ સ્થિતિકાલસ્ય ચૈતત્ સર્વં પ્રકીર્તિતમ્। તસ્ય સંખ્યાં પ્રવક્ષ્યામિ પુરસ્તાદ્વૈ યથાક્રમમ્ ।। ૨૨.

આ બધું બ્રહ્માના સ્થિતિકાળ તરીકે જણાવાયું છે; હવે હું એનું ગણતરી આરંભથી ક્રમવાર કહું છું.

અષ્ટાવિંશતિર્યે કલ્પા નામતઃ પરિકીર્તિતાઃ। તૈષાં પુરસ્તાદ્વક્ષ્યામિ કલ્પસંજ્ઞાં, યથાક્રમમ્ ।। ૨૨.

અઠ્ઠાવીસ કલ્પો જે નામથી ઓળખાય છે, હવે હું એના નામો આરંભથી ક્રમવાર કહું છું.