વાયુપુરાણમ્

દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ। તમુવાચ મહાંતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૧.

દિવ્ય હજારો વર્ષ સુધી, નિષાદે ઉપવાસ રાખ્યો અને ઈન્દ્રિયોને જીત્યા. ત્યારે બ્રહ્મા, લોકપિતામહા, તેને બોલ્યા.

ઊર્દ્ધ્વબાહું તપોગ્લાનં દુઃખિતં ક્ષુત્પિપાસિતમ્। નિષીદેત્યબ્રવીદેનં પુત્રં શાન્તં પિતામહઃ। તસ્માન્નિષાદઃ સમ્ભૂતઃ સ્વરસ્તુ સ નિષાદવાન્ ।। ૨૧.

ઉંચા હાથ, તપથી થાકેલા, ભૂખ અને તરસથી પીડિત; પિતામહાએ પોતાના શાંત પુત્રને 'બેસી જા' કહ્યું. તેથી નિષાદ જન્મ્યો અને સ્વર નિષાદવત થયો.

એકવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ પઞ્ચમો દ્વિજાઃ। પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।। ૨૧.

એકવીસમો કલ્પ પાંચમો તરીકે ઓળખાય છે, દ્વિજોએ જાણવું. તેમાં પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન હાજર છે.

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાઃ પઞ્ચૈતે બ્રહ્મણઃ સમાઃ। તૈસ્ત્વર્થવાદિભિર્યુક્તૈર્વાગ્ભિરિષ્ટો મહેશ્વરઃ ।। ૨૧.

બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પાંચ પુત્રો, બ્રહ્મા જેટલા જ મહાન હતા. એ સૌએ અર્થસભર વાણીથી મહાદેવની સ્તુતિ કરી.

યસ્માત્પરિગતૈર્ગીતઃ પઞ્ચભિસ્તૈર્મહાત્મભિઃ। સ્વરસ્તુ પઞ્ચમઃ સ્નિગ્ધઃ તસ્માત્કલ્પસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૨૧.

પાંચ મહાન આત્માઓએ સમજપૂર્વક ગીત ગાયું, તેથી પાંચમો સ્વર મધુર છે અને એથી પાંચમો કલ્પ સ્થાપિત થયો.

દ્વાવિંશસ્તુ તથા કલ્પો વિજ્ઞેયો મેઘવાહનઃ। યત્ર વિષ્ણુર્મહાબાહુર્મેઘો ભૂત્વા મહેશ્વરમ્। દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ અવહત્ કૃત્તિવાસસમ્ ।। ૨૧.

બાવીસમો કલ્પ મેઘવાહન તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં વિશાળ બાહુઓ ધરાવનાર વિષ્ણુ મેઘ બનીને ચામડી પહેરનાર મહેશ્વરને દૈવી હજાર વર્ષ સુધી વહેંચી લીધો.

તસ્ય નિઃશ્વસમાનસ્ય ભારાકાન્તસ્ય વૈ મુખાત્। નિર્જગામ મહાકાયઃ કાલો લોકપ્રકાશનઃ। યસ્ત્વયં પઠ્યતે વિપ્રૈર્વિષ્ણુર્વૈ કશ્યપાત્મજઃ ।। ૨૧.

ભારે બોજ સાથે શ્વાસ લેતા, તેના મુખમાંથી વિશાળ કાયાવાળો કાળ, જે લોકોને પ્રકાશિત કરે છે, બહાર આવ્યો; જે ઋષિઓ દ્વારા કશ્યપના પુત્ર વિષ્ણુ તરીકે ઓળખાય છે.

ત્રયોવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયશ્ચિન્તકસ્તથા। પ્રજાપતિસુતઃ શ્રીમાન્ ચિતિશ્ચ મિથુનઞ્ચ તૌ ।। ૨૧.

ત્રેવીસમો કલ્પ ચિંતક તરીકે ઓળખાય છે; પ્રજાપતિના તેજસ્વી પુત્ર ચિતિ અને તેની સાથીનું જન્મ થયું.

ધ્યાયતો બ્રહ્મણશ્ચૈવ યસ્માચ્ચિન્તા સમુત્થિતા। તસ્માત્તુ ચિન્તકઃ સો વૈ કલ્પઃ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા ।। ૨૧.

બ્રહ્માના ધ્યાનમાંથી ચિંતન ઉત્પન્ન થયું, તેથી એ કલ્પને સ્વયંભૂએ ચિંતક નામ આપ્યું.

ચતુર્વિંશતિમશ્ચાપિ હ્યાકૂતિઃ કલ્પ ઉચ્યતે। આકૂતિશ્ચ તથા દેવી મિથુનં સમ્બભૂવ હ ।। ૨૧.

ચોવીસમો કલ્પ આકૂતિ તરીકે ઓળખાય છે; આકૂતિ દેવીએ પોતાના સાથી સાથે જન્મ લીધો.

પ્રજાઃ સ્રષ્ટું તથાકૂતિં યસ્માદાહ પ્રજાપતિઃ। તસ્માત્ સ પુરુષો જ્ઞેય આકૂતિઃ કલ્પસંજ્ઞિતઃ ।। ૨૧.

પ્રજાપતિએ પ્રજાની રચના માટે આકૂતિનું ઉલ્લેખ કર્યો, તેથી એ વ્યક્તિને આકૂતિ કહેવાય છે અને એ કલ્પના નામે ઓળખાય છે.

પઞ્ચવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞાતિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। વિજ્ઞાતિશ્ચ તથા દેવી મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે ।। ૨૧.

પંચવીસમો કલ્પ વિજ્ઞાતિ તરીકે ઓળખાય છે; વિજ્ઞાતિ દેવીએ પોતાના સાથી સાથે જન્મ લીધો.

ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય મનસ્યધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્। વિજ્ઞાતં વૈ સમાસેન વિજ્ઞાતિસ્તુ તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

પુત્રોની ઇચ્છાથી બ્રહ્માએ જ્ઞાનમાં મન લગાવ્યું, અને સંક્ષિપ્તમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું, તેથી વિજ્ઞાતિ તરીકે ઓળખાય છે.

ષડ્‌વિંશસ્તુ તતઃ કલ્પો મન ઇત્યભિધીયતે। દેવી ચ શાઙ્કરી નામ મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે ।। ૨૧.

છવીસમો કલ્પ મન તરીકે ઓળખાય છે; શાંકરી નામની દેવી પોતાના સાથી સાથે જન્મી.

પ્રજા વૈ ચિન્તમાનસ્ય સ્રષ્ટુકામસ્ય વૈ તદા। યસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદુત્પન્નસ્તુ સ્વયમ્ભુવા । તસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદ્ભાવનાસમ્ભવઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

પ્રજાની રચના માટે ચિંતન કરતા, સ્વયંભૂમાંથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ, તેથી પ્રજાના ઉત્પન્ન થવાથી ભવનાસંભવ તરીકે ઓળખાય છે.

સપ્તવિંશતિમઃ કલ્પો ભાવો વૈ કલ્પસંજ્ઞિતઃ। પૌર્ણમાસી તથા દેવી મિથુનં સમપદ્યત ।। ૨૧.

સત્તાવીસમો કલ્પ ભાવ તરીકે ઓળખાય છે; પૌર્ણમાસી દેવી પોતાના સાથી સાથે જન્મી.

પ્રજા વૈ સ્રષ્ટુકામસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। ધ્યાયતસ્તુ પરં ધ્યાનં પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ।। ૨૧.

પ્રજાની રચના માટે ઇચ્છા રાખી, બ્રહ્મા પરમાત્મા, પરમેશ્વરનું પરમ ધ્યાનમાં ધ્યાનમગ્ન થયા.

અગ્નિસ્તુ મણ્ડલીભૂત્વા રશ્મિજાલસમાવૃતઃ । ભુવન્દિવઞ્ચવિષ્ટભ્ય દીપ્યતે સ મહાવપુઃ ।। ૨૧.

અગ્નિ ગોળાકાર બની, કિરણોના જાળમાં આવરી, પૃથ્વી અને આકાશને વ્યાપી, પોતાના મહાન રૂપે તેજસ્વી થયો.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે સમ્પૂર્ણે જ્યોતિમણ્ડલે। આવિષ્ટયા સહોત્પન્નમપશ્યત્ સૂર્યમણ્ડલમ્ ।। ૨૧.

પછી, હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા ત્યારે, પ્રકાશમંડળ પૂર્ણ થતા, એ તેજ સાથે સૂર્યમંડળ દેખાયું.

યસ્માદદૃશ્યો ભૂતાનાં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। દૃષ્ટસ્તુ ભગવાન્ દેવઃ સૂર્ય્યઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ ।। ૨૧.

કારણ કે પરમેશ્વર, બ્રહ્મા, જે જીવો માટે અદૃશ્ય હતા, તે પૂર્ણ મંડળવાળા સુભગ દેવ સૂર્ય તરીકે દેખાયા.

સર્વ્વે યોગાશ્ચ મન્ત્રાશ્ચ મણ્ડલેન સહોત્થિતાઃ। યસ્માત્ કલ્પો હ્યયં દૃષ્ટસ્તસ્માત્તં દર્શ મુચ્યતે ।। ૨૧.

બધા યોગ અને મંત્રો મંડળ સાથે ઉત્પન્ન થયા; આ કલ્પ દેખાયો હોવાથી તેને દર્શા કહેવાય છે.

યસ્માન્મનસિ સમ્પૂર્ણો બ્રહમણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પુરા વૈ ભગવાન્ સોમઃ પૌર્ણમાસી તતઃ સ્મૃતા ।। ૨૧.

પરમ બ્રહ્માના મનમાં પૂર્ણ થયેલા ભગવાન સોમ પહેલાં હાજર હતા, તેથી પૂર્ણ ચંદ્રને પૌર્ણમાસી તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

તસ્માત્તુ પર્વદર્શે વૈ પૌર્ણમાસઞ્ચ યોગિભિઃ। ઉભયોઃ પક્ષયોર્જ્યેષ્ઠમાત્મનો હિતકામ્યયા ।। ૨૧.

પરવદર્શ અને પૌર્ણમાસી દિવસે યોગીઓ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છતા, બંને પક્ષોમાં આ બંને દિવસને શ્રેષ્ઠ માનવે છે.

દર્શઞ્ચ પૌર્ણમાસઞ્ચ યે યજન્તિ દ્વિજાતયઃ। ન તેષાં પુનરાવૃત્તિર્બ્રહ્મલોકાત્ કદાચન ।। ૨૧.

જે દ્વિજ પર્વ દર્શ અને પૌર્ણમાસી યજ્ઞ કરે છે, તેઓ બ્રહ્મલોકમાંથી ક્યારેય પાછા આવતાં નથી.

યોઽનાહિતાગ્નિઃ પ્રયતો વીરાધ્વાનં ગતોપિ વા । સમાધાય મનસ્તીવ્રં મન્ત્રમુચ્ચારયેચ્છનૈઃ ।। ૨૧.

જે વ્યક્તિ અગ્નિ સ્થાપિત નથી કરી, પણ શુદ્ધ મનથી વીરપથ પર ચાલે છે, તે મનને ગાઢ એકાગ્ર કરીને ધીમે ધીમે મંત્ર ઉચ્ચારે.

ત્વમગ્ને રુદ્રો અસુરો મહી દિવસ્ત્વં શર્વ્વો મારુતં પૃષ્ટ ઈશિષે। * ત્વં પાશગન્ધર્વ્વશિષં પૂષા વિધત્તપાસિના। ઇત્યેવ મન્ત્રં મનસા સમ્યગુચ્ચારયેદ્દ્વિજઃ। અગ્નિં પ્રવિશતે યસ્તુ રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ ।। ૨૧.

‘તુ અગ્નિ, તુ રુદ્ર, તુ અસુર, તુ મહાન સ્વર્ગમાં, તુ શર્વ, તુ મારુતનો અધિપતિ, તુ પાશ, તુ ગંધર્વ, તુ શિષ, તુ પૂષા, તુ કટારીવાળો દાતા છે.’ આ મંત્રને દ્વિજ મનમાં યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારે; જે અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે રુદ્રલોકમાં જાય છે.

સોમશ્ચાગ્નિસ્તુ ભગવાન્ કાલો રુદ્ર ઇતિ શ્રુતિઃ। તસ્માદ્યઃ પ્રવિશેદગ્નિં સ રુદ્રાન્ન નિવર્ત્તતે ।। ૨૧.

શાસ્ત્ર કહે છે કે સોમ, અગ્નિ, ભગવાન, કાળ અને રુદ્ર એક જ છે; તેથી જે અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે રુદ્રમાંથી પાછો ફરતો નથી.

અષ્ટાવિંશતિમઃ કલ્પો બૃહદિત્યભિસંજ્ઞિતઃ। બ્રહ્મણઃ પુત્રકામસ્ય સ્રષ્ઠુકામસ્ય વૈ પ્રજાઃ। ધ્યાયમાનસ્ય મનસા બૃહત્સામ રથન્તરમ્ ।। ૨૧.

અઠ્ઠાવીસમો કલ્પ ‘બૃહત’ નામથી ઓળખાય છે; જ્યારે બ્રહ્મા પુત્ર અને સૃષ્ટિની ઇચ્છા રાખી મનથી ધ્યાનમાં હતા, ત્યારે બૃહત સામ અને રથંતર ઉપજ્યાં.

યસ્માત્તત્ર સમુત્પન્નો બૃહતઃ સર્વ્વતોમુખઃ। તસ્માત્તુ બૃહતઃ કલ્પો વિજ્ઞેયસ્તત્ત્વચિન્તકૈઃ ।। ૨૧.

બૃહતમાંથી સર્વ દિશામાં મુખવાળો ઉત્પન્ન થયો, તેથી તત્વચિંતન કરનારોએ આ કલ્પને ‘બૃહત’ તરીકે ઓળખવું જોઈએ.