વાયુપુરાણમ્

ઋષભસ્તુ તતઃ કલ્પો જ્ઞેયઃ પંચદશો દ્વિજાઃ। ઋષયો યત્ર સમ્ભૂતાઃ સ્વરો લોકમનોહરઃ ।। ૨૧.

પંદરમો કલ્પ ઋષભ છે, દ્વિજોએ જાણવું. ત્યાં ઋષિઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને સ્વર લોકને મોહી લે છે.

ષડ્જસ્તુ ષોડશઃ કલ્પઃ ષડ્જના યત્ર ચર્ષયઃ। શિશિરશ્ચ વસન્તશ્ચ નિદાઘો વર્ષ એવ ચ ।। ૨૧.

સોળમો કલ્પ ષડ્જ છે, જ્યાં છ ઋષિઓ વસે છે. શિશિર, વસંત, નિદાઘ અને વર્ષા પણ ત્યાં હાજર છે.

શરદ્ધેમન્ત ઇત્યેતે માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। ઉત્પન્નાઃ ષડ્જ સંસિદ્ધાઃ પુત્રાઃ કલ્પે તુ ષોડશે ।। ૨૧.

શરદ અને હેમંત — એ બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્રો છે. તેઓ ષડ્જ કલ્પમાં જન્મ્યા અને પૂર્ણ થયા છે.

યસ્માજ્જાતૈશ્ચ તૈઃ ષડભિઃ સદ્યો જાતો મહેશ્વરઃ। તસ્માત્ સમુત્થિતઃ ષડ્જઃ સ્વરસ્તૂદધિસન્નિભઃ ।। ૨૧.

એ છ પુત્રોમાંથી મહેશ્વર તરત જ જન્મ્યા; તેથી ષડ્જ સ્વર ઉદય થયો, જે સમુદ્ર જેટલો વિશાળ છે.

તતઃ સપ્તદશઃ કલ્પો માર્જાલીય ઇતિ સ્મૃતઃ। માર્જ્જાલીયં તુ તત્ કર્મ યસ્માદ્બ્રાહ્મમકલ્પયત્ ।। ૨૧.

પછી સત્તરમો કલ્પ મારજાલીય તરીકે ઓળખાય છે. મારજાલીય એ કાર્ય છે, જેના દ્વારા બ્રહ્માનું કાર્ય પૂર્ણ થયું.

તતસ્તુ મધ્યમો નામ કલ્પોઽષ્ટાદશ ઉચ્યતે। યસ્મિંસ્તુ મધ્યમો નામ સ્વરો ધૈવતપૂજિતઃ । ઉત્પન્નઃ સર્વભૂતેષુ મધ્યમો વૈ સ્વયંભુવઃ ।। ૨૧.

પછી અઢારમો કલ્પ મધ્યમ નામે ઓળખાય છે. જેમાં મધ્યમ સ્વર, ધૈવત દ્વારા પૂજિત, સર્વ જીવોમાં સ્વયંભૂ રીતે ઉદય થયો.

તતસ્ત્વેકોનવિંશસ્તુ કલ્પો વૈરાજકઃ સ્મૃતઃ। વૈરાજો યત્ર ભગવાન્ મુનુર્વૈ બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।। ૨૧.

પછી ઉગનિસમો કલ્પ વૈરાજક કહેવાય છે. ત્યાં ભગવાન વૈરાજ, બ્રહ્માના પુત્ર અને ઋષિ, હાજર છે.

તસ્ય પુત્રસ્તુ ધર્માત્મા દધીચિર્ન્નામ ધાર્મિકઃ। પ્રજાપતિર્મહાતેજા બભૂવ ત્રિદશેશ્વરઃ ।। ૨૧.

તેના પુત્ર ધર્મમય અને દધીચી નામે ઓળખાય છે, જે ધર્મી છે. તે પ્રજાપતિ બન્યા, મહાન તેજ ધરાવતા અને દેવોના સ્વામી.

અકામયત ગાયત્રી યજમાનં પ્રજાપતિમ્। તસ્માજ્જજ્ઞે સ્વરઃ સ્રિગ્ધઃ પુત્રસ્તસ્ય દધીચિનઃ ।। ૨૧.

ગાયત્રીએ યજમાન પ્રજાપતિને ઈચ્છ્યા; તેના દ્વારા મૃદુ સ્વર જન્મ્યો, જે દધીચીના પુત્ર છે.

તતો વિંશતિમઃ કલ્પો નિષાદઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। પ્રજાપતિસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા સ્વયમ્ભૂપ્રભવં તદા। વિરરામ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું નિષાદસ્તુ તપોઽતપત્ ।। ૨૧.

પછી વીસમો કલ્પ નિષાદ કહેવાય છે. પ્રજાપતિએ, સ્વયંભૂથી જન્મેલા તેને જોઈને, પ્રજાઓનું સર્જન બંધ કર્યું અને નિષાદે તપ કર્યું.

દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ। તમુવાચ મહાંતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૧.

દિવ્ય હજારો વર્ષ સુધી, નિષાદે ઉપવાસ રાખ્યો અને ઈન્દ્રિયોને જીત્યા. ત્યારે બ્રહ્મા, લોકપિતામહા, તેને બોલ્યા.

ઊર્દ્ધ્વબાહું તપોગ્લાનં દુઃખિતં ક્ષુત્પિપાસિતમ્। નિષીદેત્યબ્રવીદેનં પુત્રં શાન્તં પિતામહઃ। તસ્માન્નિષાદઃ સમ્ભૂતઃ સ્વરસ્તુ સ નિષાદવાન્ ।। ૨૧.

ઉંચા હાથ, તપથી થાકેલા, ભૂખ અને તરસથી પીડિત; પિતામહાએ પોતાના શાંત પુત્રને 'બેસી જા' કહ્યું. તેથી નિષાદ જન્મ્યો અને સ્વર નિષાદવત થયો.

એકવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ પઞ્ચમો દ્વિજાઃ। પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।। ૨૧.

એકવીસમો કલ્પ પાંચમો તરીકે ઓળખાય છે, દ્વિજોએ જાણવું. તેમાં પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન હાજર છે.

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાઃ પઞ્ચૈતે બ્રહ્મણઃ સમાઃ। તૈસ્ત્વર્થવાદિભિર્યુક્તૈર્વાગ્ભિરિષ્ટો મહેશ્વરઃ ।। ૨૧.

બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પાંચ પુત્રો, બ્રહ્મા જેટલા જ મહાન હતા. એ સૌએ અર્થસભર વાણીથી મહાદેવની સ્તુતિ કરી.

યસ્માત્પરિગતૈર્ગીતઃ પઞ્ચભિસ્તૈર્મહાત્મભિઃ। સ્વરસ્તુ પઞ્ચમઃ સ્નિગ્ધઃ તસ્માત્કલ્પસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૨૧.

પાંચ મહાન આત્માઓએ સમજપૂર્વક ગીત ગાયું, તેથી પાંચમો સ્વર મધુર છે અને એથી પાંચમો કલ્પ સ્થાપિત થયો.

દ્વાવિંશસ્તુ તથા કલ્પો વિજ્ઞેયો મેઘવાહનઃ। યત્ર વિષ્ણુર્મહાબાહુર્મેઘો ભૂત્વા મહેશ્વરમ્। દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ અવહત્ કૃત્તિવાસસમ્ ।। ૨૧.

બાવીસમો કલ્પ મેઘવાહન તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં વિશાળ બાહુઓ ધરાવનાર વિષ્ણુ મેઘ બનીને ચામડી પહેરનાર મહેશ્વરને દૈવી હજાર વર્ષ સુધી વહેંચી લીધો.

તસ્ય નિઃશ્વસમાનસ્ય ભારાકાન્તસ્ય વૈ મુખાત્। નિર્જગામ મહાકાયઃ કાલો લોકપ્રકાશનઃ। યસ્ત્વયં પઠ્યતે વિપ્રૈર્વિષ્ણુર્વૈ કશ્યપાત્મજઃ ।। ૨૧.

ભારે બોજ સાથે શ્વાસ લેતા, તેના મુખમાંથી વિશાળ કાયાવાળો કાળ, જે લોકોને પ્રકાશિત કરે છે, બહાર આવ્યો; જે ઋષિઓ દ્વારા કશ્યપના પુત્ર વિષ્ણુ તરીકે ઓળખાય છે.

ત્રયોવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયશ્ચિન્તકસ્તથા। પ્રજાપતિસુતઃ શ્રીમાન્ ચિતિશ્ચ મિથુનઞ્ચ તૌ ।। ૨૧.

ત્રેવીસમો કલ્પ ચિંતક તરીકે ઓળખાય છે; પ્રજાપતિના તેજસ્વી પુત્ર ચિતિ અને તેની સાથીનું જન્મ થયું.

ધ્યાયતો બ્રહ્મણશ્ચૈવ યસ્માચ્ચિન્તા સમુત્થિતા। તસ્માત્તુ ચિન્તકઃ સો વૈ કલ્પઃ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા ।। ૨૧.

બ્રહ્માના ધ્યાનમાંથી ચિંતન ઉત્પન્ન થયું, તેથી એ કલ્પને સ્વયંભૂએ ચિંતક નામ આપ્યું.

ચતુર્વિંશતિમશ્ચાપિ હ્યાકૂતિઃ કલ્પ ઉચ્યતે। આકૂતિશ્ચ તથા દેવી મિથુનં સમ્બભૂવ હ ।। ૨૧.

ચોવીસમો કલ્પ આકૂતિ તરીકે ઓળખાય છે; આકૂતિ દેવીએ પોતાના સાથી સાથે જન્મ લીધો.

પ્રજાઃ સ્રષ્ટું તથાકૂતિં યસ્માદાહ પ્રજાપતિઃ। તસ્માત્ સ પુરુષો જ્ઞેય આકૂતિઃ કલ્પસંજ્ઞિતઃ ।। ૨૧.

પ્રજાપતિએ પ્રજાની રચના માટે આકૂતિનું ઉલ્લેખ કર્યો, તેથી એ વ્યક્તિને આકૂતિ કહેવાય છે અને એ કલ્પના નામે ઓળખાય છે.

પઞ્ચવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞાતિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। વિજ્ઞાતિશ્ચ તથા દેવી મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે ।। ૨૧.

પંચવીસમો કલ્પ વિજ્ઞાતિ તરીકે ઓળખાય છે; વિજ્ઞાતિ દેવીએ પોતાના સાથી સાથે જન્મ લીધો.

ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય મનસ્યધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્। વિજ્ઞાતં વૈ સમાસેન વિજ્ઞાતિસ્તુ તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

પુત્રોની ઇચ્છાથી બ્રહ્માએ જ્ઞાનમાં મન લગાવ્યું, અને સંક્ષિપ્તમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું, તેથી વિજ્ઞાતિ તરીકે ઓળખાય છે.

ષડ્‌વિંશસ્તુ તતઃ કલ્પો મન ઇત્યભિધીયતે। દેવી ચ શાઙ્કરી નામ મિથુનં સમ્પ્રસૂયતે ।। ૨૧.

છવીસમો કલ્પ મન તરીકે ઓળખાય છે; શાંકરી નામની દેવી પોતાના સાથી સાથે જન્મી.

પ્રજા વૈ ચિન્તમાનસ્ય સ્રષ્ટુકામસ્ય વૈ તદા। યસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદુત્પન્નસ્તુ સ્વયમ્ભુવા । તસ્માત્ પ્રજાસમ્ભવનાદ્ભાવનાસમ્ભવઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

પ્રજાની રચના માટે ચિંતન કરતા, સ્વયંભૂમાંથી પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થઈ, તેથી પ્રજાના ઉત્પન્ન થવાથી ભવનાસંભવ તરીકે ઓળખાય છે.

સપ્તવિંશતિમઃ કલ્પો ભાવો વૈ કલ્પસંજ્ઞિતઃ। પૌર્ણમાસી તથા દેવી મિથુનં સમપદ્યત ।। ૨૧.

સત્તાવીસમો કલ્પ ભાવ તરીકે ઓળખાય છે; પૌર્ણમાસી દેવી પોતાના સાથી સાથે જન્મી.

પ્રજા વૈ સ્રષ્ટુકામસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। ધ્યાયતસ્તુ પરં ધ્યાનં પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ।। ૨૧.

પ્રજાની રચના માટે ઇચ્છા રાખી, બ્રહ્મા પરમાત્મા, પરમેશ્વરનું પરમ ધ્યાનમાં ધ્યાનમગ્ન થયા.

અગ્નિસ્તુ મણ્ડલીભૂત્વા રશ્મિજાલસમાવૃતઃ । ભુવન્દિવઞ્ચવિષ્ટભ્ય દીપ્યતે સ મહાવપુઃ ।। ૨૧.

અગ્નિ ગોળાકાર બની, કિરણોના જાળમાં આવરી, પૃથ્વી અને આકાશને વ્યાપી, પોતાના મહાન રૂપે તેજસ્વી થયો.

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે સમ્પૂર્ણે જ્યોતિમણ્ડલે। આવિષ્ટયા સહોત્પન્નમપશ્યત્ સૂર્યમણ્ડલમ્ ।। ૨૧.

પછી, હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા ત્યારે, પ્રકાશમંડળ પૂર્ણ થતા, એ તેજ સાથે સૂર્યમંડળ દેખાયું.