વાયુપુરાણમ્

અયં યો વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સ તુ કીર્ત્ત્યતે। યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાશ્ચ મનવશ્ચ ચતુર્દ્દશ ।। ૨૧.

હમણાં જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે તેને 'વારાહ' કહે છે, જેમાં સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓ આવે છે.

કસ્માદ્વારાહકલ્પોયં નામતઃ પરિકીર્તિતઃ। કસ્માચ્ચ કારણાદ્દેવો વરાહ ઇતિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૨૧.

આ કલ્પને 'વારાહ' નામ શા માટે મળ્યું? અને દેવને 'વરાહ' કેમ કહે છે—એનું કારણ શું છે?

કો વા વરાહો ભગવાન્ કસ્ય યોનિઃ કિમાત્મકઃ। વરાહઃ કથમુત્પન્ન એતદિચ્છામ વેદિતુમ્ ।। ૨૧.

વરાહ ભગવાન કોણ છે? તેઓ કોના ગર્ભથી જન્મ્યા અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે? વરાહ કેવી રીતે પ્રગટ્યા—આ બધું જાણવા અમે ઈચ્છીએ છીએ.

વરાહસ્તુ યથોત્પન્નો યસ્મિન્નર્થે ચ કલ્પિતઃ। વારાહશ્ચ યથા કલ્પઃ કલ્પત્વં કલ્પના ચ યા ।। ૨૧.

વરાહ કેવી રીતે જન્મ્યા, કયા હેતુ માટે તેમનો વિચાર થયો, કલ્પને 'વારાહ' કેમ કહે છે, 'કલ્પ' એટલે શું અને એનો અર્થ શું છે—

કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પિતમ્। તત્સર્વં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ।। ૨૧.

કલ્પો વચ્ચે શું ફરક છે અને દરેક માટે શું કલ્પના કરવામાં આવી છે—હું જે જોયું અને સાંભળ્યું છે તે બધું હવે સમજાવીશ.

ભવસ્તુ પ્રથમઃ કલ્પો લોકાદૌ પ્રથિતઃ પુરા। જ્ઞાતવ્યો ભગવાનત્ર હ્યાનન્દઃ સામ્પ્રતઃ સ્વયમ્ ।। ૨૧.

ભવ નામનો પ્રથમ કલ્પ છે, જે વિશ્વની શરૂઆતથી જ પ્રસિદ્ધ છે. અહીં ભગવાનને આનંદ સ્વરૂપે, સ્વયં પ્રગટ થયેલા તરીકે સમજવો જોઈએ.

બ્રહ્મસ્થાનમિદં દિવ્યં પ્રાપ્તં વા દિવ્યસમ્ભવમ્। દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ કલ્પસ્તૃતીયસ્તપ ઉચ્યતે ।। ૨૧.

આ બ્રહ્માનું દિવ્ય સ્થાન છે, જે પ્રાપ્ત થયું છે અથવા દિવ્ય મૂળ ધરાવે છે. બીજો કલ્પ 'ભુવઃ' છે અને ત્રીજો 'તપસ' કહેવાય છે.

ભવશ્ચતુર્થો વિજ્ઞેયઃ પંચમો રમ્ભ એવ ચ। ઋતુકલ્પસ્તથા ષષ્ઠઃ સપ્તમસ્તુ ક્રતુઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

ચોથી કલ્પ તરીકે ભવ ઓળખાય છે, પાંચમો રંભા છે. છઠ્ઠો ઋતુકલ્પ છે અને સાતમો ક્રતુ તરીકે ઓળખાય છે.

અષ્ટમસ્તુ ભવેદ્વહ્નિર્નવમો હવ્યવહનઃ। સાવિત્રો દશમઃ કલ્પો ભુવસ્ત્વેકાદશઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

આઠમો કલ્પ વહ્નિ છે, નવમો હવ્યવાહન છે. દસમો કલ્પ સાવિત્રી છે અને અગિયારમો 'ભુવસ' તરીકે ઓળખાય છે.

ઉશિકો દ્વાદશસ્તત્ર કુશિકસ્તુ ત્રયોદશઃ। ચતુર્દ્દશસ્તુ ગન્ધર્વો ગન્ધર્વો યત્ર વૈ સ્વરઃ। ઉત્પન્નસ્તુ યથા નાદો ગન્ધર્વા યત્ર ચોત્થિતાઃ ।। ૨૧.

બારમો કલ્પ ઉશિક છે, ત્રયોદશો કુશિક છે. ચૌદમો કલ્પ ગંધર્વ છે, જ્યાં સ્વર જન્મે છે અને ગંધર્વો સ્વરની ગુંજ સાથે ઉત્પન્ન થાય છે.

ઋષભસ્તુ તતઃ કલ્પો જ્ઞેયઃ પંચદશો દ્વિજાઃ। ઋષયો યત્ર સમ્ભૂતાઃ સ્વરો લોકમનોહરઃ ।। ૨૧.

પંદરમો કલ્પ ઋષભ છે, દ્વિજોએ જાણવું. ત્યાં ઋષિઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને સ્વર લોકને મોહી લે છે.

ષડ્જસ્તુ ષોડશઃ કલ્પઃ ષડ્જના યત્ર ચર્ષયઃ। શિશિરશ્ચ વસન્તશ્ચ નિદાઘો વર્ષ એવ ચ ।। ૨૧.

સોળમો કલ્પ ષડ્જ છે, જ્યાં છ ઋષિઓ વસે છે. શિશિર, વસંત, નિદાઘ અને વર્ષા પણ ત્યાં હાજર છે.

શરદ્ધેમન્ત ઇત્યેતે માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। ઉત્પન્નાઃ ષડ્જ સંસિદ્ધાઃ પુત્રાઃ કલ્પે તુ ષોડશે ।। ૨૧.

શરદ અને હેમંત — એ બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્રો છે. તેઓ ષડ્જ કલ્પમાં જન્મ્યા અને પૂર્ણ થયા છે.

યસ્માજ્જાતૈશ્ચ તૈઃ ષડભિઃ સદ્યો જાતો મહેશ્વરઃ। તસ્માત્ સમુત્થિતઃ ષડ્જઃ સ્વરસ્તૂદધિસન્નિભઃ ।। ૨૧.

એ છ પુત્રોમાંથી મહેશ્વર તરત જ જન્મ્યા; તેથી ષડ્જ સ્વર ઉદય થયો, જે સમુદ્ર જેટલો વિશાળ છે.

તતઃ સપ્તદશઃ કલ્પો માર્જાલીય ઇતિ સ્મૃતઃ। માર્જ્જાલીયં તુ તત્ કર્મ યસ્માદ્બ્રાહ્મમકલ્પયત્ ।। ૨૧.

પછી સત્તરમો કલ્પ મારજાલીય તરીકે ઓળખાય છે. મારજાલીય એ કાર્ય છે, જેના દ્વારા બ્રહ્માનું કાર્ય પૂર્ણ થયું.

તતસ્તુ મધ્યમો નામ કલ્પોઽષ્ટાદશ ઉચ્યતે। યસ્મિંસ્તુ મધ્યમો નામ સ્વરો ધૈવતપૂજિતઃ । ઉત્પન્નઃ સર્વભૂતેષુ મધ્યમો વૈ સ્વયંભુવઃ ।। ૨૧.

પછી અઢારમો કલ્પ મધ્યમ નામે ઓળખાય છે. જેમાં મધ્યમ સ્વર, ધૈવત દ્વારા પૂજિત, સર્વ જીવોમાં સ્વયંભૂ રીતે ઉદય થયો.

તતસ્ત્વેકોનવિંશસ્તુ કલ્પો વૈરાજકઃ સ્મૃતઃ। વૈરાજો યત્ર ભગવાન્ મુનુર્વૈ બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।। ૨૧.

પછી ઉગનિસમો કલ્પ વૈરાજક કહેવાય છે. ત્યાં ભગવાન વૈરાજ, બ્રહ્માના પુત્ર અને ઋષિ, હાજર છે.

તસ્ય પુત્રસ્તુ ધર્માત્મા દધીચિર્ન્નામ ધાર્મિકઃ। પ્રજાપતિર્મહાતેજા બભૂવ ત્રિદશેશ્વરઃ ।। ૨૧.

તેના પુત્ર ધર્મમય અને દધીચી નામે ઓળખાય છે, જે ધર્મી છે. તે પ્રજાપતિ બન્યા, મહાન તેજ ધરાવતા અને દેવોના સ્વામી.

અકામયત ગાયત્રી યજમાનં પ્રજાપતિમ્। તસ્માજ્જજ્ઞે સ્વરઃ સ્રિગ્ધઃ પુત્રસ્તસ્ય દધીચિનઃ ।। ૨૧.

ગાયત્રીએ યજમાન પ્રજાપતિને ઈચ્છ્યા; તેના દ્વારા મૃદુ સ્વર જન્મ્યો, જે દધીચીના પુત્ર છે.

તતો વિંશતિમઃ કલ્પો નિષાદઃ પરિકીર્ત્તિતઃ। પ્રજાપતિસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા સ્વયમ્ભૂપ્રભવં તદા। વિરરામ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું નિષાદસ્તુ તપોઽતપત્ ।। ૨૧.

પછી વીસમો કલ્પ નિષાદ કહેવાય છે. પ્રજાપતિએ, સ્વયંભૂથી જન્મેલા તેને જોઈને, પ્રજાઓનું સર્જન બંધ કર્યું અને નિષાદે તપ કર્યું.

દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ। તમુવાચ મહાંતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૧.

દિવ્ય હજારો વર્ષ સુધી, નિષાદે ઉપવાસ રાખ્યો અને ઈન્દ્રિયોને જીત્યા. ત્યારે બ્રહ્મા, લોકપિતામહા, તેને બોલ્યા.

ઊર્દ્ધ્વબાહું તપોગ્લાનં દુઃખિતં ક્ષુત્પિપાસિતમ્। નિષીદેત્યબ્રવીદેનં પુત્રં શાન્તં પિતામહઃ। તસ્માન્નિષાદઃ સમ્ભૂતઃ સ્વરસ્તુ સ નિષાદવાન્ ।। ૨૧.

ઉંચા હાથ, તપથી થાકેલા, ભૂખ અને તરસથી પીડિત; પિતામહાએ પોતાના શાંત પુત્રને 'બેસી જા' કહ્યું. તેથી નિષાદ જન્મ્યો અને સ્વર નિષાદવત થયો.

એકવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયઃ પઞ્ચમો દ્વિજાઃ। પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।। ૨૧.

એકવીસમો કલ્પ પાંચમો તરીકે ઓળખાય છે, દ્વિજોએ જાણવું. તેમાં પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન હાજર છે.

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાઃ પઞ્ચૈતે બ્રહ્મણઃ સમાઃ। તૈસ્ત્વર્થવાદિભિર્યુક્તૈર્વાગ્ભિરિષ્ટો મહેશ્વરઃ ।। ૨૧.

બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પાંચ પુત્રો, બ્રહ્મા જેટલા જ મહાન હતા. એ સૌએ અર્થસભર વાણીથી મહાદેવની સ્તુતિ કરી.

યસ્માત્પરિગતૈર્ગીતઃ પઞ્ચભિસ્તૈર્મહાત્મભિઃ। સ્વરસ્તુ પઞ્ચમઃ સ્નિગ્ધઃ તસ્માત્કલ્પસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૨૧.

પાંચ મહાન આત્માઓએ સમજપૂર્વક ગીત ગાયું, તેથી પાંચમો સ્વર મધુર છે અને એથી પાંચમો કલ્પ સ્થાપિત થયો.

દ્વાવિંશસ્તુ તથા કલ્પો વિજ્ઞેયો મેઘવાહનઃ। યત્ર વિષ્ણુર્મહાબાહુર્મેઘો ભૂત્વા મહેશ્વરમ્। દિવ્યં વર્ષસહસ્રન્તુ અવહત્ કૃત્તિવાસસમ્ ।। ૨૧.

બાવીસમો કલ્પ મેઘવાહન તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં વિશાળ બાહુઓ ધરાવનાર વિષ્ણુ મેઘ બનીને ચામડી પહેરનાર મહેશ્વરને દૈવી હજાર વર્ષ સુધી વહેંચી લીધો.

તસ્ય નિઃશ્વસમાનસ્ય ભારાકાન્તસ્ય વૈ મુખાત્। નિર્જગામ મહાકાયઃ કાલો લોકપ્રકાશનઃ। યસ્ત્વયં પઠ્યતે વિપ્રૈર્વિષ્ણુર્વૈ કશ્યપાત્મજઃ ।। ૨૧.

ભારે બોજ સાથે શ્વાસ લેતા, તેના મુખમાંથી વિશાળ કાયાવાળો કાળ, જે લોકોને પ્રકાશિત કરે છે, બહાર આવ્યો; જે ઋષિઓ દ્વારા કશ્યપના પુત્ર વિષ્ણુ તરીકે ઓળખાય છે.

ત્રયોવિંશતિમઃ કલ્પો વિજ્ઞેયશ્ચિન્તકસ્તથા। પ્રજાપતિસુતઃ શ્રીમાન્ ચિતિશ્ચ મિથુનઞ્ચ તૌ ।। ૨૧.

ત્રેવીસમો કલ્પ ચિંતક તરીકે ઓળખાય છે; પ્રજાપતિના તેજસ્વી પુત્ર ચિતિ અને તેની સાથીનું જન્મ થયું.

ધ્યાયતો બ્રહ્મણશ્ચૈવ યસ્માચ્ચિન્તા સમુત્થિતા। તસ્માત્તુ ચિન્તકઃ સો વૈ કલ્પઃ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા ।। ૨૧.

બ્રહ્માના ધ્યાનમાંથી ચિંતન ઉત્પન્ન થયું, તેથી એ કલ્પને સ્વયંભૂએ ચિંતક નામ આપ્યું.