વાયુપુરાણમ્

મન્વન્તરસ્ય સંહારે પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ। આસીત્તુ સપ્તમઃ કલ્પઃ પદ્મો નામ દ્વિજોત્તમ। વારાહઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં તસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ।। ૨૧.

પાછલા મહાત્મા મન્વંતરનો અંત આવ્યો ત્યારે સાતમો કલ્પ થયો, જેને 'પદ્મ' કહે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! અત્યારે જે ચાલી રહ્યો છે તે 'વારાહ' છે—હું એનું વિસ્તૃત વર્ણન કરીશ.

કિયતા ચૈવ કાલેન કલ્પઃ સમ્ભવતે કથમ્। કિં ચ પ્રમાણં કલ્પસ્ય તત્ર પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૨૧.

કેટલા સમયગાળામાં કલ્પ થાય છે અને એ કેવી રીતે થાય છે? કલ્પનો સમયમાપ કેટલો છે? તું પૂછે છે એ પ્રમાણે હું સમજાવું છું.

મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં કાલસંખ્યા યથાક્રમમ્। પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૨૧.

સાત મન્વંતરનો સમયગણતરી ક્રમશઃ અને સંક્ષિપ્તમાં હું કહું છું; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.

કોટીનાં દ્વે સહસ્રે વૈ અષ્ટૌ કોટિશતાનિ ચ । દ્વિષષ્ટિશ્ચ તથા કોટ્યો નિયુતાનિ ચ સપ્તતિઃ। કલ્પાર્દ્ધસ્ય તુ સંખ્યાયામેતત્ સર્વમુદાહૃતમ્ ।। ૨૧.

બે હજાર કરોડ, અને આઠસો કરોડ સોવાડા, અને બાસઠ કરોડ, અને સિત્તેર નિયુત—આ બધું અડધા કલ્પનો ગણતરી પ્રમાણે કહેવાયું છે.

પૂર્વોક્તૌ ચ ગુણચ્છેદૌ વર્ષાગ્રં લબ્દમાદિશેત્ । શતં ચૈવ તુ કોટીનાં કોટીનામષ્ટસપ્તતિઃ। દ્વે ચ શતસહસ્રે તુ નવતિર્નિયુતાનિ ચ ।। ૨૧.

પહેલાં જે ગણતરી અને ગુણાકાર કહ્યું હતું, એ પ્રમાણે વર્ષોની માપ મળે છે: એકસો કરોડ, પછી અઠ્ઠાવન કરોડ, બે લાખ અને નવ્વદ નિયુત.

માનુષેણ પ્રમાણેન યાવદ્વૈવસ્વતાન્તરમ્। એષ કલ્પસ્તુ વિજ્ઞેયઃ કલ્પાર્દ્ધદ્વિગુણીકૃતઃ ।। ૨૧.

માનવીય ગણતરી પ્રમાણે, વૈવસ્વત મનુના અંત સુધી આ જ કલ્પ ગણાય છે, જે અડધા કલ્પના બે ગણી ગણાય છે.

અનાગતાનાં સપ્તાનામેતદેવ યથાક્રમમ્। પ્રમાણં કાલસંખ્યાયા વિજ્ઞેયં મતમૈશ્વરમ્ ।। ૨૧.

આગળ આવનારા સાત મન્વંતર માટે પણ, દેવદ્રષ્ટિ પ્રમાણે, આ જ સમયગણતરી માનવી.

નિયુતાન્યષ્ટપઞ્ચાશત્તથાઽશીતિશતાનિ ચ। ચતુરશીતિશ્ચવાન્યાનિ પ્રયુતાનિ પ્રમાણતઃ ।। ૨૧.

અઠાવન નિયુત, અને એંસી સોવાડા, અને ચોર્યાસી પ્રયુત—આ જ સમયમાપ છે.

સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ દેવાશ્ચેન્દ્રપુરોગમાઃ। એતત્ કાલસ્ય વિજ્ઞેયં વર્ષાગ્રન્તુ પ્રમાણતઃ ।। ૨૧.

સપ્તર્ષિ, મનુ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ—એમના માટે વર્ષોની ગણતરી આવી જ સમજવી.

એવં મન્વન્તરં તેષાં માનુષાન્તઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ। પ્રણવાન્તાશચવ યે દેવાઃ સાધ્યા દેવગણાશ્ચ યે। વિશ્વેદેવાશચવ યે નિત્યાઃ કલ્પં જીવન્તિ તે ગણાઃ ।। ૨૧.

આ રીતે એમનો મન્વંતર માનવીઓના અંત સુધી કહેવાયો છે; અને જે દેવતાઓ 'પ્રણવ'થી અંત પામે છે, સાધ્ય દેવો અને વિશ્વદેવોના ગણા—આ સર્વે શાશ્વત ગણા એક કલ્પ સુધી જીવતા રહે છે.

અયં યો વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સ તુ કીર્ત્ત્યતે। યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાશ્ચ મનવશ્ચ ચતુર્દ્દશ ।। ૨૧.

હમણાં જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે તેને 'વારાહ' કહે છે, જેમાં સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓ આવે છે.

કસ્માદ્વારાહકલ્પોયં નામતઃ પરિકીર્તિતઃ। કસ્માચ્ચ કારણાદ્દેવો વરાહ ઇતિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૨૧.

આ કલ્પને 'વારાહ' નામ શા માટે મળ્યું? અને દેવને 'વરાહ' કેમ કહે છે—એનું કારણ શું છે?

કો વા વરાહો ભગવાન્ કસ્ય યોનિઃ કિમાત્મકઃ। વરાહઃ કથમુત્પન્ન એતદિચ્છામ વેદિતુમ્ ।। ૨૧.

વરાહ ભગવાન કોણ છે? તેઓ કોના ગર્ભથી જન્મ્યા અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે? વરાહ કેવી રીતે પ્રગટ્યા—આ બધું જાણવા અમે ઈચ્છીએ છીએ.

વરાહસ્તુ યથોત્પન્નો યસ્મિન્નર્થે ચ કલ્પિતઃ। વારાહશ્ચ યથા કલ્પઃ કલ્પત્વં કલ્પના ચ યા ।। ૨૧.

વરાહ કેવી રીતે જન્મ્યા, કયા હેતુ માટે તેમનો વિચાર થયો, કલ્પને 'વારાહ' કેમ કહે છે, 'કલ્પ' એટલે શું અને એનો અર્થ શું છે—

કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પિતમ્। તત્સર્વં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ।। ૨૧.

કલ્પો વચ્ચે શું ફરક છે અને દરેક માટે શું કલ્પના કરવામાં આવી છે—હું જે જોયું અને સાંભળ્યું છે તે બધું હવે સમજાવીશ.

ભવસ્તુ પ્રથમઃ કલ્પો લોકાદૌ પ્રથિતઃ પુરા। જ્ઞાતવ્યો ભગવાનત્ર હ્યાનન્દઃ સામ્પ્રતઃ સ્વયમ્ ।। ૨૧.

ભવ નામનો પ્રથમ કલ્પ છે, જે વિશ્વની શરૂઆતથી જ પ્રસિદ્ધ છે. અહીં ભગવાનને આનંદ સ્વરૂપે, સ્વયં પ્રગટ થયેલા તરીકે સમજવો જોઈએ.

બ્રહ્મસ્થાનમિદં દિવ્યં પ્રાપ્તં વા દિવ્યસમ્ભવમ્। દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ કલ્પસ્તૃતીયસ્તપ ઉચ્યતે ।। ૨૧.

આ બ્રહ્માનું દિવ્ય સ્થાન છે, જે પ્રાપ્ત થયું છે અથવા દિવ્ય મૂળ ધરાવે છે. બીજો કલ્પ 'ભુવઃ' છે અને ત્રીજો 'તપસ' કહેવાય છે.

ભવશ્ચતુર્થો વિજ્ઞેયઃ પંચમો રમ્ભ એવ ચ। ઋતુકલ્પસ્તથા ષષ્ઠઃ સપ્તમસ્તુ ક્રતુઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

ચોથી કલ્પ તરીકે ભવ ઓળખાય છે, પાંચમો રંભા છે. છઠ્ઠો ઋતુકલ્પ છે અને સાતમો ક્રતુ તરીકે ઓળખાય છે.

અષ્ટમસ્તુ ભવેદ્વહ્નિર્નવમો હવ્યવહનઃ। સાવિત્રો દશમઃ કલ્પો ભુવસ્ત્વેકાદશઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

આઠમો કલ્પ વહ્નિ છે, નવમો હવ્યવાહન છે. દસમો કલ્પ સાવિત્રી છે અને અગિયારમો 'ભુવસ' તરીકે ઓળખાય છે.

ઉશિકો દ્વાદશસ્તત્ર કુશિકસ્તુ ત્રયોદશઃ। ચતુર્દ્દશસ્તુ ગન્ધર્વો ગન્ધર્વો યત્ર વૈ સ્વરઃ। ઉત્પન્નસ્તુ યથા નાદો ગન્ધર્વા યત્ર ચોત્થિતાઃ ।। ૨૧.

બારમો કલ્પ ઉશિક છે, ત્રયોદશો કુશિક છે. ચૌદમો કલ્પ ગંધર્વ છે, જ્યાં સ્વર જન્મે છે અને ગંધર્વો સ્વરની ગુંજ સાથે ઉત્પન્ન થાય છે.

ઋષભસ્તુ તતઃ કલ્પો જ્ઞેયઃ પંચદશો દ્વિજાઃ। ઋષયો યત્ર સમ્ભૂતાઃ સ્વરો લોકમનોહરઃ ।। ૨૧.

પંદરમો કલ્પ ઋષભ છે, દ્વિજોએ જાણવું. ત્યાં ઋષિઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને સ્વર લોકને મોહી લે છે.

ષડ્જસ્તુ ષોડશઃ કલ્પઃ ષડ્જના યત્ર ચર્ષયઃ। શિશિરશ્ચ વસન્તશ્ચ નિદાઘો વર્ષ એવ ચ ।। ૨૧.

સોળમો કલ્પ ષડ્જ છે, જ્યાં છ ઋષિઓ વસે છે. શિશિર, વસંત, નિદાઘ અને વર્ષા પણ ત્યાં હાજર છે.

શરદ્ધેમન્ત ઇત્યેતે માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ। ઉત્પન્નાઃ ષડ્જ સંસિદ્ધાઃ પુત્રાઃ કલ્પે તુ ષોડશે ।। ૨૧.

શરદ અને હેમંત — એ બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્રો છે. તેઓ ષડ્જ કલ્પમાં જન્મ્યા અને પૂર્ણ થયા છે.

યસ્માજ્જાતૈશ્ચ તૈઃ ષડભિઃ સદ્યો જાતો મહેશ્વરઃ। તસ્માત્ સમુત્થિતઃ ષડ્જઃ સ્વરસ્તૂદધિસન્નિભઃ ।। ૨૧.

એ છ પુત્રોમાંથી મહેશ્વર તરત જ જન્મ્યા; તેથી ષડ્જ સ્વર ઉદય થયો, જે સમુદ્ર જેટલો વિશાળ છે.

તતઃ સપ્તદશઃ કલ્પો માર્જાલીય ઇતિ સ્મૃતઃ। માર્જ્જાલીયં તુ તત્ કર્મ યસ્માદ્બ્રાહ્મમકલ્પયત્ ।। ૨૧.

પછી સત્તરમો કલ્પ મારજાલીય તરીકે ઓળખાય છે. મારજાલીય એ કાર્ય છે, જેના દ્વારા બ્રહ્માનું કાર્ય પૂર્ણ થયું.

તતસ્તુ મધ્યમો નામ કલ્પોઽષ્ટાદશ ઉચ્યતે। યસ્મિંસ્તુ મધ્યમો નામ સ્વરો ધૈવતપૂજિતઃ । ઉત્પન્નઃ સર્વભૂતેષુ મધ્યમો વૈ સ્વયંભુવઃ ।। ૨૧.

પછી અઢારમો કલ્પ મધ્યમ નામે ઓળખાય છે. જેમાં મધ્યમ સ્વર, ધૈવત દ્વારા પૂજિત, સર્વ જીવોમાં સ્વયંભૂ રીતે ઉદય થયો.

તતસ્ત્વેકોનવિંશસ્તુ કલ્પો વૈરાજકઃ સ્મૃતઃ। વૈરાજો યત્ર ભગવાન્ મુનુર્વૈ બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।। ૨૧.

પછી ઉગનિસમો કલ્પ વૈરાજક કહેવાય છે. ત્યાં ભગવાન વૈરાજ, બ્રહ્માના પુત્ર અને ઋષિ, હાજર છે.

તસ્ય પુત્રસ્તુ ધર્માત્મા દધીચિર્ન્નામ ધાર્મિકઃ। પ્રજાપતિર્મહાતેજા બભૂવ ત્રિદશેશ્વરઃ ।। ૨૧.

તેના પુત્ર ધર્મમય અને દધીચી નામે ઓળખાય છે, જે ધર્મી છે. તે પ્રજાપતિ બન્યા, મહાન તેજ ધરાવતા અને દેવોના સ્વામી.

અકામયત ગાયત્રી યજમાનં પ્રજાપતિમ્। તસ્માજ્જજ્ઞે સ્વરઃ સ્રિગ્ધઃ પુત્રસ્તસ્ય દધીચિનઃ ।। ૨૧.

ગાયત્રીએ યજમાન પ્રજાપતિને ઈચ્છ્યા; તેના દ્વારા મૃદુ સ્વર જન્મ્યો, જે દધીચીના પુત્ર છે.