વાયુપુરાણમ્

ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં નૈમિષારણ્યવાસિનામ્ । ઋષિઃ શ્રુતિધરઃ પ્રાજ્ઞઃ સાવર્ણિર્ન્નામ નામતઃ ।। ૨૧.

નૈમિષારણ્યમાં વસતા, અગ્નિસમાન ઋષિઓમાં, શ્રુતિજ્ઞ અને વિદ્વાન એવા ઋષિ, નામે સાવર્ણિ, હતા.

તેષાં સોપ્યગ્રતો ભૂત્વા વાયું વાક્યવિશારદઃ। સાતત્યં તત્ર કુર્વન્તં પ્રિયાર્થે સત્રયાજિનામ્। વિનયેનોપસંગમ્ય પપ્રચ્છ સ મહાદ્યુતિમ્ ।। ૨૧.

તે મહાત્મા, સૌના આગળ ઊભા રહી, વાણીમાં પારંગત એવા વાયુદેવ પાસે, જે ત્યાં યજ્ઞકર્તાઓ માટે સતત કાર્યરત હતા, વિનમ્રતાથી જઈ, તેજસ્વી દેવને પ્રશ્ન કર્યો.

વિભો પુરાણસં બદ્ધાં કથાં વૈ વેદસંમિતામ્। શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યક્ પ્રસાદાત્સર્વદર્શિનઃ ।। ૨૧.

હે પ્રભુ, અમે તમારી કૃપાથી, વેદાનુસાર પ્રાચીન અને પરંપરાગત કથા સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ લલાટાન્નીલલોહિતમ્। કથં તત્તેજસં દેવં લબ્ધવાન્ પુત્રમાત્મનઃ ।। ૨૧.

હિરણ્યગર્ભ ભગવાને પોતાના લલાટમાંથી, તે તેજસ્વી દેવ, જે નીલલોહિત છે, તેને પુત્રરૂપે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો?

કથં ચ ભગવાન્ જજ્ઞે બ્રહ્મા કમલસંભવઃ। રુદ્રત્વં ચૈવ સર્વસ્ય સ્વાત્મજસ્ય કથં પુનઃ ।। ૨૧.

અને કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મા ભગવાન કેવી રીતે જન્મ્યા? તેમનો પોતાનો પુત્ર ફરીથી સર્વનો રુદ્ર કેવી રીતે બન્યો?

કથં ચ વિષ્ણો રુદ્રેણ સાર્દ્ધં પ્રીતિરનુત્તમા। સર્વે વિષ્ણુમયા દેવા સર્વે વિષ્ણુમયા ગણાઃ ।। ૨૧.

વિષ્ણુ અને રુદ્ર વચ્ચે શ્રેષ્ઠ પ્રેમ કેવી રીતે થયો? બધા દેવોમાં વિષ્ણુ વ્યાપી રહ્યા છે, બધા ગણોમાં પણ વિષ્ણુ વ્યાપી રહ્યા છે.

ન ચ વિષ્ણુસમા કાચિદ્ગતિરન્યા વિધીયતે। ઇત્યેવં સતતં દેવા ગાયન્તે નાત્ર સંશયઃ। ભવસ્ય સકથં નિત્યં પ્રણામં કુરુતે હરિઃ ।। ૨૧.

વિષ્ણુ સમાન બીજી કોઈ ગતિ નિર્ધારિત નથી; દેવતાઓ હંમેશા આવું ગાય છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી; હરિ કેવી રીતે ભવને હંમેશા વંદન કરે છે?

એવમુક્તે તુ ભગવાન્ વાયુઃ સાવર્ણિમબ્રવીત્। અહો સાધુ ત્વયા સાધો પૃષ્ટઃ પ્રશ્નો હ્યનુત્તમઃ ।। ૨૧.

આ રીતે જ્યારે વાત થઈ, ત્યારે ભગવાન વાયુએ સાવર્ણિને કહ્યું: 'અરે, બહુ સારું! તું સાચે જ ઉત્તમ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, ધન્ય છે તારી જિજ્ઞાસા.'

ભવસ્ય પુત્રજન્મત્વં બ્રહ્મણઃ સોઽભવદ્યથા। બ્રહ્મણઃ પદ્મ યોનિત્વં રુદ્રત્વં શંકરસ્ય ચ ।। ૨૧.

ભવનું પુત્ર તરીકે જન્મવું, તે બ્રહ્માથી કેવી રીતે થયો; બ્રહ્માનો કમળમાંથી જન્મ અને શંકરજીનું રુદ્ર રૂપે પ્રગટાવું—

દ્વાભ્યામપિ ચ સમ્પ્રીતિર્ વિષ્ણોશ્ચૈવ ભવસ્ય ચ । યચ્ચાપિ કુરુતે નિત્યં પ્રણામં શંકરસ્ય ચ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ શ્રૃણુત બ્રુવતો મમ ।। ૨૧.

વિષ્ણુ અને ભવ વચ્ચેની પરસ્પર સ્નેહભાવના, અને શંકરજીને સતત કરવામાં આવતો વંદન—આ બધું હું વિગતે અને યોગ્ય ક્રમથી સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

મન્વન્તરસ્ય સંહારે પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ। આસીત્તુ સપ્તમઃ કલ્પઃ પદ્મો નામ દ્વિજોત્તમ। વારાહઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં તસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ।। ૨૧.

પાછલા મહાત્મા મન્વંતરનો અંત આવ્યો ત્યારે સાતમો કલ્પ થયો, જેને 'પદ્મ' કહે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! અત્યારે જે ચાલી રહ્યો છે તે 'વારાહ' છે—હું એનું વિસ્તૃત વર્ણન કરીશ.

કિયતા ચૈવ કાલેન કલ્પઃ સમ્ભવતે કથમ્। કિં ચ પ્રમાણં કલ્પસ્ય તત્ર પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૨૧.

કેટલા સમયગાળામાં કલ્પ થાય છે અને એ કેવી રીતે થાય છે? કલ્પનો સમયમાપ કેટલો છે? તું પૂછે છે એ પ્રમાણે હું સમજાવું છું.

મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં કાલસંખ્યા યથાક્રમમ્। પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૨૧.

સાત મન્વંતરનો સમયગણતરી ક્રમશઃ અને સંક્ષિપ્તમાં હું કહું છું; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.

કોટીનાં દ્વે સહસ્રે વૈ અષ્ટૌ કોટિશતાનિ ચ । દ્વિષષ્ટિશ્ચ તથા કોટ્યો નિયુતાનિ ચ સપ્તતિઃ। કલ્પાર્દ્ધસ્ય તુ સંખ્યાયામેતત્ સર્વમુદાહૃતમ્ ।। ૨૧.

બે હજાર કરોડ, અને આઠસો કરોડ સોવાડા, અને બાસઠ કરોડ, અને સિત્તેર નિયુત—આ બધું અડધા કલ્પનો ગણતરી પ્રમાણે કહેવાયું છે.

પૂર્વોક્તૌ ચ ગુણચ્છેદૌ વર્ષાગ્રં લબ્દમાદિશેત્ । શતં ચૈવ તુ કોટીનાં કોટીનામષ્ટસપ્તતિઃ। દ્વે ચ શતસહસ્રે તુ નવતિર્નિયુતાનિ ચ ।। ૨૧.

પહેલાં જે ગણતરી અને ગુણાકાર કહ્યું હતું, એ પ્રમાણે વર્ષોની માપ મળે છે: એકસો કરોડ, પછી અઠ્ઠાવન કરોડ, બે લાખ અને નવ્વદ નિયુત.

માનુષેણ પ્રમાણેન યાવદ્વૈવસ્વતાન્તરમ્। એષ કલ્પસ્તુ વિજ્ઞેયઃ કલ્પાર્દ્ધદ્વિગુણીકૃતઃ ।। ૨૧.

માનવીય ગણતરી પ્રમાણે, વૈવસ્વત મનુના અંત સુધી આ જ કલ્પ ગણાય છે, જે અડધા કલ્પના બે ગણી ગણાય છે.

અનાગતાનાં સપ્તાનામેતદેવ યથાક્રમમ્। પ્રમાણં કાલસંખ્યાયા વિજ્ઞેયં મતમૈશ્વરમ્ ।। ૨૧.

આગળ આવનારા સાત મન્વંતર માટે પણ, દેવદ્રષ્ટિ પ્રમાણે, આ જ સમયગણતરી માનવી.

નિયુતાન્યષ્ટપઞ્ચાશત્તથાઽશીતિશતાનિ ચ। ચતુરશીતિશ્ચવાન્યાનિ પ્રયુતાનિ પ્રમાણતઃ ।। ૨૧.

અઠાવન નિયુત, અને એંસી સોવાડા, અને ચોર્યાસી પ્રયુત—આ જ સમયમાપ છે.

સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ દેવાશ્ચેન્દ્રપુરોગમાઃ। એતત્ કાલસ્ય વિજ્ઞેયં વર્ષાગ્રન્તુ પ્રમાણતઃ ।। ૨૧.

સપ્તર્ષિ, મનુ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ—એમના માટે વર્ષોની ગણતરી આવી જ સમજવી.

એવં મન્વન્તરં તેષાં માનુષાન્તઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ। પ્રણવાન્તાશચવ યે દેવાઃ સાધ્યા દેવગણાશ્ચ યે। વિશ્વેદેવાશચવ યે નિત્યાઃ કલ્પં જીવન્તિ તે ગણાઃ ।। ૨૧.

આ રીતે એમનો મન્વંતર માનવીઓના અંત સુધી કહેવાયો છે; અને જે દેવતાઓ 'પ્રણવ'થી અંત પામે છે, સાધ્ય દેવો અને વિશ્વદેવોના ગણા—આ સર્વે શાશ્વત ગણા એક કલ્પ સુધી જીવતા રહે છે.

અયં યો વર્ત્તતે કલ્પો વારાહઃ સ તુ કીર્ત્ત્યતે। યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાશ્ચ મનવશ્ચ ચતુર્દ્દશ ।। ૨૧.

હમણાં જે કલ્પ ચાલી રહ્યો છે તેને 'વારાહ' કહે છે, જેમાં સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓ આવે છે.

કસ્માદ્વારાહકલ્પોયં નામતઃ પરિકીર્તિતઃ। કસ્માચ્ચ કારણાદ્દેવો વરાહ ઇતિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૨૧.

આ કલ્પને 'વારાહ' નામ શા માટે મળ્યું? અને દેવને 'વરાહ' કેમ કહે છે—એનું કારણ શું છે?

કો વા વરાહો ભગવાન્ કસ્ય યોનિઃ કિમાત્મકઃ। વરાહઃ કથમુત્પન્ન એતદિચ્છામ વેદિતુમ્ ।। ૨૧.

વરાહ ભગવાન કોણ છે? તેઓ કોના ગર્ભથી જન્મ્યા અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે? વરાહ કેવી રીતે પ્રગટ્યા—આ બધું જાણવા અમે ઈચ્છીએ છીએ.

વરાહસ્તુ યથોત્પન્નો યસ્મિન્નર્થે ચ કલ્પિતઃ। વારાહશ્ચ યથા કલ્પઃ કલ્પત્વં કલ્પના ચ યા ।। ૨૧.

વરાહ કેવી રીતે જન્મ્યા, કયા હેતુ માટે તેમનો વિચાર થયો, કલ્પને 'વારાહ' કેમ કહે છે, 'કલ્પ' એટલે શું અને એનો અર્થ શું છે—

કલ્પયોરન્તરં યચ્ચ તસ્ય ચાસ્ય ચ કલ્પિતમ્। તત્સર્વં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ।। ૨૧.

કલ્પો વચ્ચે શું ફરક છે અને દરેક માટે શું કલ્પના કરવામાં આવી છે—હું જે જોયું અને સાંભળ્યું છે તે બધું હવે સમજાવીશ.

ભવસ્તુ પ્રથમઃ કલ્પો લોકાદૌ પ્રથિતઃ પુરા। જ્ઞાતવ્યો ભગવાનત્ર હ્યાનન્દઃ સામ્પ્રતઃ સ્વયમ્ ।। ૨૧.

ભવ નામનો પ્રથમ કલ્પ છે, જે વિશ્વની શરૂઆતથી જ પ્રસિદ્ધ છે. અહીં ભગવાનને આનંદ સ્વરૂપે, સ્વયં પ્રગટ થયેલા તરીકે સમજવો જોઈએ.

બ્રહ્મસ્થાનમિદં દિવ્યં પ્રાપ્તં વા દિવ્યસમ્ભવમ્। દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ કલ્પસ્તૃતીયસ્તપ ઉચ્યતે ।। ૨૧.

આ બ્રહ્માનું દિવ્ય સ્થાન છે, જે પ્રાપ્ત થયું છે અથવા દિવ્ય મૂળ ધરાવે છે. બીજો કલ્પ 'ભુવઃ' છે અને ત્રીજો 'તપસ' કહેવાય છે.

ભવશ્ચતુર્થો વિજ્ઞેયઃ પંચમો રમ્ભ એવ ચ। ઋતુકલ્પસ્તથા ષષ્ઠઃ સપ્તમસ્તુ ક્રતુઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

ચોથી કલ્પ તરીકે ભવ ઓળખાય છે, પાંચમો રંભા છે. છઠ્ઠો ઋતુકલ્પ છે અને સાતમો ક્રતુ તરીકે ઓળખાય છે.

અષ્ટમસ્તુ ભવેદ્વહ્નિર્નવમો હવ્યવહનઃ। સાવિત્રો દશમઃ કલ્પો ભુવસ્ત્વેકાદશઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૧.

આઠમો કલ્પ વહ્નિ છે, નવમો હવ્યવાહન છે. દસમો કલ્પ સાવિત્રી છે અને અગિયારમો 'ભુવસ' તરીકે ઓળખાય છે.