વાયુપુરાણમ્

અપિ ચાત્ર ચતુર્હસ્તાં ધ્યાયમાનશ્ચતુર્મુખીમ્। પ્રકૃતિં વિશ્વરૂપાખ્યાં દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ।। ૨૦.

અહીં, ચાર હાથ અને ચાર મુખ ધરાવતી સ્વરૂપનું ધ્યાન કરતા, અને દિવ્ય દ્રષ્ટિથી 'વિશ્વરૂપ' કહેવાતી પ્રકૃતિને જોતા—

ઇત્યેતદક્ષરં બ્રહ્મ પરમોઙ્કારસંજ્ઞિતમ્। યસ્તુ વેદયતે સમ્યક્ તથા ધ્યાયતિ વા પુનઃ ।। ૨૦.

આ અક્ષય બ્રહ્મ, જે પરમ 'ઓમ' તરીકે ઓળખાય છે, તેને જે સંપૂર્ણ જાણે છે અથવા ફરીથી ધ્યાન કરે છે—

સંસારચક્રમુત્સૃજ્ય મુક્તબન્ધનબન્ધનઃ। અચલં નિર્ગુણં સ્થાનં શિવં પ્રાપ્નોત્યસંશયઃ। ઇત્યેતદ્વૈ મયા પ્રોક્તમોઙ્કારપ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ।। ૨૦.

સંસારના ચક્રને ત્યજી, બંધન અને મુક્તિથી મુક્ત થઈ, તે નિશ્ચિતપણે અચળ, ગુણરહિત, કલ્યાણરૂપ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે; આ રીતે મેં 'ઓમ'થી પ્રાપ્તિનું લક્ષણ કહ્યુ છે.

યથા રુદ્રનમસ્કારઃ સર્વધર્મફલો ધ્રુવઃ। અન્યદેવનમસ્કારો ન તત્ ફલમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જેમ રુદ્રને વંદન કરવું એ સર્વ ધર્મોના ફળનું નિશ્ચિત સાધન છે, તેમ બીજા દેવોને વંદન કરવાથી એ ફળ મળતું નથી.

તસ્માત્ ત્રિષવણં યોગી ઉપાસીત મહેશ્વરમ્। દશાવિસ્તારકં બ્રહ્મ તથા ચ બ્રહ્મ વિસ્તરમ્ ।। ૨૦.

તે માટે, યોગીએ દિવસમાં ત્રણ વખત મહેશ્વરનું પૂજન કરવું, દસગણી વિસ્તૃત બ્રહ્મ અને તેમ જ બ્રહ્મના વિસ્તરણનું પણ પૂજન કરવું.

ઓઙ્કારં સર્વતઃ કાલે સર્વં વિહિતવાન્ પ્રભુઃ। તેન તેન તુ વિષ્ણુત્વં નમસ્કારં મહાયશાઃ ।। ૨૦.

પ્રભુએ 'ઓમ'ને સર્વત્ર અને દરેક સમયે સ્થાપિત કર્યું છે; તેના દ્વારા મહાન યશસ્વી વિષ્ણુપદ અને વંદન પ્રાપ્ત કરે છે.

નમસ્કારસ્તથા ચૈવ પ્રણવસ્તુવતે પ્રભુમ્ । પ્રણવં સ્તુવતે યજ્ઞો યજ્ઞં સંસ્તુવતે નમઃ। નમસ્તુવતિ વૈ રુદ્રસ્તસ્માદ્રુદ્રપદં શિવમ્ ।। ૨૦.

વંદન અને પ્રણવ પણ પ્રભુની સ્તુતિ કરે છે; પ્રણવ યજ્ઞની સ્તુતિ કરે છે, યજ્ઞ વંદનની સ્તુતિ કરે છે; વંદન રુદ્રની સ્તુતિ કરે છે, તેથી રુદ્રનું કલ્યાણરૂપ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇત્યેતાનિ રહસ્યાનિ યતીનાં વૈ યથાક્રમમ્। યસ્તુ વેદયતે ધ્યાનં સ પરં પ્રાપ્નુયાત્પદમ્ ।। ૨૦.

આ રહસ્યો યતિઓ માટે યોગ્ય ક્રમમાં છે; જે ધ્યાનને જાણે છે, તે પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં નૈમિષારણ્યવાસિનામ્ । ઋષિઃ શ્રુતિધરઃ પ્રાજ્ઞઃ સાવર્ણિર્ન્નામ નામતઃ ।। ૨૧.

નૈમિષારણ્યમાં વસતા, અગ્નિસમાન ઋષિઓમાં, શ્રુતિજ્ઞ અને વિદ્વાન એવા ઋષિ, નામે સાવર્ણિ, હતા.

તેષાં સોપ્યગ્રતો ભૂત્વા વાયું વાક્યવિશારદઃ। સાતત્યં તત્ર કુર્વન્તં પ્રિયાર્થે સત્રયાજિનામ્। વિનયેનોપસંગમ્ય પપ્રચ્છ સ મહાદ્યુતિમ્ ।। ૨૧.

તે મહાત્મા, સૌના આગળ ઊભા રહી, વાણીમાં પારંગત એવા વાયુદેવ પાસે, જે ત્યાં યજ્ઞકર્તાઓ માટે સતત કાર્યરત હતા, વિનમ્રતાથી જઈ, તેજસ્વી દેવને પ્રશ્ન કર્યો.

વિભો પુરાણસં બદ્ધાં કથાં વૈ વેદસંમિતામ્। શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યક્ પ્રસાદાત્સર્વદર્શિનઃ ।। ૨૧.

હે પ્રભુ, અમે તમારી કૃપાથી, વેદાનુસાર પ્રાચીન અને પરંપરાગત કથા સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ લલાટાન્નીલલોહિતમ્। કથં તત્તેજસં દેવં લબ્ધવાન્ પુત્રમાત્મનઃ ।। ૨૧.

હિરણ્યગર્ભ ભગવાને પોતાના લલાટમાંથી, તે તેજસ્વી દેવ, જે નીલલોહિત છે, તેને પુત્રરૂપે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો?

કથં ચ ભગવાન્ જજ્ઞે બ્રહ્મા કમલસંભવઃ। રુદ્રત્વં ચૈવ સર્વસ્ય સ્વાત્મજસ્ય કથં પુનઃ ।। ૨૧.

અને કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મા ભગવાન કેવી રીતે જન્મ્યા? તેમનો પોતાનો પુત્ર ફરીથી સર્વનો રુદ્ર કેવી રીતે બન્યો?

કથં ચ વિષ્ણો રુદ્રેણ સાર્દ્ધં પ્રીતિરનુત્તમા। સર્વે વિષ્ણુમયા દેવા સર્વે વિષ્ણુમયા ગણાઃ ।। ૨૧.

વિષ્ણુ અને રુદ્ર વચ્ચે શ્રેષ્ઠ પ્રેમ કેવી રીતે થયો? બધા દેવોમાં વિષ્ણુ વ્યાપી રહ્યા છે, બધા ગણોમાં પણ વિષ્ણુ વ્યાપી રહ્યા છે.

ન ચ વિષ્ણુસમા કાચિદ્ગતિરન્યા વિધીયતે। ઇત્યેવં સતતં દેવા ગાયન્તે નાત્ર સંશયઃ। ભવસ્ય સકથં નિત્યં પ્રણામં કુરુતે હરિઃ ।। ૨૧.

વિષ્ણુ સમાન બીજી કોઈ ગતિ નિર્ધારિત નથી; દેવતાઓ હંમેશા આવું ગાય છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી; હરિ કેવી રીતે ભવને હંમેશા વંદન કરે છે?

એવમુક્તે તુ ભગવાન્ વાયુઃ સાવર્ણિમબ્રવીત્। અહો સાધુ ત્વયા સાધો પૃષ્ટઃ પ્રશ્નો હ્યનુત્તમઃ ।। ૨૧.

આ રીતે જ્યારે વાત થઈ, ત્યારે ભગવાન વાયુએ સાવર્ણિને કહ્યું: 'અરે, બહુ સારું! તું સાચે જ ઉત્તમ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, ધન્ય છે તારી જિજ્ઞાસા.'

ભવસ્ય પુત્રજન્મત્વં બ્રહ્મણઃ સોઽભવદ્યથા। બ્રહ્મણઃ પદ્મ યોનિત્વં રુદ્રત્વં શંકરસ્ય ચ ।। ૨૧.

ભવનું પુત્ર તરીકે જન્મવું, તે બ્રહ્માથી કેવી રીતે થયો; બ્રહ્માનો કમળમાંથી જન્મ અને શંકરજીનું રુદ્ર રૂપે પ્રગટાવું—

દ્વાભ્યામપિ ચ સમ્પ્રીતિર્ વિષ્ણોશ્ચૈવ ભવસ્ય ચ । યચ્ચાપિ કુરુતે નિત્યં પ્રણામં શંકરસ્ય ચ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ શ્રૃણુત બ્રુવતો મમ ।। ૨૧.

વિષ્ણુ અને ભવ વચ્ચેની પરસ્પર સ્નેહભાવના, અને શંકરજીને સતત કરવામાં આવતો વંદન—આ બધું હું વિગતે અને યોગ્ય ક્રમથી સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

મન્વન્તરસ્ય સંહારે પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ। આસીત્તુ સપ્તમઃ કલ્પઃ પદ્મો નામ દ્વિજોત્તમ। વારાહઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં તસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ।। ૨૧.

પાછલા મહાત્મા મન્વંતરનો અંત આવ્યો ત્યારે સાતમો કલ્પ થયો, જેને 'પદ્મ' કહે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! અત્યારે જે ચાલી રહ્યો છે તે 'વારાહ' છે—હું એનું વિસ્તૃત વર્ણન કરીશ.

કિયતા ચૈવ કાલેન કલ્પઃ સમ્ભવતે કથમ્। કિં ચ પ્રમાણં કલ્પસ્ય તત્ર પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્ ।। ૨૧.

કેટલા સમયગાળામાં કલ્પ થાય છે અને એ કેવી રીતે થાય છે? કલ્પનો સમયમાપ કેટલો છે? તું પૂછે છે એ પ્રમાણે હું સમજાવું છું.

મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં કાલસંખ્યા યથાક્રમમ્। પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન બ્રુવતો મે નિબોધત ।। ૨૧.

સાત મન્વંતરનો સમયગણતરી ક્રમશઃ અને સંક્ષિપ્તમાં હું કહું છું; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.

કોટીનાં દ્વે સહસ્રે વૈ અષ્ટૌ કોટિશતાનિ ચ । દ્વિષષ્ટિશ્ચ તથા કોટ્યો નિયુતાનિ ચ સપ્તતિઃ। કલ્પાર્દ્ધસ્ય તુ સંખ્યાયામેતત્ સર્વમુદાહૃતમ્ ।। ૨૧.

બે હજાર કરોડ, અને આઠસો કરોડ સોવાડા, અને બાસઠ કરોડ, અને સિત્તેર નિયુત—આ બધું અડધા કલ્પનો ગણતરી પ્રમાણે કહેવાયું છે.

પૂર્વોક્તૌ ચ ગુણચ્છેદૌ વર્ષાગ્રં લબ્દમાદિશેત્ । શતં ચૈવ તુ કોટીનાં કોટીનામષ્ટસપ્તતિઃ। દ્વે ચ શતસહસ્રે તુ નવતિર્નિયુતાનિ ચ ।। ૨૧.

પહેલાં જે ગણતરી અને ગુણાકાર કહ્યું હતું, એ પ્રમાણે વર્ષોની માપ મળે છે: એકસો કરોડ, પછી અઠ્ઠાવન કરોડ, બે લાખ અને નવ્વદ નિયુત.

માનુષેણ પ્રમાણેન યાવદ્વૈવસ્વતાન્તરમ્। એષ કલ્પસ્તુ વિજ્ઞેયઃ કલ્પાર્દ્ધદ્વિગુણીકૃતઃ ।। ૨૧.

માનવીય ગણતરી પ્રમાણે, વૈવસ્વત મનુના અંત સુધી આ જ કલ્પ ગણાય છે, જે અડધા કલ્પના બે ગણી ગણાય છે.

અનાગતાનાં સપ્તાનામેતદેવ યથાક્રમમ્। પ્રમાણં કાલસંખ્યાયા વિજ્ઞેયં મતમૈશ્વરમ્ ।। ૨૧.

આગળ આવનારા સાત મન્વંતર માટે પણ, દેવદ્રષ્ટિ પ્રમાણે, આ જ સમયગણતરી માનવી.

નિયુતાન્યષ્ટપઞ્ચાશત્તથાઽશીતિશતાનિ ચ। ચતુરશીતિશ્ચવાન્યાનિ પ્રયુતાનિ પ્રમાણતઃ ।। ૨૧.

અઠાવન નિયુત, અને એંસી સોવાડા, અને ચોર્યાસી પ્રયુત—આ જ સમયમાપ છે.

સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ દેવાશ્ચેન્દ્રપુરોગમાઃ। એતત્ કાલસ્ય વિજ્ઞેયં વર્ષાગ્રન્તુ પ્રમાણતઃ ।। ૨૧.

સપ્તર્ષિ, મનુ અને ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ—એમના માટે વર્ષોની ગણતરી આવી જ સમજવી.