વાયુપુરાણમ્

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ ગુહાયાં નિહિતં પદમ્। ઓમિત્યેતત્રયો વેદાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ। વિષ્ણુક્રમાસ્ત્રયસ્ત્વેતે ઋક્સામાનિ યજૂંષિ ચ ।। ૨૦.

ઓમ એ એક અક્ષરવાળું બ્રહ્મ છે, જે ગુહામાં છુપાયેલું પરમ સ્થાન છે; ઓમ — એ જ ત્રણ વેદ, ત્રણ લોક, ત્રણ અગ્નિ, વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં અને ઋક, સામ તથા યજુર મંત્રો છે.

માત્રાશ્ચાત્ર ચતસ્રસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ પરમાર્થતઃ। તત્ર યુક્તશ્ચ યો યોગી તસ્ય સાલોક્યતાં વ્રજેત્ ।। ૨૦.

અહીં ચાર માપો સાચા અર્થમાં સમજવા જેવા છે; જેમાં યોગી એમાં સ્થિર થાય છે, તે એ જ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

અકારસ્ત્વક્ષરો જ્ઞેય ઉકારઃ સ્વરિતઃ સ્મૃતઃ। મકારસ્તુ પ્લુતો જ્ઞેયસ્ત્રિમાત્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૨૦.

'અ' અક્ષર ટૂંકું ગણાય છે, 'ઉ' મધ્યમ ગણાય છે અને 'મ' લાંબું ગણાય છે; આ રીતે તેને ત્રણ માપવાળું કહેવાય છે.

અકારસ્ત્વથ ભૂર્લોક ઉકારો ભુવરુચ્યતે। સવ્યઞ્જનો મકારશ્ચ સ્વર્લ્લોકશ્ચ વિધીયતે ।। ૨૦.

'અ' ભૂલોક કહેવાય છે, 'ઉ' ભૂવર્લોક કહેવાય છે અને 'મ' સ્વર્ગલોક તરીકે માનવામાં આવે છે.

ઓઙ્કારસ્તુ ત્રયો લોકાઃ શિરસ્તસ્ય ત્રિવિષ્ટપમ્। ભુવનાન્તઞ્ચ તત્સર્વં બ્રાહ્મં તત્પદમુચ્યતે ।। ૨૦.

ઓમકાર ત્રણેય લોક છે; તેનું શિર્ષ સ્વર્ગ છે અને બધા લોકોથી આગળ જે છે, તે બ્રહ્મપદ કહેવાય છે.

માત્રાપદં રુદ્રલોકો હ્યમાત્રસ્તુ શિવં પદમ્। એવન્ધ્યાનવિશેષેણ તત્પદં સમુપાસતે ।। ૨૦.

માપવાળું સ્થાન રુદ્રલોક છે; અમાપવાળું સ્થાન શિવપદ છે. આવી ખાસ ધ્યાનપદ્ધતિથી એ પદની ઉપાસના થાય છે.

તસ્માદ્ધયાનરતિર્નિત્યમમાત્રં હિ તદક્ષરમ્। ઉપાસ્યં હિ પ્રયત્નેન શાશ્વતં પદમિચ્છતા ।। ૨૦.

માટે, જે સદા ધ્યાનમાં આનંદ પામે છે, તેને અમાપવાળા એ અક્ષરની શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના કરવી જોઈએ, જો તે શાશ્વત પદ મેળવવા ઇચ્છે.

હૃસ્વા તુ પ્રથમા માત્રા તતો દીર્ઘા ત્વનન્તરમ્। તતઃ પ્લુતવતી ચૈવ તૃતીયા ઉપદિશ્યતે ।। ૨૦.

પ્રથમ માપ ટૂંકી છે, પછી બીજી લાંબી છે અને ત્રીજી, જે શીખવવામાં આવે છે, તે ખેંચાયેલી છે.

એતાસ્તુ માત્રા વિજ્ઞેયા યથાવદનુપૂર્વશઃ । યાવચ્ચૈવ તુ શક્યન્તે ધાર્યન્તે તાવદેવ હિ ।। ૨૦.

આ માપો યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ સમજવા જેવી છે; જેટલું શક્ય હોય તેટલું જ તેને ધારી રાખવું.

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિં ધ્યાયન્નાત્મનિ યઃ સદા । અત્રાષ્ટમાત્રમપિચેચ્છૃણુયાત્ફલમાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે વ્યક્તિ હંમેશા પોતાના અંદર ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિનું ધ્યાન કરે છે અને અહીં આઠમી માપ પણ સાંભળે છે, તે ફળ પામે છે.

માસે માસેઽશ્વમેધેન યો યજેત શતં સમાઃ । ન સ તત્ પ્રાપ્નુયાત્ પુણ્યં માત્રયા યદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે વ્યક્તિ દર મહિને શત વર્ષ સુધી અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે છે, તે પણ એક માપથી મળતું પુણ્ય મેળવતો નથી.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસે માસે પિબેન્નરઃ। સંવત્સરશતં પૂર્ણં માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે વ્યક્તિ દર મહિને કુશના ટોચથી બિંદુ વિના પાણી પીવે છે અને એ રીતે પૂરા શત વર્ષ કરે છે, તે પણ એ માપથી મળતું ફળ મેળવે છે.

ઇષ્ટાપૂર્ત્તસ્ય યજ્ઞસ્ય સત્યવાક્યે ચ યત્ ફલમ્। અભક્ષણે ચ માંસસ્ય માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

યજ્ઞ, દાન, સત્યવચન અને માંસના ત્યાગથી જે ફળ મળે છે, તે એક માપથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

સ્વામ્યર્થે યુધ્યમાનાનાં શૂરાણામનિવર્ત્તિનામ્। યદ્ભવેત્તત્ ફલં દૃષ્ટં માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે શૂરવીર પોતાના સ્વામી માટે યુદ્ધ કરે છે અને પીઠ ફેરવે નહીં, તેમને મળતું ફળ પણ એક માપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ન તથા તપસોગ્રેણ ન યજ્ઞૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ। યત્ ફલં પ્રાપ્નુયાત્ સમ્યગ્ માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

કઠિન તપસ્યા કે અનેક દાનવાળા યજ્ઞથી પણ જે ફળ મળતું નથી, તે સંપૂર્ણ રીતે એક માપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

તત્ર વૈ યોઽર્દ્ધમાત્રો યઃ પ્લુતો નામોપદિશ્યતે। એષા એવ ભવેત્ કાર્યા ગૃહસ્થાનાન્તુ યોગિનામ્ ।। ૨૦.

અહીં જે અર્ધમાપ prolonged કહેવાય છે, તે ગૃહસ્થો અને યોગીઓએ જરૂરથી આચરવું જોઈએ.

એષા ચૈવ વિશેષેણ ઐશ્વર્યસમલક્ષણા। યોગિનાન્તુ વિશેષેણ ઐશ્વર્યે હ્યષ્ટલક્ષણે। અણિમાદ્યેતિ વિજ્ઞેયા તસ્માદ્યુઞ્જીત તાં દ્વિજઃ ।। ૨૦.

આ ખાસ કરીને ઐશ્વર્યના લક્ષણોથી યુક્ત છે; યોગીઓ માટે તો આ અણિમાદિ આઠ ઐશ્વર્યરૂપે જાણીતી છે; તેથી દ્વિજએ તેનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

એવં હિ યોગી સંયુક્તઃ શુચિર્દ્દાન્તો જિતેન્દ્રિયઃ। આત્માનં વિન્દતે યસ્તુ સ સર્વં વિન્દતે દ્વિજઃ ।। ૨૦.

આ રીતે, જે યોગી નિયમિત, શુદ્ધ, દમવાળો અને ઇન્દ્રિયજીત છે, તે પોતાને ઓળખે છે; અને હે દ્વિજ, જે પોતાને ઓળખે છે, તે બધું જ મેળવે છે.

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વેદોપનિષદસ્તથા। યોગજ્ઞાનાદવાપ્નોતિ બ્રાહ્મણો ધ્યાનચિન્તકઃ ।। ૨૦.

જે બ્રાહ્મણ ધ્યાન દ્વારા ચિંતન કરે છે, તે યોગજ્ઞાનથી ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને ઉપનિષદો પ્રાપ્ત કરે છે.

સર્વભૂતલયો ભૂત્વા અભૂતઃ સ તુ જાયતે। યોગી સઙ્ક્રમણં કૃત્વા યાતિ વૈ શાશ્વતં પદમ્ ।। ૨૦.

જે જન્મતો નથી, તે બધા જીવોમાં વ્યાપી રહી, પછી જન્મે છે; યોગી સંક્રમણ પૂર્ણ કરીને, નિશ્વયે શાશ્વત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

અપિ ચાત્ર ચતુર્હસ્તાં ધ્યાયમાનશ્ચતુર્મુખીમ્। પ્રકૃતિં વિશ્વરૂપાખ્યાં દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ।। ૨૦.

અહીં, ચાર હાથ અને ચાર મુખ ધરાવતી સ્વરૂપનું ધ્યાન કરતા, અને દિવ્ય દ્રષ્ટિથી 'વિશ્વરૂપ' કહેવાતી પ્રકૃતિને જોતા—

ઇત્યેતદક્ષરં બ્રહ્મ પરમોઙ્કારસંજ્ઞિતમ્। યસ્તુ વેદયતે સમ્યક્ તથા ધ્યાયતિ વા પુનઃ ।। ૨૦.

આ અક્ષય બ્રહ્મ, જે પરમ 'ઓમ' તરીકે ઓળખાય છે, તેને જે સંપૂર્ણ જાણે છે અથવા ફરીથી ધ્યાન કરે છે—

સંસારચક્રમુત્સૃજ્ય મુક્તબન્ધનબન્ધનઃ। અચલં નિર્ગુણં સ્થાનં શિવં પ્રાપ્નોત્યસંશયઃ। ઇત્યેતદ્વૈ મયા પ્રોક્તમોઙ્કારપ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ।। ૨૦.

સંસારના ચક્રને ત્યજી, બંધન અને મુક્તિથી મુક્ત થઈ, તે નિશ્ચિતપણે અચળ, ગુણરહિત, કલ્યાણરૂપ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે; આ રીતે મેં 'ઓમ'થી પ્રાપ્તિનું લક્ષણ કહ્યુ છે.

યથા રુદ્રનમસ્કારઃ સર્વધર્મફલો ધ્રુવઃ। અન્યદેવનમસ્કારો ન તત્ ફલમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જેમ રુદ્રને વંદન કરવું એ સર્વ ધર્મોના ફળનું નિશ્ચિત સાધન છે, તેમ બીજા દેવોને વંદન કરવાથી એ ફળ મળતું નથી.

તસ્માત્ ત્રિષવણં યોગી ઉપાસીત મહેશ્વરમ્। દશાવિસ્તારકં બ્રહ્મ તથા ચ બ્રહ્મ વિસ્તરમ્ ।। ૨૦.

તે માટે, યોગીએ દિવસમાં ત્રણ વખત મહેશ્વરનું પૂજન કરવું, દસગણી વિસ્તૃત બ્રહ્મ અને તેમ જ બ્રહ્મના વિસ્તરણનું પણ પૂજન કરવું.

ઓઙ્કારં સર્વતઃ કાલે સર્વં વિહિતવાન્ પ્રભુઃ। તેન તેન તુ વિષ્ણુત્વં નમસ્કારં મહાયશાઃ ।। ૨૦.

પ્રભુએ 'ઓમ'ને સર્વત્ર અને દરેક સમયે સ્થાપિત કર્યું છે; તેના દ્વારા મહાન યશસ્વી વિષ્ણુપદ અને વંદન પ્રાપ્ત કરે છે.

નમસ્કારસ્તથા ચૈવ પ્રણવસ્તુવતે પ્રભુમ્ । પ્રણવં સ્તુવતે યજ્ઞો યજ્ઞં સંસ્તુવતે નમઃ। નમસ્તુવતિ વૈ રુદ્રસ્તસ્માદ્રુદ્રપદં શિવમ્ ।। ૨૦.

વંદન અને પ્રણવ પણ પ્રભુની સ્તુતિ કરે છે; પ્રણવ યજ્ઞની સ્તુતિ કરે છે, યજ્ઞ વંદનની સ્તુતિ કરે છે; વંદન રુદ્રની સ્તુતિ કરે છે, તેથી રુદ્રનું કલ્યાણરૂપ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.