વાયુપુરાણમ્

યથા દીપો નિવાતસ્યો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા। પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તસ્માદ્યુઞ્જીત યોગવિત્ ।। ૧૯.

જેવી રીતે પવન વગરની જગ્યાએ દીવો ડોલતો નથી, તેવી ઉપમા અહીં આપવામાં આવી છે; તેથી પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળી જગ્યાએ યોગ જાણનારએ સાધના કરવી જોઈએ.

પ્રાણે ચ રમતે નિત્યં ચક્ષુષોઃ સ્પર્શને તથા। શ્રોત્રે મનસિ બુદ્ધૌ ચ તથા વક્ષસિ ધારયેત્। ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૯.

એમણે હંમેશા શ્વાસમાં, આંખોના સ્પર્શમાં, કાનમાં, મનમાં, બુદ્ધિમાં અને છાતીમાં ધ્યાન રાખવું જોઈએ; ધ્યાનની સાધનાથી વાયુ સર્વત્ર ફરતો નથી.

કાલઘર્મઝ્ચ વિજ્ઞાય સમૂહ़ઞ્ચૈવ સર્વશઃ। દ્વાદશાધ્યાત્મમિત્યેવં યોગધારણમુચ્યતે ।। ૧૯.

સમય, ગરમી અને બધા સમૂહો તથા બાર પ્રકારના આંતરિક સ્વરૂપને સમજવું — આવું યોગનું ધ્યાન કહેવાય છે.

શતમષ્ટ શતં વાપિ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્। ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।। ૧૯.

માથા પર ધ્યાનને સો કે એકસો આઠ વાર ધારણ કરવું જોઈએ; ધ્યાનની સાધનાથી વાયુ સર્વત્ર ફરતો નથી.

તતસ્ત્વાપૂરયેદ્દેહમોઙ્કારેણ સમાહિતઃ। અથોઙ્કારમયો યોગી ન ક્ષરેત્ત્વક્ષરી ભવેત્ । ૧૯.

પછી એકાગ્ર ચિત્તથી શરીરને ઓમથી ભરવું જોઈએ; આમ, ઓમરૂપ યોગી ક્યારેય નાશ પામતો નથી, પણ અક્ષય બની જાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઓઙ્કારપ્રાપ્તિલક્ષણમ્। એષ ત્રિમાત્રો વિજ્ઞેયો વ્યઞ્જનઞ્ચાત્ર સસ્વરમ્ ।। ૨૦.

હવે હું ઓમની પ્રાપ્તિનાં લક્ષણો કહું છું; એ ત્રણ માત્રાવાળું છે અને અહીં એ સ્વર સાથે ઉચ્ચારાય છે.

પ્રથમા વૈદ્યુતી માત્રા દ્વિતીયા તામસી સ્મૃતા। તૃતીયા નિર્ગુણી વિદ્યાન્માત્રામક્ષરગામિનીમ્ ।। ૨૦.

પહેલી માત્રા વીજળી જેવી કહેવાય છે, બીજી માત્રા તામસિક કહેવાય છે, અને ત્રીજી ગુણરહિત છે, જે અક્ષર સુધી પહોંચાડે છે.

ગન્ધર્વીતિ ચ વિજ્ઞેયો ગાન્ધારસ્વરસમ્ભવા। પિપીલિકાસમસ્પર્શા પ્રયુક્તા મૂર્દ્નિ લક્ષ્યતે ।। ૨૦.

એને ગાંધર્વી કહેવાય છે, જે ગાંધાર સ્વરમાંથી ઉદ્ભવે છે; એ ચાંટિયાંના સ્પર્શ જેટલી સૂક્ષ્મ હોય છે અને માથા પર લાગુ પડે ત્યારે અનુભવી શકાય છે.

તથા પ્રયુક્તમોઙ્કારં પ્રતિનિર્વાતિ મૂર્દ્ધનિ । તથોઙ્કારમયો યોગી હ્યક્ષરે ત્વક્ષરી ભવેત્ ।। ૨૦.

આ રીતે જ્યારે ઓમનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે એ અવાજ માથા પર ગુંજે છે; ત્યારબાદ ઓમરૂપ યોગી અક્ષયમાં અક્ષય બની જાય છે.

પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે। અપ્રમત્તેન ચેદ્વધ્યં શરવત્તન્મયો ભવેત્ ।। ૨૦.

ઓમ ધનુષ છે, આત્મા તીણ છે અને બ્રહ્મ લક્ષ્ય છે; જો એકાગ્રતાથી તીણ લક્ષ્ય પર વાગે, તો એ તીણ જેવું એકરૂપ થઈ જાય છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ ગુહાયાં નિહિતં પદમ્। ઓમિત્યેતત્રયો વેદાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ। વિષ્ણુક્રમાસ્ત્રયસ્ત્વેતે ઋક્સામાનિ યજૂંષિ ચ ।। ૨૦.

ઓમ એ એક અક્ષરવાળું બ્રહ્મ છે, જે ગુહામાં છુપાયેલું પરમ સ્થાન છે; ઓમ — એ જ ત્રણ વેદ, ત્રણ લોક, ત્રણ અગ્નિ, વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં અને ઋક, સામ તથા યજુર મંત્રો છે.

માત્રાશ્ચાત્ર ચતસ્રસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ પરમાર્થતઃ। તત્ર યુક્તશ્ચ યો યોગી તસ્ય સાલોક્યતાં વ્રજેત્ ।। ૨૦.

અહીં ચાર માપો સાચા અર્થમાં સમજવા જેવા છે; જેમાં યોગી એમાં સ્થિર થાય છે, તે એ જ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

અકારસ્ત્વક્ષરો જ્ઞેય ઉકારઃ સ્વરિતઃ સ્મૃતઃ। મકારસ્તુ પ્લુતો જ્ઞેયસ્ત્રિમાત્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૨૦.

'અ' અક્ષર ટૂંકું ગણાય છે, 'ઉ' મધ્યમ ગણાય છે અને 'મ' લાંબું ગણાય છે; આ રીતે તેને ત્રણ માપવાળું કહેવાય છે.

અકારસ્ત્વથ ભૂર્લોક ઉકારો ભુવરુચ્યતે। સવ્યઞ્જનો મકારશ્ચ સ્વર્લ્લોકશ્ચ વિધીયતે ।। ૨૦.

'અ' ભૂલોક કહેવાય છે, 'ઉ' ભૂવર્લોક કહેવાય છે અને 'મ' સ્વર્ગલોક તરીકે માનવામાં આવે છે.

ઓઙ્કારસ્તુ ત્રયો લોકાઃ શિરસ્તસ્ય ત્રિવિષ્ટપમ્। ભુવનાન્તઞ્ચ તત્સર્વં બ્રાહ્મં તત્પદમુચ્યતે ।। ૨૦.

ઓમકાર ત્રણેય લોક છે; તેનું શિર્ષ સ્વર્ગ છે અને બધા લોકોથી આગળ જે છે, તે બ્રહ્મપદ કહેવાય છે.

માત્રાપદં રુદ્રલોકો હ્યમાત્રસ્તુ શિવં પદમ્। એવન્ધ્યાનવિશેષેણ તત્પદં સમુપાસતે ।। ૨૦.

માપવાળું સ્થાન રુદ્રલોક છે; અમાપવાળું સ્થાન શિવપદ છે. આવી ખાસ ધ્યાનપદ્ધતિથી એ પદની ઉપાસના થાય છે.

તસ્માદ્ધયાનરતિર્નિત્યમમાત્રં હિ તદક્ષરમ્। ઉપાસ્યં હિ પ્રયત્નેન શાશ્વતં પદમિચ્છતા ।। ૨૦.

માટે, જે સદા ધ્યાનમાં આનંદ પામે છે, તેને અમાપવાળા એ અક્ષરની શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના કરવી જોઈએ, જો તે શાશ્વત પદ મેળવવા ઇચ્છે.

હૃસ્વા તુ પ્રથમા માત્રા તતો દીર્ઘા ત્વનન્તરમ્। તતઃ પ્લુતવતી ચૈવ તૃતીયા ઉપદિશ્યતે ।। ૨૦.

પ્રથમ માપ ટૂંકી છે, પછી બીજી લાંબી છે અને ત્રીજી, જે શીખવવામાં આવે છે, તે ખેંચાયેલી છે.

એતાસ્તુ માત્રા વિજ્ઞેયા યથાવદનુપૂર્વશઃ । યાવચ્ચૈવ તુ શક્યન્તે ધાર્યન્તે તાવદેવ હિ ।। ૨૦.

આ માપો યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ સમજવા જેવી છે; જેટલું શક્ય હોય તેટલું જ તેને ધારી રાખવું.

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિં ધ્યાયન્નાત્મનિ યઃ સદા । અત્રાષ્ટમાત્રમપિચેચ્છૃણુયાત્ફલમાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે વ્યક્તિ હંમેશા પોતાના અંદર ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિનું ધ્યાન કરે છે અને અહીં આઠમી માપ પણ સાંભળે છે, તે ફળ પામે છે.

માસે માસેઽશ્વમેધેન યો યજેત શતં સમાઃ । ન સ તત્ પ્રાપ્નુયાત્ પુણ્યં માત્રયા યદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે વ્યક્તિ દર મહિને શત વર્ષ સુધી અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે છે, તે પણ એક માપથી મળતું પુણ્ય મેળવતો નથી.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસે માસે પિબેન્નરઃ। સંવત્સરશતં પૂર્ણં માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે વ્યક્તિ દર મહિને કુશના ટોચથી બિંદુ વિના પાણી પીવે છે અને એ રીતે પૂરા શત વર્ષ કરે છે, તે પણ એ માપથી મળતું ફળ મેળવે છે.

ઇષ્ટાપૂર્ત્તસ્ય યજ્ઞસ્ય સત્યવાક્યે ચ યત્ ફલમ્। અભક્ષણે ચ માંસસ્ય માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

યજ્ઞ, દાન, સત્યવચન અને માંસના ત્યાગથી જે ફળ મળે છે, તે એક માપથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

સ્વામ્યર્થે યુધ્યમાનાનાં શૂરાણામનિવર્ત્તિનામ્। યદ્ભવેત્તત્ ફલં દૃષ્ટં માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

જે શૂરવીર પોતાના સ્વામી માટે યુદ્ધ કરે છે અને પીઠ ફેરવે નહીં, તેમને મળતું ફળ પણ એક માપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ન તથા તપસોગ્રેણ ન યજ્ઞૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ। યત્ ફલં પ્રાપ્નુયાત્ સમ્યગ્ માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ।। ૨૦.

કઠિન તપસ્યા કે અનેક દાનવાળા યજ્ઞથી પણ જે ફળ મળતું નથી, તે સંપૂર્ણ રીતે એક માપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

તત્ર વૈ યોઽર્દ્ધમાત્રો યઃ પ્લુતો નામોપદિશ્યતે। એષા એવ ભવેત્ કાર્યા ગૃહસ્થાનાન્તુ યોગિનામ્ ।। ૨૦.

અહીં જે અર્ધમાપ prolonged કહેવાય છે, તે ગૃહસ્થો અને યોગીઓએ જરૂરથી આચરવું જોઈએ.

એષા ચૈવ વિશેષેણ ઐશ્વર્યસમલક્ષણા। યોગિનાન્તુ વિશેષેણ ઐશ્વર્યે હ્યષ્ટલક્ષણે। અણિમાદ્યેતિ વિજ્ઞેયા તસ્માદ્યુઞ્જીત તાં દ્વિજઃ ।। ૨૦.

આ ખાસ કરીને ઐશ્વર્યના લક્ષણોથી યુક્ત છે; યોગીઓ માટે તો આ અણિમાદિ આઠ ઐશ્વર્યરૂપે જાણીતી છે; તેથી દ્વિજએ તેનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

એવં હિ યોગી સંયુક્તઃ શુચિર્દ્દાન્તો જિતેન્દ્રિયઃ। આત્માનં વિન્દતે યસ્તુ સ સર્વં વિન્દતે દ્વિજઃ ।। ૨૦.

આ રીતે, જે યોગી નિયમિત, શુદ્ધ, દમવાળો અને ઇન્દ્રિયજીત છે, તે પોતાને ઓળખે છે; અને હે દ્વિજ, જે પોતાને ઓળખે છે, તે બધું જ મેળવે છે.

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વેદોપનિષદસ્તથા। યોગજ્ઞાનાદવાપ્નોતિ બ્રાહ્મણો ધ્યાનચિન્તકઃ ।। ૨૦.

જે બ્રાહ્મણ ધ્યાન દ્વારા ચિંતન કરે છે, તે યોગજ્ઞાનથી ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને ઉપનિષદો પ્રાપ્ત કરે છે.