વાયુપુરાણમ્

ઉષ્ઠ્રા વા રાસભા વાપિ યુક્તાઃ સ્વ્પરે રથેઽશુભાઃ। યસ્ય સોપિ ન જીવેત દક્ષિણાભિમુખો ગતઃ ।। ૧૯.

જો કોઈ ઊંટ કે ગધેડા પોતાના કે બીજાના રથમાં જોડાયેલા જુએ અને દક્ષિણ તરફ જાય, તો એ વ્યક્તિ પણ જીવતો નથી રહેતો.

દ્વે ચાત્ર પરમેઽરિષ્ટે એતદ્રૂપં પરં ભવેત્। ઘોષં ન શ્રૃણુયાત્ કર્ણે જ્યોતિર્ન્નેત્રે ન પશ્યતિ ।। ૧૯.

અહીં મૃત્યુના બે મુખ્ય લક્ષણો છે: જો કાનમાં અવાજ સંભળાતો નથી કે આંખે પ્રકાશ દેખાતો નથી, તો તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ નજીક છે.

શ્વભ્રેયો નિપતેત્ સ્વપ્ને દ્વારઞ્ચાસ્ય ન વિદ્યતે। ન ચોતિષ્ઠતિ યઃ શ્વબ્રાત્તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ।। ૧૯.

જો સ્વપ્નમાં કોઈ ખાડામાં પડી જાય અને બહાર નીકળવાનો રસ્તો ન મળે, અને તે ખાડામાંથી ઊઠી શકે નહીં, તો તેનું આયુષ્ય પૂર્ણ થયું ગણવું.

ઊર્દ્ધ્વા ચ દૃષ્ટિર્ન ચ સમ્પ્રતિષ્ઠા રક્તા પુનઃ સમ્પરિવર્ત્તમાના। મુખસ્ય ચોષ્મા મુષિરા ચ નાભિરત્યુષ્ણમૂત્રો વિષમસ્થ એવ ।। ૧૯.

દૃષ્ટિ ઉપર તરફ રહે છે, પણ સ્થિર રહેતી નથી; આંખો લાલ છે અને સતત ફરતી રહે છે. મોઢું અને નાભિમાં ખૂબ ગરમી અનુભવાય છે, મૂત્ર પણ અત્યંત ગરમ હોય છે અને શરીરનું બેસવું કે ઊભું રહેવું અસમાન હોય છે.

દિવા વા યતિ વા રાત્રૌ પ્રત્યક્ષં યોઽભિહન્યતે। તં પશ્યેદથ હન્તારં સ હતસ્તુ ન જીવતિ ।। ૧૯.

દિવસે કે રાત્રે, જો કોઈને સ્પષ્ટ રીતે મારવામાં આવે, તો એ મારનારને જોઈ શકાય છે; પણ જેને મારવામાં આવ્યો છે, એ જીવતો નથી રહેતો.

અગ્નિપ્રવેશં કુરુતે સ્વપ્નાન્તે યસ્તુ માનવઃ। સ્મૃતિં નોપલભેચ્ચાપિ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ।। ૧૯.

જો કોઈ મનુષ્ય સ્વપ્નના અંતે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે અને પછી સ્મૃતિ પાછી ન મળે, તો એનું જીવન ત્યાં જ પૂરું થાય છે.

યસ્તુ પ્રાવરણં શુક્લં સ્વકં પશ્યતિ માનવઃ। રક્તં કૃષ્ણમપિ સ્વપ્ને તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ।। ૧૯.

જો કોઈ મનુષ્ય સ્વપ્નમાં પોતાનું સફેદ વસ્ત્ર લાલ કે કાળું દેખે, તો એના માટે મૃત્યુ નજીક આવી ગયું છે.

અરિષ્ટસૂચિતે દેહે તસ્મિન્ કાલ ઉપાગતે। ત્યક્ત્વા ભયવિષાદઞ્ચ ઉદ્ગચ્છેદૂભુદ્ધિમાન્નરઃ ।। ૧૯.

જ્યારે મૃત્યુના સંકેતો શરીરમાં દેખાય અને નિર્ધારિત સમય આવી જાય, ત્યારે બુદ્ધિશાળી મનુષ્યે ડર અને નિરાશા છોડીને સ્થિરતા ધારવી જોઈએ.

પ્રાચીં વા યદિ વોદીચીં દિશં નિષ્ક્રમ્ય વૈ શુચિઃ। સમેઽતિસ્થાવરે દેશે વિવિક્તે જનવર્જ્જિતે ।। ૧૯.

પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં, સ્વચ્છ, સમતલ અને મજબૂત જગ્યાએ, એકાંત અને માણસો વિનાની જગ્યાએ જવું જોઈએ.

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા સ્વસ્થઃ સ્વાચાન્ત એવ ચ। સ્વસ્તિકોપનિવિષ્ટશ્ચ નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્। સમકાયશિરોગ્રીવં ધાર્યેન્નાવલોકયેત્ ।। ૧૯.

ઉત્તર કે પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખીને, મનથી શાંત અને સંયમિત રહી, સ્વસ્તિક આસનમાં બેસી, મહેશ્વરને વંદન કરીને, શરીર, માથું અને ગળું સીધું રાખવું અને આસપાસ નજર ન ફેરવવી.

યથા દીપો નિવાતસ્યો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા। પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તસ્માદ્યુઞ્જીત યોગવિત્ ।। ૧૯.

જેવી રીતે પવન વગરની જગ્યાએ દીવો ડોલતો નથી, તેવી ઉપમા અહીં આપવામાં આવી છે; તેથી પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળી જગ્યાએ યોગ જાણનારએ સાધના કરવી જોઈએ.

પ્રાણે ચ રમતે નિત્યં ચક્ષુષોઃ સ્પર્શને તથા। શ્રોત્રે મનસિ બુદ્ધૌ ચ તથા વક્ષસિ ધારયેત્। ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૯.

એમણે હંમેશા શ્વાસમાં, આંખોના સ્પર્શમાં, કાનમાં, મનમાં, બુદ્ધિમાં અને છાતીમાં ધ્યાન રાખવું જોઈએ; ધ્યાનની સાધનાથી વાયુ સર્વત્ર ફરતો નથી.

કાલઘર્મઝ્ચ વિજ્ઞાય સમૂહ़ઞ્ચૈવ સર્વશઃ। દ્વાદશાધ્યાત્મમિત્યેવં યોગધારણમુચ્યતે ।। ૧૯.

સમય, ગરમી અને બધા સમૂહો તથા બાર પ્રકારના આંતરિક સ્વરૂપને સમજવું — આવું યોગનું ધ્યાન કહેવાય છે.

શતમષ્ટ શતં વાપિ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્। ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।। ૧૯.

માથા પર ધ્યાનને સો કે એકસો આઠ વાર ધારણ કરવું જોઈએ; ધ્યાનની સાધનાથી વાયુ સર્વત્ર ફરતો નથી.

તતસ્ત્વાપૂરયેદ્દેહમોઙ્કારેણ સમાહિતઃ। અથોઙ્કારમયો યોગી ન ક્ષરેત્ત્વક્ષરી ભવેત્ । ૧૯.

પછી એકાગ્ર ચિત્તથી શરીરને ઓમથી ભરવું જોઈએ; આમ, ઓમરૂપ યોગી ક્યારેય નાશ પામતો નથી, પણ અક્ષય બની જાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઓઙ્કારપ્રાપ્તિલક્ષણમ્। એષ ત્રિમાત્રો વિજ્ઞેયો વ્યઞ્જનઞ્ચાત્ર સસ્વરમ્ ।। ૨૦.

હવે હું ઓમની પ્રાપ્તિનાં લક્ષણો કહું છું; એ ત્રણ માત્રાવાળું છે અને અહીં એ સ્વર સાથે ઉચ્ચારાય છે.

પ્રથમા વૈદ્યુતી માત્રા દ્વિતીયા તામસી સ્મૃતા। તૃતીયા નિર્ગુણી વિદ્યાન્માત્રામક્ષરગામિનીમ્ ।। ૨૦.

પહેલી માત્રા વીજળી જેવી કહેવાય છે, બીજી માત્રા તામસિક કહેવાય છે, અને ત્રીજી ગુણરહિત છે, જે અક્ષર સુધી પહોંચાડે છે.

ગન્ધર્વીતિ ચ વિજ્ઞેયો ગાન્ધારસ્વરસમ્ભવા। પિપીલિકાસમસ્પર્શા પ્રયુક્તા મૂર્દ્નિ લક્ષ્યતે ।। ૨૦.

એને ગાંધર્વી કહેવાય છે, જે ગાંધાર સ્વરમાંથી ઉદ્ભવે છે; એ ચાંટિયાંના સ્પર્શ જેટલી સૂક્ષ્મ હોય છે અને માથા પર લાગુ પડે ત્યારે અનુભવી શકાય છે.

તથા પ્રયુક્તમોઙ્કારં પ્રતિનિર્વાતિ મૂર્દ્ધનિ । તથોઙ્કારમયો યોગી હ્યક્ષરે ત્વક્ષરી ભવેત્ ।। ૨૦.

આ રીતે જ્યારે ઓમનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે એ અવાજ માથા પર ગુંજે છે; ત્યારબાદ ઓમરૂપ યોગી અક્ષયમાં અક્ષય બની જાય છે.

પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે। અપ્રમત્તેન ચેદ્વધ્યં શરવત્તન્મયો ભવેત્ ।। ૨૦.

ઓમ ધનુષ છે, આત્મા તીણ છે અને બ્રહ્મ લક્ષ્ય છે; જો એકાગ્રતાથી તીણ લક્ષ્ય પર વાગે, તો એ તીણ જેવું એકરૂપ થઈ જાય છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ ગુહાયાં નિહિતં પદમ્। ઓમિત્યેતત્રયો વેદાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ। વિષ્ણુક્રમાસ્ત્રયસ્ત્વેતે ઋક્સામાનિ યજૂંષિ ચ ।। ૨૦.

ઓમ એ એક અક્ષરવાળું બ્રહ્મ છે, જે ગુહામાં છુપાયેલું પરમ સ્થાન છે; ઓમ — એ જ ત્રણ વેદ, ત્રણ લોક, ત્રણ અગ્નિ, વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં અને ઋક, સામ તથા યજુર મંત્રો છે.

માત્રાશ્ચાત્ર ચતસ્રસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ પરમાર્થતઃ। તત્ર યુક્તશ્ચ યો યોગી તસ્ય સાલોક્યતાં વ્રજેત્ ।। ૨૦.

અહીં ચાર માપો સાચા અર્થમાં સમજવા જેવા છે; જેમાં યોગી એમાં સ્થિર થાય છે, તે એ જ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

અકારસ્ત્વક્ષરો જ્ઞેય ઉકારઃ સ્વરિતઃ સ્મૃતઃ। મકારસ્તુ પ્લુતો જ્ઞેયસ્ત્રિમાત્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।। ૨૦.

'અ' અક્ષર ટૂંકું ગણાય છે, 'ઉ' મધ્યમ ગણાય છે અને 'મ' લાંબું ગણાય છે; આ રીતે તેને ત્રણ માપવાળું કહેવાય છે.

અકારસ્ત્વથ ભૂર્લોક ઉકારો ભુવરુચ્યતે। સવ્યઞ્જનો મકારશ્ચ સ્વર્લ્લોકશ્ચ વિધીયતે ।। ૨૦.

'અ' ભૂલોક કહેવાય છે, 'ઉ' ભૂવર્લોક કહેવાય છે અને 'મ' સ્વર્ગલોક તરીકે માનવામાં આવે છે.

ઓઙ્કારસ્તુ ત્રયો લોકાઃ શિરસ્તસ્ય ત્રિવિષ્ટપમ્। ભુવનાન્તઞ્ચ તત્સર્વં બ્રાહ્મં તત્પદમુચ્યતે ।। ૨૦.

ઓમકાર ત્રણેય લોક છે; તેનું શિર્ષ સ્વર્ગ છે અને બધા લોકોથી આગળ જે છે, તે બ્રહ્મપદ કહેવાય છે.

માત્રાપદં રુદ્રલોકો હ્યમાત્રસ્તુ શિવં પદમ્। એવન્ધ્યાનવિશેષેણ તત્પદં સમુપાસતે ।। ૨૦.

માપવાળું સ્થાન રુદ્રલોક છે; અમાપવાળું સ્થાન શિવપદ છે. આવી ખાસ ધ્યાનપદ્ધતિથી એ પદની ઉપાસના થાય છે.

તસ્માદ્ધયાનરતિર્નિત્યમમાત્રં હિ તદક્ષરમ્। ઉપાસ્યં હિ પ્રયત્નેન શાશ્વતં પદમિચ્છતા ।। ૨૦.

માટે, જે સદા ધ્યાનમાં આનંદ પામે છે, તેને અમાપવાળા એ અક્ષરની શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના કરવી જોઈએ, જો તે શાશ્વત પદ મેળવવા ઇચ્છે.

હૃસ્વા તુ પ્રથમા માત્રા તતો દીર્ઘા ત્વનન્તરમ્। તતઃ પ્લુતવતી ચૈવ તૃતીયા ઉપદિશ્યતે ।। ૨૦.

પ્રથમ માપ ટૂંકી છે, પછી બીજી લાંબી છે અને ત્રીજી, જે શીખવવામાં આવે છે, તે ખેંચાયેલી છે.

એતાસ્તુ માત્રા વિજ્ઞેયા યથાવદનુપૂર્વશઃ । યાવચ્ચૈવ તુ શક્યન્તે ધાર્યન્તે તાવદેવ હિ ।। ૨૦.

આ માપો યોગ્ય રીતે અને ક્રમશઃ સમજવા જેવી છે; જેટલું શક્ય હોય તેટલું જ તેને ધારી રાખવું.