વાયુપુરાણમ્

જયલિપ્સાં સમાધાસ્યે લબ્ધ્વાહં તાદૃશં સુતમ્। ત્રૈલોક્યવિજયં પૂત્ર પ્રાપ્સ્યામિ સહ તેન વૈ ।। ૬.

'હું જીતવાની ઈચ્છા રાખીશ; આવો પુત્ર મળ્યા પછી, હું તેના સાથે ત્રણેય લોક જીતવા જઈશ.'

એવમુક્ત્વા દિતિઃ શક્રં મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે । નિદ્રયાપહૃતા દેવી જાન્વોઃ કૃત્વા શિરસ્તદા ।। ૬.

આ રીતે ઈન્દ્રને કહીને, જ્યારે સૂર્ય મધ્ય આકાશે હતો, ત્યારે દેવી દિતી ઊંઘી ગઈ અને ઘૂંટણ પાસે માથું રાખીને સૂઈ ગઈ.

દૃષ્ટ્વા તામશુચિં શક્રઃ પાદયોર્ગતમૂર્દ્ધજામ્ । તસ્યાસ્તદન્તરં લબ્ધ્વા જહાસ ચ મુમોદ ચ ।। ૬.

દિતીને અશુદ્ધ જોઈને, જેના વાળ પગ પાસે પડ્યા હતા, ઈન્દ્રે એ અવસર પકડ્યો અને આનંદથી હસ્યો.

તસ્યાઃ શરીરં વિવૃતં વિવેશાથ પુરન્દરઃ। પ્રવિશ્ય ચામિતં દૃષ્ટ્વા ગર્ભમિન્દ્રો મહૌજસમ્। અભિનત્સ પ્રધાનન્તુ કુલિશેન મહાયશાઃ ।। ૬.

પછી પુરંદર એના ખુલ્લા શરીરમાં પ્રવેશ્યા; અંદર જઈને, ઇન્દ્રે એ વિશાળ ગર્ભને જોયો અને પોતાની વજ્ર સાથે ગર્ભના મુખ્ય ભાગને તોડી નાખ્યો.

ભિદ્યમાનસ્તદા ગર્ભો વજ્રેણ શતપર્વણા। રુરોદ સસ્વરં ભીમં વેપમાનઃ પુનઃ પુનઃ । મારોદીરિતિ તં ગર્ભં શક્રઃ પુનરભાષત ।। ૬.

વજ્રના ઘા થી એ ગર્ભ ફાટતો હતો ત્યારે એ ભયાનક રીતે રડવા લાગ્યો, વારંવાર કાંપતો રહ્યો; ત્યારે શક્રએ એ ગર્ભને કહ્યું: 'રડશો નહીં.'

તં ગર્ભં સપ્તધાભૂતં હ્યેકૈકં સપ્તધા પુનઃ। કુલિશેન બિભેદેન્દ્રસ્તતો દિતિરબુધ્યત ।। ૬.

એ ગર્ભ સાત ભાગમાં વિભાજિત થયો, અને ઇન્દ્રે ફરીથી દરેક ભાગને સાત ભાગમાં વેંચી નાખ્યો; ત્યારબાદ દિતી જાગી.

ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્ય ઇત્યેવં દિતિરબ્રવીત્ । નિષ્પપાતોદરાદ્વજ્રી માતુર્વચનગૌરવાત્। પ્રાઞ્જલિર્વજ્રસહિતો દિતિં શક્રોઽભ્યભાષત ।। ૬.

દિતીએ કહ્યું: 'મારો નહિ, મારશો નહિ!' માતાના આ વચનનું માન રાખીને વજ્રધારી ઇન્દ્ર ગર્ભમાંથી બહાર આવ્યા, હાથ જોડીને અને વજ્ર લઈને દિતીને સંબોધ્યા.

અશુચિર્દેવિ સુપ્તાસિ પાદયોર્ગતમૂર્દ્ધજા। તદન્તરમહં લબ્ધ્વા શક્રહન્તારમાહવે। ભિન્નવાન્ ગર્ભમેતન્તે બહુધા ક્ષન્તુમર્હસિ ।। ૬.

હે દેવી, તમે અશુદ્ધ અને ઊંઘમાં હતી, તમારા વાળ પગ પાસે હતા; એ અવસર જોઈને, હું શત્રુહંતક શક્ર, તમારા ગર્ભને અનેક રીતે ફાડી નાખ્યો છું—માફ કરી દો.

તસ્મિસ્તુ વિફલે ગર્ભે દિતિઃ પરમદુઃખિતા। સહસ્રાક્ષં તતો વાક્યં માતુર્નયનમબ્રવીત્ ।। ૬.

ગર્ભ નિષ્ફળ થતાં દિતી ખૂબ દુઃખી થઈ; ત્યારે સહસ્રનેત્રે પોતાની માતાને સંબોધીને વાત કરી.

મમાપરાધાદ્ગર્ભોઽયં યદિ તે વિફલીકૃતઃ। નાપરાધોઽસ્તિ દેવેશ ઋષિપુત્ર મહાબલ ।। ૬.

જો મારા દોષથી તમારો ગર્ભ નિષ્ફળ થયો હોય, તો હે દેવેશ, હે મહાબળવાન ઋષિપુત્ર, તમારો કોઈ દોષ નથી.

શત્રોર્વધે ન દોષોઽસ્તિ તેન ત્વાં ન શપામિ ભોઃ। પ્રિયન્તુ કર્ત્તુમિચ્છામિ શ્રેયો ગર્ભસ્ય મે કુરુ ।। ૬.

શત્રુના સંહારમાં કોઈ દોષ નથી, તેથી હું તમને શાપ આપતી નથી. હું તમારા માટે પ્રિય કંઈક કરવું ઇચ્છું છું—મારા ગર્ભને કલ્યાણ આપો.

ભવન્તુ મમ પુત્રાણાં સપ્ત સ્થાનાનિ વૈ દિવિ। વાતસ્કન્ધાનિમાન્ સપ્ત ચરન્તુ મમ પુત્રકાઃ। મરુતશ્ચેતિ વિખ્યાતા ગણાસ્તે સપ્ત સપ્તકાઃ ।। ૬.

મારા પુત્રોને સ્વર્ગમાં સાત સ્થાન મળે; મારા પુત્રો આ સાત વાયુસમૂહમાં ફરતા રહે. એ સાત સાતના જૂથો 'મરુત' તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય.

પૃથિવ્યાં પ્રથમસ્કન્ધો દ્વિતીયશ્ચૈવ ભાસ્કરે। સોમે તૃતીયો વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો જ્યોતિષાં ગણે ।। ૬.

પૃથ્વી પર પહેલો સમૂહ છે; બીજો સૂર્ય સાથે છે; ત્રીજો ચંદ્ર સાથે ઓળખાય છે; ચોથો તારાઓના જૂથમાં છે.

ગ્રહેષુ પઞ્ચમશ્ચૈવ ષષ્ઠઃ સપ્તર્ષિમણ્ડલે। ધ્રુવે તુ સપ્તમશ્ચૈવ વાતસ્કન્ધઃ પરસ્તુ સઃ ।। ૬.

પાંચમો ગ્રહોમાં છે; છઠ્ઠો સપ્તર્ષિ મંડળમાં છે; સાતમો ધ્રુવતારાએ પરમ વાયુસમૂહ છે.

તાન્યેતે વિચરન્ત્વદ્ય કાલે કાલે મમાત્મજાઃ। વાતસ્કન્ધાનિમાન્ ભૂત્વા ચરન્તુ મમ પુત્રકાઃ ।। ૬.

આજે, વિવિધ સમયોએ, મારા પુત્રો આ સ્થળોએ ફરતા રહે છે; મારા પુત્રો આ વાયુસમૂહ તરીકે સંચર કરે.

પૃથિવ્યાં પ્રથમસ્કન્ધો અમેધ્યેભ્યો ય આવહઃ। ચરન્તુ મમ પુત્રાસ્તે પ્રથમશ્ચરતાઙ્ગણઃ ।। ૬.

પૃથ્વી પર પહેલો સમૂહ એ છે જે અશુદ્ધ વસ્તુઓ લાવે છે; મારા પુત્રો એ પ્રથમ જૂથ તરીકે પૃથ્વી પર સંચર કરે.

દ્વિતીયશ્ચાપિ મેધ્યેભ્ય આસૂર્યાત્ પ્રવહસ્તુ યઃ। વાતસ્કન્ધં દ્વિતીયન્તુ દ્વિતીયશ્ચરતાઙ્ગણઃ ।। ૬.

બીજો, જે શુદ્ધ વસ્તુઓથી સૂર્ય તરફ વહે છે, એ બીજો વાયુસમૂહ છે; બીજું જૂથ ત્યાં સંચર કરે.

સૂર્યોર્દ્ધ્વન્તુ તતઃ સોમાદુદ્વહો યસ્તુ વૈ સ્મૃતઃ। વાતસ્કન્ધન્તુ તં પ્રાહુસ્તૃતીયશ્ચરતાઙ્ગણઃ ।। ૬.

સૂર્યથી ઉપર અને પછી ચંદ્રથી જે ઉપર જાય છે, એ ત્રીજો વાયુસમૂહ કહેવાય છે; ત્રીજું જૂથ ત્યાં સંચર કરે.

સોમાદૂર્દ્ધ્વં તથર્ક્ષેભ્યશ્ચતુર્થઃ સુવહસ્તુ યઃ। ચતુર્થો મમ પુત્રાણાં ગણસ્તુ ચરતાં વિભો ।। ૬.

ચંદ્રથી ઉપર અને તારાઓમાંથી જે ચોથો શુભ વાયુ છે, એ ચોથો જૂથ મારા પુત્રોનું ત્યાં સંચર કરે, હે મહાન.

યક્ષેભ્યશ્ચ તથૈવોર્દ્ધ્વમાગ્રહાદ્વિવહસ્તુ યઃ। પઞ્ચમં પઞ્ચમઃ સૌમ્યઃ સ્કન્ધસ્તુ ચરતાઙ્ગણઃ ।। ૬.

યક્ષો ઉપર અને પછી ગ્રહોમાંથી જે પાંચમો સૌમ્ય વાયુ છે, એ પાંચમો જૂથ ત્યાં સંચર કરે.

ઊર્દ્ધ્વં ગ્રહાદૃષિભ્યસ્તુ ષષ્ઠો યો વૈ પરાહતઃ । ચરન્તુ મમ પુત્રાસ્તુ તત્ર ષષ્ઠે ગણે તુ યે ।। ૬.

ગ્રહો ઉપર અને ઋષિઓમાંથી જે છઠ્ઠો પરમ છે, એ છઠ્ઠા જૂથમાં મારા પુત્રો ત્યાં સંચર કરે.

સપ્તર્ષયસ્તથૈવોર્દ્ધ્વમાધ્રુવાત્ સપ્તમસ્તુ યઃ। વાત સ્કન્ધઃ પરિવહસ્તત્ર તિષ્ઠન્તુ મે સુતાઃ ।। ૬.

સપ્તર્ષિઓથી અને ધ્રુવથી પણ ઉપર સાતમું સ્થાન છે; એ વાવની ટેક તરીકે ઓળખાતું છે, જ્યાં પવન ફરતો રહે છે. મારા પુત્રો એ સ્થાનમાં રહે, એવી મારી ઇચ્છા છે.

એતત્ સર્વં ચરન્ત્વેતે કાલે કાલે મમાત્મજાઃ। તત્ર તેન ચ નામ્ના વૈ ભવન્તુ મરુતસ્ત્વિમે ।। ૬.

મારા બધા પુત્રો ત્યાં સમય પ્રમાણે ફરતા રહે છે; તેઓ ત્યાં એ નામથી ઓળખાય અને એ બધા મરુત ગણાય છે.

તતસ્તેષાન્તુ નામાનિ માતાપુત્રૌ પ્રચક્રતુઃ। તત્કૃતે કર્મભિશ્ચૈવ મરુતો વૈ પૃથક્ પૃથક્ ।। ૬.

પછી તેમની માતા અને પુત્રે તેમના નામ રાખ્યા; એ કારણથી અને તેમના કર્મો દ્વારા પણ મરુતો દરેક અલગ ઓળખાય છે.

સત્ત્વજ્યોતિસ્તથાદિત્યઃ સત્યજ્યોતિસ્તથાઽપરઃ। તિર્યગ્જ્યોતિશ્ચ સજ્યોતિર્જ્જ્યોતિષ્માનપરસ્તથા ।। ૬.

સત્ત્વજ્યોતિ, આદિત્ય, સત્યજ્યોતિ, તિર્યગ્જ્યોતિ, સજ્યોતિ, જ્યોતિસ્માન અને બીજો—આ એના નામો છે.

પ્રથમસ્તુ ગણઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયં મે નિબોધત। ઋતજિત્સત્યજિચ્ચૈવ સુષેણઃ સેનજિત્તથા ।। ૬.

પ્રથમ ગણ જણાવ્યો છે; હવે બીજો સાંભળો: ઋતજિત, સત્યજિત, સુષેણ અને સેનજિત.

સત્મિત્રોઽભિમિત્રશ્ચ હરિમિત્રસ્તથાઽપરઃ। ગણ એષ દ્વિતીયસ્તુ તૃતીયં મે નિબોધત ।। ૬.

સત્મિત્ર, અભિમિત્ર અને બીજો હરિમિત્ર નામે—આ બીજો ગણ છે; હવે ત્રીજો સાંભળો.

કૃતઃ સત્યો * * * * ધ્રુવો ધર્ત્તા વિધારયઃ । ધ્વાન્તશ્ચૈવ ધુનિશ્ચૈવ હ્યુગ્રો ભીમસ્તથૈવ ચ। અભિયુઃ સક્ષિપશ્ચૈવમાહ્વયશ્ચ ગણઃ સ્મૃતઃ ।। ૬.

કૃત, સત્ય, ધ્રુવ, ધારક, વિધારય, ધ્વાંત, ધુની, ઉગ્ર, ભીમ, અભિયુ અને સક્ષિપ—આ રીતે આ ગણ ઓળખાય છે.

ઈદૃકૂ ચૈવ તથાન્યાદૃક્ યાદૃક્ ચ પ્રતિકૃત્તથા। (?) સમિતિશ્ચૈવ સંરમ્ભશ્ચ તથા ગણઃ ।। ૬.

ઈદૃક, ચૈવ, તથા અન્યાદૃક, યાદૃક, પ્રતિકૃત, સમિતિ અને સંરંભ—આ ગણ છે.