વાયુપુરાણમ્

ભસ્માઙ્ગારાશ્ચ કેશાંશ્ચ નદીં શુષ્કાં ભુજઙ્ગમાન્। પશ્યેદ્યો દશરાત્રન્તુ ન સ જીવેત તાદૃશઃ ।। ૧૯.

જો કોઈ વ્યક્તિ દસ રાત્રિ સુધી રાખ, અંગારો, વાળ, સુકાઈ ગયેલી નદી કે સાપો જુએ છે, તો તે જીવતો નથી રહેતો.

કૃષ્ણૈશ્ચ વિકટૈશ્ચૈવ પુરુષૈરુદ્યતાયુધૈઃ। પાષાણૈસ્તાડ્યતે સ્વપ્ને યઃ સદ્યો ન સ જીવતિ ।। ૧૯.

જો સ્વપ્નમાં કાળા અને ભયાનક પુરુષો ઉંચકેલા શસ્ત્રો સાથે પથ્થરો ફેંકે છે, તો એ વ્યક્તિ તરત જ જીવતો નથી રહેતો.

સૂર્યોદયે પ્રત્યુષસિ પ્રત્યક્ષં યસ્ય વૈ શિવા। ક્રોશન્તી સમ્મુખાભ્યેતિ મ ગતાયુર્ભવેન્નરઃ ।। ૧૯.

જો સૂર્યોદય કે પ્રભાત સમયે 'શિવા' નામની સ્ત્રી રડતી-કાંદતી સામે આવે, તો એ પુરુષનું આયુષ્ય પૂર્ણ થયું ગણવું.

યસ્ય વૈ સ્રાતમાત્રસ્ય હૃદયં પીઙ્યતે ભૃશમ્। જાયતે દન્તહર્ષશ્ચ તં ગતાયુષમાદિશેત્ ।। ૧૯.

જે વ્યક્તિ સ્નાન કર્યા પછી તરત જ તેનું હૃદય જોરથી ધડકે છે અને દાંત કંપે છે, તેને સમજી લેવું કે તેનું આયુષ્ય પૂર્ણ થવા આવ્યું છે.

ભૂયો ભૂયઃ શ્વસેદ્યસ્તુ રાત્રૌ વા યદિ વા દિવા। દીપગન્ધઞ્ચ નો વેત્તિ વિદ્યાન્મૃત્યુમુપસ્થિતમ્ ।। ૧૯.

જે વ્યક્તિ વારંવાર ઊંઘમાં કે જાગૃત અવસ્થામાં ઊંડી શ્વાસ લે છે અને દીવો બળે ત્યારે તેની સુગંધ અનુભવી શકતો નથી, તેને સમજવું જોઈએ કે મૃત્યુ નજીક છે.

રાત્રૌ ચેન્દ્રાયુધં પશ્યેદ્દિવા નક્ષત્રમણ્ડલમ્। પરનેત્રેષુ ચાત્માનં ન પશ્યેન્ન સ જીવતિ ।। ૧૯.

જો રાત્રે ઇન્દ્રધનુષ્ય અથવા દિવસે તારાઓનું વર્તુળ જુએ છે, અથવા બીજાના નેત્રોમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ ન જુએ, તો તે જીવતો નથી રહેતો.

નેત્રમેકં સ્રવેદ્યસ્ય કર્ણૌ સ્થાનાચ્ચ ભ્રશ્યતઃ। નાસા ચ વક્રા ભવતિ સ જ્ઞેયો ગતજીવિતઃ ।। ૧૯.

જે વ્યક્તિની એક આંખમાંથી પાણી આવે, બંને કાન પોતાની જગ્યાથી ખસે જાય અને નાક વાંકું થઈ જાય, તેને જીવતાવળો નથી ગણવો.

યસ્ય કૃષ્ણા ખરા જિહ્વા પઙ્કભાસઞ્ચ વૈ મુખમ્। ગણ્ડે ચિપિટકે રક્તે તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ।। ૧૯.

જેની જીભ કાળી અને ખડબડિયી હોય, મોઢું કાદવ જેવું લાગે અને ગાલ સુકાઈ લાલ દેખાય, તો તેનું મૃત્યુ નજીક છે.

મુક્તકેશો હસંશ્ચૈવ ગાયન્ નૃત્યંશ્ચ યો નરઃ। યામ્યાશાભિમુખો ગચ્છેત્તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ।। ૧૯.

જે પુરુષ ખુલ્લા વાળે, હસતો, ગાતો અને નૃત્ય કરતો દક્ષિણ દિશામાં જાય છે, તેનું આયુષ્ય પૂર્ણ થયું ગણવું.

યસ્ય સ્વેદસમુદ્ભૂતાઃ શ્વેતસર્ષપસન્નિભાઃ। સ્વેદા ભવન્તિ હ્યસકૃત્તસ્ય મૃત્યુરુપશ્થિતઃ ।। ૧૯.

જે વ્યક્તિના પસીનામાં વારંવાર સફેદ અને રાઈના દાણા જેવા ટીપાં દેખાય, તો તેનું મૃત્યુ નજીક છે.

ઉષ્ઠ્રા વા રાસભા વાપિ યુક્તાઃ સ્વ્પરે રથેઽશુભાઃ। યસ્ય સોપિ ન જીવેત દક્ષિણાભિમુખો ગતઃ ।। ૧૯.

જો કોઈ ઊંટ કે ગધેડા પોતાના કે બીજાના રથમાં જોડાયેલા જુએ અને દક્ષિણ તરફ જાય, તો એ વ્યક્તિ પણ જીવતો નથી રહેતો.

દ્વે ચાત્ર પરમેઽરિષ્ટે એતદ્રૂપં પરં ભવેત્। ઘોષં ન શ્રૃણુયાત્ કર્ણે જ્યોતિર્ન્નેત્રે ન પશ્યતિ ।। ૧૯.

અહીં મૃત્યુના બે મુખ્ય લક્ષણો છે: જો કાનમાં અવાજ સંભળાતો નથી કે આંખે પ્રકાશ દેખાતો નથી, તો તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ નજીક છે.

શ્વભ્રેયો નિપતેત્ સ્વપ્ને દ્વારઞ્ચાસ્ય ન વિદ્યતે। ન ચોતિષ્ઠતિ યઃ શ્વબ્રાત્તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ।। ૧૯.

જો સ્વપ્નમાં કોઈ ખાડામાં પડી જાય અને બહાર નીકળવાનો રસ્તો ન મળે, અને તે ખાડામાંથી ઊઠી શકે નહીં, તો તેનું આયુષ્ય પૂર્ણ થયું ગણવું.

ઊર્દ્ધ્વા ચ દૃષ્ટિર્ન ચ સમ્પ્રતિષ્ઠા રક્તા પુનઃ સમ્પરિવર્ત્તમાના। મુખસ્ય ચોષ્મા મુષિરા ચ નાભિરત્યુષ્ણમૂત્રો વિષમસ્થ એવ ।। ૧૯.

દૃષ્ટિ ઉપર તરફ રહે છે, પણ સ્થિર રહેતી નથી; આંખો લાલ છે અને સતત ફરતી રહે છે. મોઢું અને નાભિમાં ખૂબ ગરમી અનુભવાય છે, મૂત્ર પણ અત્યંત ગરમ હોય છે અને શરીરનું બેસવું કે ઊભું રહેવું અસમાન હોય છે.

દિવા વા યતિ વા રાત્રૌ પ્રત્યક્ષં યોઽભિહન્યતે। તં પશ્યેદથ હન્તારં સ હતસ્તુ ન જીવતિ ।। ૧૯.

દિવસે કે રાત્રે, જો કોઈને સ્પષ્ટ રીતે મારવામાં આવે, તો એ મારનારને જોઈ શકાય છે; પણ જેને મારવામાં આવ્યો છે, એ જીવતો નથી રહેતો.

અગ્નિપ્રવેશં કુરુતે સ્વપ્નાન્તે યસ્તુ માનવઃ। સ્મૃતિં નોપલભેચ્ચાપિ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ।। ૧૯.

જો કોઈ મનુષ્ય સ્વપ્નના અંતે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે અને પછી સ્મૃતિ પાછી ન મળે, તો એનું જીવન ત્યાં જ પૂરું થાય છે.

યસ્તુ પ્રાવરણં શુક્લં સ્વકં પશ્યતિ માનવઃ। રક્તં કૃષ્ણમપિ સ્વપ્ને તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ।। ૧૯.

જો કોઈ મનુષ્ય સ્વપ્નમાં પોતાનું સફેદ વસ્ત્ર લાલ કે કાળું દેખે, તો એના માટે મૃત્યુ નજીક આવી ગયું છે.

અરિષ્ટસૂચિતે દેહે તસ્મિન્ કાલ ઉપાગતે। ત્યક્ત્વા ભયવિષાદઞ્ચ ઉદ્ગચ્છેદૂભુદ્ધિમાન્નરઃ ।। ૧૯.

જ્યારે મૃત્યુના સંકેતો શરીરમાં દેખાય અને નિર્ધારિત સમય આવી જાય, ત્યારે બુદ્ધિશાળી મનુષ્યે ડર અને નિરાશા છોડીને સ્થિરતા ધારવી જોઈએ.

પ્રાચીં વા યદિ વોદીચીં દિશં નિષ્ક્રમ્ય વૈ શુચિઃ। સમેઽતિસ્થાવરે દેશે વિવિક્તે જનવર્જ્જિતે ।। ૧૯.

પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં, સ્વચ્છ, સમતલ અને મજબૂત જગ્યાએ, એકાંત અને માણસો વિનાની જગ્યાએ જવું જોઈએ.

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા સ્વસ્થઃ સ્વાચાન્ત એવ ચ। સ્વસ્તિકોપનિવિષ્ટશ્ચ નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્। સમકાયશિરોગ્રીવં ધાર્યેન્નાવલોકયેત્ ।। ૧૯.

ઉત્તર કે પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખીને, મનથી શાંત અને સંયમિત રહી, સ્વસ્તિક આસનમાં બેસી, મહેશ્વરને વંદન કરીને, શરીર, માથું અને ગળું સીધું રાખવું અને આસપાસ નજર ન ફેરવવી.

યથા દીપો નિવાતસ્યો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા। પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તસ્માદ્યુઞ્જીત યોગવિત્ ।। ૧૯.

જેવી રીતે પવન વગરની જગ્યાએ દીવો ડોલતો નથી, તેવી ઉપમા અહીં આપવામાં આવી છે; તેથી પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ ઢાળવાળી જગ્યાએ યોગ જાણનારએ સાધના કરવી જોઈએ.

પ્રાણે ચ રમતે નિત્યં ચક્ષુષોઃ સ્પર્શને તથા। શ્રોત્રે મનસિ બુદ્ધૌ ચ તથા વક્ષસિ ધારયેત્। ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૯.

એમણે હંમેશા શ્વાસમાં, આંખોના સ્પર્શમાં, કાનમાં, મનમાં, બુદ્ધિમાં અને છાતીમાં ધ્યાન રાખવું જોઈએ; ધ્યાનની સાધનાથી વાયુ સર્વત્ર ફરતો નથી.

કાલઘર્મઝ્ચ વિજ્ઞાય સમૂહ़ઞ્ચૈવ સર્વશઃ। દ્વાદશાધ્યાત્મમિત્યેવં યોગધારણમુચ્યતે ।। ૧૯.

સમય, ગરમી અને બધા સમૂહો તથા બાર પ્રકારના આંતરિક સ્વરૂપને સમજવું — આવું યોગનું ધ્યાન કહેવાય છે.

શતમષ્ટ શતં વાપિ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્। ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્તતે ।। ૧૯.

માથા પર ધ્યાનને સો કે એકસો આઠ વાર ધારણ કરવું જોઈએ; ધ્યાનની સાધનાથી વાયુ સર્વત્ર ફરતો નથી.

તતસ્ત્વાપૂરયેદ્દેહમોઙ્કારેણ સમાહિતઃ। અથોઙ્કારમયો યોગી ન ક્ષરેત્ત્વક્ષરી ભવેત્ । ૧૯.

પછી એકાગ્ર ચિત્તથી શરીરને ઓમથી ભરવું જોઈએ; આમ, ઓમરૂપ યોગી ક્યારેય નાશ પામતો નથી, પણ અક્ષય બની જાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઓઙ્કારપ્રાપ્તિલક્ષણમ્। એષ ત્રિમાત્રો વિજ્ઞેયો વ્યઞ્જનઞ્ચાત્ર સસ્વરમ્ ।। ૨૦.

હવે હું ઓમની પ્રાપ્તિનાં લક્ષણો કહું છું; એ ત્રણ માત્રાવાળું છે અને અહીં એ સ્વર સાથે ઉચ્ચારાય છે.

પ્રથમા વૈદ્યુતી માત્રા દ્વિતીયા તામસી સ્મૃતા। તૃતીયા નિર્ગુણી વિદ્યાન્માત્રામક્ષરગામિનીમ્ ।। ૨૦.

પહેલી માત્રા વીજળી જેવી કહેવાય છે, બીજી માત્રા તામસિક કહેવાય છે, અને ત્રીજી ગુણરહિત છે, જે અક્ષર સુધી પહોંચાડે છે.

ગન્ધર્વીતિ ચ વિજ્ઞેયો ગાન્ધારસ્વરસમ્ભવા। પિપીલિકાસમસ્પર્શા પ્રયુક્તા મૂર્દ્નિ લક્ષ્યતે ।। ૨૦.

એને ગાંધર્વી કહેવાય છે, જે ગાંધાર સ્વરમાંથી ઉદ્ભવે છે; એ ચાંટિયાંના સ્પર્શ જેટલી સૂક્ષ્મ હોય છે અને માથા પર લાગુ પડે ત્યારે અનુભવી શકાય છે.

તથા પ્રયુક્તમોઙ્કારં પ્રતિનિર્વાતિ મૂર્દ્ધનિ । તથોઙ્કારમયો યોગી હ્યક્ષરે ત્વક્ષરી ભવેત્ ।। ૨૦.

આ રીતે જ્યારે ઓમનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે એ અવાજ માથા પર ગુંજે છે; ત્યારબાદ ઓમરૂપ યોગી અક્ષયમાં અક્ષય બની જાય છે.