વાયુપુરાણમ્

ત્યક્તસઙ્ગો જિતકોધો લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ। પિધાય બુદ્ધ્યા દ્વારાણિ ધ્યાને હ્યેવં મનો દધેત્ ।। ૧૭.

જે મનુષ્ય આસક્તિ છોડે છે, ક્રોધને જીતે છે, ઓછી ખોરાક લે છે, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખે છે અને બુદ્ધિથી ઇન્દ્રિયોના દ્વારો બંધ કરે છે, એ મનને ધ્યાનમાં સ્થિર રાખે છે.

શૂન્યેષ્વેવાવકાશેષુ ગુહાસુ ચવને તથા। નદીનાં પુલિને ચૈવ નિત્યં યુક્તઃ સદા ભવેત્ ।। ૧૭.

માણસે ખાલી જગ્યાઓમાં, ખુલ્લા મેદાનોમાં, ગુફાઓમાં, જંગલોમાં કે નદીઓના કિનારે પણ હંમેશા ધ્યાનમાં લીન રહેવું જોઈએ.

વાગ્દણ્ડઃ કર્મદણ્ડશ્ચ મનોદણ્ડશ્ચ તે ત્રયઃ। યસ્યૈતે નિયતા દણ્ડાઃ સ ત્રિદણ્ડી વ્યવસ્થિતઃ ।। ૧૭.

વાણી, કર્મ અને મન—આ ત્રણ નિયંત્રણ છે; જેના અંદર આ ત્રણેય નિયંત્રણો સ્થિર થયા છે, તે ત્રિદંડી કહેવાય છે.

અવસ્થિતો ધ્યાનરતિર્જિતેન્દ્રિયઃ શુભાશુભે હિત્ય ચ કર્મણી ઉભે । ઇદં શરીરં પ્રવિમુચ્ય શાસ્ત્રતો ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિત્ ।। ૧૭.

જે મનુષ્ય ધ્યાનમાં સ્થિર છે, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખે છે અને શુભ-અશુભ બંને કર્મોનો ત્યાગ કરે છે, તે શાસ્ત્રોક્ત રીતે આ શરીર છોડે છે ત્યારે ફરી જન્મતો કે મરતો નથી.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પરમાશ્રમપ્રાપ્તિકથનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુદેવ દ્વારા કહેલું 'પરમ આશ્રમની પ્રાપ્તિ' નામનું સત્તરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ યતીનામિહ નિશ્ચયમ્। પ્રાયશ્ચિત્તાનિ તત્ત્વેન યાન્યકામકૃતાનિ તુ। અથ કામકૃતેપ્યાહુઃ સૂક્ષ્મધર્મવિદો જનાઃ ।। ૧૮.

હવે હું અહીં યતિઓ માટે જે પ્રાયશ્ચિત્ત છે, તે સાચા અર્થમાં કહું છું—જેઓ અજાણતાં પાપ કરે છે અને જેમણે ઇચ્છાથી પણ પાપ કર્યું હોય, એવા બંને માટે સૂક્ષ્મ ધર્મ જાણનારા લોકો પણ પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવે છે.

પાપઞ્ચ ત્રિવિધં પ્રોક્તં વાઙ્મનઃકાયસમ્ભવમ્। સતતં હિદિવા રાત્રૌ યેનેદં બધ્યતે જગત્ ।। ૧૮.

પાપ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાયું છે—વાણી, મન અને શરીરથી થતું; જેના કારણે દિવસ-રાત આ જગત બંધાયેલું છે.

ન કર્માણિ ન ચાપ્યેષ તિષ્ઠ તીતિપરા શ્રુતિઃ। ક્ષણમેવ પ્રયોજ્યન્તુ આયુષસ્તુ વિધારણાત્ ।। ૧૮.

કોઈ કર્મ કે આ શરીર પણ સ્થાયી નથી, એવી શ્રેષ્ઠ શ્રુતિ કહે છે; જીવન જાળવવા માટે માત્ર ક્ષણભર તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

ભવેદ્ધીરોઽપ્રમત્તસ્તુ યોગો હિ પરમં બલમ્। ન હિ યોગાત્પરં કિઞ્ચિન્નરાણામિહ દૃશ્યતે। તસ્માદ્યોગં પ્રશંસન્તિ ધર્મયુક્તા મનીષિણઃ ।। ૧૮.

માણસે ધીરજ અને સતર્કતા રાખવી જોઈએ, કેમ કે યોગ સર્વોચ્ચ બળ છે; માણસોમાં યોગથી ઊંચું કંઈ નથી; તેથી ધર્મમાં સ્થિર અને વિદ્વાન લોકો યોગની પ્રશંસા કરે છે.

અવિદ્યાં વિદ્યયા તીર્ત્વા પ્રાપ્યૈશ્વયર્મનુત્તમમ્। દૃષ્ટ્વા પરાપરં ધીરાઃ પરં ગચ્છન્તિ તત્પદમ્ ।। ૧૮.

જે મનુષ્ય અજ્ઞાનને જ્ઞાનથી પાર કરે છે અને શ્રેષ્ઠ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે, તે ધીરજવાળા, ઊંચું-નીચું જોઈને, એ પરમ અવસ્થાએ પહોંચી જાય છે.

વ્રતાનિ યાનિ ભિક્ષૂણાં તથૈવોપવ્રતાનિ ચ। એકૈકાપક્રમે તેષાં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે ।। ૧૮.

ભિક્ષુઓ માટે જે જે વ્રતો અને ઉપવ્રતો છે, તેમાંના દરેકના ભંગ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે.

ઉપેત્ય તુ સ્ત્રિયં કામાત્ પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ । પ્રાણાયામસમાયુક્તં કુર્યાત્સાન્તપનં તથા ।। ૧૮.

જો કોઈ કામના વડે સ્ત્રી પાસે જાય છે, તો તેને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; પ્રાણાયામ સાથે સંતપન વ્રત કરવું જોઈએ.

તત શ્ચરતિ નિર્દ્દેશં કૃચ્છ્રસ્યાન્તે સમાહિતઃ। પુનરાશ્રમમાગમ્ય ચરેદ્ભિક્ષુરતન્દ્રિતઃ । ન મર્મયુક્તં વચનં હિનસ્તીતિ મનીષિણઃ ।। ૧૮.

પછી નિર્ધારિત પ્રાયશ્ચિત્ત પૂર્ણ કરીને, કઠિનતા પૂરી થયા પછી મન એકાગ્ર રાખીને, ફરી આશ્રમમાં આવીને ભિક્ષુએ નિષ્ઠાપૂર્વક વર્તવું જોઈએ; વિદ્વાનો કહે છે કે જે વાણી મુખ્ય વિષય સાથે જોડાયેલી નથી, તે નુકસાન કરતી નથી.

તથાપિ ચ ન કર્ત્તવ્યઃ પ્રસઙ્ગો હ્યેષ દારુણઃ। અહોરાત્રાધિકઃ કશ્ચિન્નાસ્ત્યધર્મ ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૧૮.

તેથી પણ, આવો સંબંધ ક્યારેય કરવો નહીં, કારણ કે એ અત્યંત ભયાનક છે; શ્રુતિ કહે છે કે દિવસ કે રાત—આથી મોટું અધર્મ બીજું નથી.

હિંસા હ્યેષા પરા સૃષ્ટા દૈવતૈર્મુનિભિસ્તથા। યદેત[https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/dravina.htm દ્દ્રવિણં] નામ પ્રાણા હ્યેતે બહિશ્ચરાઃ। સ તસ્ય હરતિ પ્રાણાન્ યો યસ્ય હરતે ધનમ્ ।। ૧૮.

આ સર્વોચ્ચ હિંસા છે, જે દેવતાઓ અને ઋષિઓએ સ્થાપી છે: જે ધન કહેવાય છે, એ જીવંત પ્રાણીઓ છે; જે બીજાનું ધન લઈ જાય છે, તે તેની જિંદગી લઈ જાય છે.

એવં કૃત્વા સ દુષ્ટાત્મા ભિન્નવૃત્તો વ્રતાચ્ચ્યુતઃ। ભૂયો નિર્વેદમાપન્નશ્ચરેચ્ચાન્દ્રાયણં વ્રતમ્ ।। ૧૮.

આવું કરીને, જે દુષ્ટ આત્માવાળો છે, પોતાની રીતથી વિખૂટો પડી ગયો છે અને વ્રતમાંથી પડી ગયો છે, તેને ફરી પસ્તાવો કરીને ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

વિધિના શાસ્ત્રદૃષ્ટેન સંવત્સરમિતિ શ્રુતિઃ। તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે ભૂયઃ પ્રક્ષીણકલ્મષઃ। ભૂયો નિર્વેદમાપન્નશ્ચરેચ્ચાન્દ્રાયણં વ્રતમ્ ।। ૧૮.

શાસ્ત્રોક્ત નિયમ પ્રમાણે, એક વર્ષ સુધી, એવી પરંપરા છે; પછી વર્ષના અંતે, પાપ ઘટી જાય પછી, ફરી પસ્તાવો કરીને ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

અહિંસા સર્વભૂતાનાં કર્મણા મનસા ગિરા । અકામાદપિ હિંસેત યદિ ભિક્ષુઃ પશૂન્ મૃગાન્। કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રં કુર્વીત ચાન્દ્રાયણમથીપિ વા ।। ૧૮.

બધા જીવ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કર્મ, મન અને વાણીથી અહિંસા રાખવી જોઈએ. જો કોઈ ભિક્ષુકે અજાણતાં પણ પશુઓ કે જંગલી પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય, તો તેને અત્યંત કઠિન પ્રાયશ્ચિત્ત કે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

સ્કન્દેદિન્દ્રિયદૌર્બલ્યાત્ સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા યતિર્યદિ। તેન ધારયિતવ્યા વૈ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ ।। ૧૮.

જો યતિ ઇન્દ્રિયોની નબળાઈથી સ્ત્રીને જોઈને મન પર કાબૂ ગુમાવે, તો તેને શોડશ (સોળ) વાર પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ.

દિવા સ્કન્નસ્ય વિપ્રસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે। ત્રિરાત્રમુપવાસશ્ચ પ્રાણાયામશતં તથા ।। ૧૮.

જો બ્રાહ્મણ દિવસ દરમિયાન વિર્યસ્ખલન કરે, તો તેને ત્રણ રાત ઉપવાસ અને એકસો વાર પ્રાણાયામ કરવું એ પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરાયું છે.

રાત્રૌ સ્કન્નઃ શુચિઃ સ્રાતોદ્વાદશૈવ તુ ધારણાઃ। પ્રાણાયામેન શુદ્ધાત્મા વિરજા જાયતે દ્વિજઃ ।। ૧૮.

રાત્રે વિર્યસ્ખલન થાય તો સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈ, બાર વાર પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ; આવું કરવાથી દ્વિજ શુદ્ધ અને નિર્મળ બને છે.

એકાન્નં મધુ માંસં વા હ્યામશ્રાદ્ધં તથૈવ ચ। અભોજ્યાનિ યતીનાઞ્ચ પ્રત્યક્ષલવણાનિ ચ ।। ૧૮.

એક દાણા વાળું અન્ન, મધ, માંસ, અશુદ્ધ શ્રાદ્ધનું ભોજન અને સીધું મીઠું—આ બધું યતિઓ માટે ખાવા યોગ્ય નથી.

એકૈકાતિક્રમે તેષાં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે। પ્રાજાપત્યેન કૃચ્છ્રેણ તતઃ પાપાત્ પ્રમુચ્યતે ।। ૧૮.

આમાંથી દરેક નિયમનું ઉલ્લંઘન થાય તો પ્રજાપત્ય નામનું કઠિન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; એથી પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે.

વ્યતિક્રમાચ્ચ યે કેચિદ્વાઙ્મનઃકાયસમ્ભવમ્। સદ્ભિઃ સહ વિનિશ્ચિત્ય યદ્બ્રૂયુસ્તત્સમાચરેત્ ।। ૧૮.

વાણી, મન કે શરીરથી થયેલા કોઈ પણ દોષ માટે, સારા લોકો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને તેઓ જે કહેશે તે પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ.

વિશુદ્ધબુદ્ધિઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચનઃ સમસ્તભૂતેષુ ચરન્ સ માહિતઃ । સ્થાનં ધ્રુવં શાશ્વતમવ્યયં સતાં પરં સ ગત્વા ન પુનર્હિ જાયતે ।। ૧૮.

જેની બુદ્ધિ શુદ્ધ છે, માટી અને સોનામાં સમાન દૃષ્ટિ છે, અને જે બધા જીવોમાં સમાન રીતે વર્તે છે, એવો સ્થિર પુરુષ ચિરંજીવ, અવિનાશી અને ઉત્તમ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે અને ફરી જન્મતો નથી.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અરિષ્ટાનિ નિબોધત। યેન જ્ઞાનવિશેષેણ મૃત્યું પશ્યતિ ચાત્મનઃ ।। ૧૯.

હવે હું અશુભ સંકેતો વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. ખાસ જ્ઞાનથી માણસ પોતાને આવનારી મરણની નજીકતા જાણી શકે છે.

અરુન્ધતીં ધ્રુવઞ્ચૈવ સોમચ્છાયાં મહાપથમ્। યો ન પશ્યેત્સ નો જીવેન્નરઃ સંવત્સરાત્પરમ્ ।। ૧૯.

જો કોઈ માણસ અરુંધતી, ધ્રુવ, ચાંદનીની છાંયાં કે મહામાર્ગ જોઈ ન શકે, તો એ એક વર્ષથી વધુ જીવતો નથી.

અરશ્મિવન્તમાદિત્યં રશ્મિવન્તઞ્ચ પાવકમ્। યઃ પશ્યેન્ન ચ જીવેત માસાદેકાદશાત્પરમ્ ।। ૧૯.

જો કોઈને કિરણોવાળો સૂર્ય કે કિરણોવાળી અગ્નિ દેખાતી નથી, તો એ અગિયાર મહિના કરતાં વધુ જીવતો નથી.

વમેન્મૂત્રં કરીષં વા સુવર્ણં રજતં તથા। પ્રત્યક્ષમથ વા સ્વપ્ને દશમાસાન્ સ જીવતિ ।। ૧૯.

જો કોઈને ડાબી બાજુ મૂત્ર, લેદ, સોનુ કે ચાંદી સીધા કે સ્વપ્નમાં દેખાય, તો એ દસ મહિના સુધી જીવે છે.