વાયુપુરાણમ્

આતિથ્યં શ્રાદ્ધયજ્ઞેષુ ન ગચ્છેદ્યોગવિત્ વ્કચિત્। એવં હ્યહિંસકો યોગી ભવેદિતિ વિચારણા ।। ૧૬.

યોગ જાણનારો કોઈપણ આતિથ્ય કે શ્રાદ્ધયજ્ઞમાં જતો નથી. આવું વર્તન રાખવાથી યોગી અહિંસક બને છે.

વહ્નૌ વિધૂમે વ્યઙ્ગારે સર્વૃસ્મિન્ ભુક્તવજ્જને। વિચરેન્મતિમાન્ યોગી ન તુ તેષ્વેવ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

જેમ અગ્નિ ધૂમ અને અંગાર વિના બધાં ઇંધણમાં રહે છે, તેમ જ બુદ્ધિશાળી યોગી લોકમાં ભોજન કરેલા માણસ જેવો વર્તે, પણ એમાં સતત રહેતો નથી.

યથૈવમવમન્યન્તે યથા પરિભવન્તિ ચ। યુક્તસ્તથા ચરેદ્ભૈક્ષં સતાં ધર્મમદૂષયન્ ।। ૧૬.

લોકો તેને અવગણે કે અપમાન કરે, તેમ છતાં એ યોગી સારા લોકોના ધર્મને બગાડ્યા વિના એ જ રીતે ભિક્ષા માંગે.

ભૈક્ષં ચરેદ્ગૃહસ્થેષુ યથાચારગૃહેષુ ચ। શ્રેષ્ઠા તુ પરમા ચેયં વૃત્તિરસ્યોપદિશ્યતે ।। ૧૬.

એ ગૃહસ્થો પાસેથી અને જેમના ઘરમાં યોગ્ય આચાર હોય એવા લોકો પાસેથી ભિક્ષા માંગે; એ જીવનપદ્ધતિ તેને માટે શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ ગણાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં ગૃહસ્થેષુ શાલીનેષુ ચરેદ્‌દ્વિજઃ। શ્રદ્દધાનેષુ દાન્તેષુ શ્રોત્રિયેષુ મહાત્મસુ ।। ૧૬.

પછી, દ્વિજ એવાં ગૃહસ્થો પાસે ભિક્ષા માંગે, જે શુદ્ધ, શ્રદ્ધાળુ, સંયમી, શાસ્ત્રજ્ઞ અને મહાન આત્માવાળા હોય.

અત ઊર્દ્ધ્વં પુનશ્ચાપિ અદુષ્ટપતિતેષુ ચ। ભૈક્ષચર્યા વિવર્ણેષુ જઘન્યા વૃત્તિરુચ્યતે ।। ૧૬.

આ પછી, જે પતિત કે દુષ્ટ નથી એવા, પણ ઓછા ગુણવાળા ઘરોમાં ભિક્ષા માંગવી, એ સૌથી નીચી જીવનપદ્ધતિ કહેવાય છે.

ભૈક્ષં યવાગૂં તક્રં વા પયો યાવકમેવ ચ। ફળમૂલં વિપવ્કં વા પિણ્યાકં શક્તિતોપિ વા ।। ૧૬.

એ ભિક્ષામાં યવની ખીચડી, છાશ, દૂધ, યવ, ફળ, મૂળ, સુકાં કણકના ટુકડા અથવા લોટ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે લઈ શકે છે.

ઇત્યેતે વૈ મયા પ્રોક્તા યોગિનાં સિદ્ધિવર્દ્ધનાઃ। આહારાસ્તેષુ સિદ્ધેષુ શ્રેષ્ઠં ભૈક્ષમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

આ રીતે, મેં યોગીઓના સિદ્ધિ વધારતા આહાર જણાવ્યા છે; એમાં શુદ્ધ ભિક્ષા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસે માસે સમશ્નુતે। ન્યાયતો યસ્તુ ભિક્ષેત સ પૂર્વોક્તાદ્વિશિષ્યતે ।। ૧૬.

જે માણસ દર મહિને એક વખત કુશના ટોચે રાખેલું પાણીનું એક બિંદુ ખાય છે, અથવા યોગ્ય રીતે ભિક્ષા માંગે છે, એ અગાઉ જણાવેલ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

યોગિનાં ચૈવ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠં ચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્ । એકં દ્વે ત્રીણિ ચત્વારિ શક્તિતો વા સમાચરેત્ ।। ૧૬.

બધા યોગીઓમાં ચાંદ્રાયણ વ્રત શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે એક, બે, ત્રણ કે ચાર ચક્ર કરી શકે છે.

અસ્તેયં બ્રહ્મચર્યઞ્ચ અલોભસ્ત્યાગ એવ ચ। વ્રતાનિ ચૈવ ભિક્ષૂણામહિંસા પરમાર્થિતા ।। ૧૬.

ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય, લોભ ન રાખવો, ત્યાગ, વ્રત, અહિંસા અને પરમ સત્યનિષ્ઠા — આ ભિક્ષુકોના નિયમો છે.

અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચમાહારલાઘવમ્। નિત્યંસ્વાધ્યાય ઇત્યેતે નિયમાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।। ૧૬.

કોઈ પર ગુસ્સો ન કરવો, ગુરુની સેવા કરવી, શુદ્ધતા, ઓછું ખાવું અને રોજ સ્વાધ્યાય — આ નિયમો ગણાય છે.

બીચયોનિર્ગુણવપુર્બદ્ધઃ કર્મભિરેવ ચ। યથા દ્વિપ ઇવારણ્યે મનુષ્યાણાં વિધીયતે ।। ૧૬.

માણસ કર્મથી બંધાયેલો છે, બીજથી જન્મે છે અને ગુણોથી તેની રચના થાય છે; જેમ જંગલમાં હાથી હોય તેમ, એ દુનિયામાં સ્થિર રહે છે.

પ્રાપ્યતે વાચિરાદેવાઙ્કુશેનેવ નિવારિતઃ। એવં જ્ઞાનેન શુદ્ધેન દગ્ધબીચો હ્યકલ્મષઃ। વિમુક્તબન્ધઃ શાન્તોઽસૌ મુક્ત ઇત્યભિધીયતે ।। ૧૬.

જેમ હાથીને અંકુશથી તરત જ રોકી શકાય છે, તેમ જ, શુદ્ધ જ્ઞાનથી બીજ દગ્ધ થાય ત્યારે માણસ પાપ અને બંધનથી મુક્ત, શાંત થાય છે અને મુક્ત કહેવાય છે.

વેદૈસ્તુત્યા સર્વયજ્ઞક્રિયાસ્તુ યજ્ઞે જપ્યં જ્ઞાનિનામાહુરગ્રયમ્। જ્ઞાનાદ્ધયાનં સઙ્ગરાગવ્યપેતં તસ્મિન્ પ્રાપ્તે શાશ્વતસ્યોપલબ્ધિઃ ।। ૧૬.

વેદો સર્વ યજ્ઞકર્મોની પ્રશંસા કરે છે, પણ જ્ઞાનોં માટે જપ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; જ્ઞાનથી આસક્તિ રહિત ધ્યાન થાય છે અને એમાં શાશ્વતને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

દમઃ શમઃ સત્યમકલ્મષત્વં મૌનં ચ ભૂતેષ્વખિલેષ્વથાર્જ્જવમ્। અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમિદં તથાર્જ્જવં પ્રાહુસ્તથા જ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વાઃ ।। ૧૬.

ઇન્દ્રિય સંયમ, મનની શાંતિ, સત્ય, પાવિત્ર્ય, મૌન, બધાં પ્રાણીઓ સાથે સીધું વર્તવું અને ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન — શુદ્ધ બુદ્ધિવાળાઓ આ ગુણોને શ્રેષ્ઠ કહે છે.

સમાહિતો બ્રહ્મપરોઽપ્રમાદી શુચિસ્તથૈવાત્મરતિર્જીતેન્દ્રિયઃ। સમાપ્નુયુર્યોગમિમં મહાધિયો મહર્ષયશ્ચૈવમનિન્દિતામલાઃ ।। ૧૬.

મહાન બુદ્ધિ, નિર્દોષ અને નિર્મળ ઋષિઓ, એકાગ્ર, બ્રહ્મમાં તત્પર, સાવધાન, શુદ્ધ, આત્મામાં આનંદ મેળવનારા અને ઇન્દ્રિયજિત, એ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

આશ્રમત્રયમુત્સૃજ્ય પ્રાપ્તસ્તુ પરમાશ્રમમ્। અતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે પ્રાપ્ય જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ।। ૧૭.

ત્રણ આશ્રમો છોડી અને સર્વોચ્ચ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા પછી, વર્ષના અંતે એ સર્વોત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે.

અનુજ્ઞાપ્ય ગુરૂંચૈવ વિચરેત્ પૃથિવીમિમામ્। સારભૂતમુપાસીત જ્ઞાનં યજ્જ્ઞેય સાધકમ્ ।। ૧૭.

ગુરુઓને વિદાય આપી, એ આ ધરતી પર ફરતો રહે, સાર શોધે અને જે જ્ઞાનથી જાણવું જોઈએ એનું પૂજન કરે.

ઇદં જ્ઞાનમિદં જ્ઞેયમિતિ યસ્તુષિતશ્ચરેત્ । અપિ કલ્પસહસ્રાયુર્ન્નૈવ જ્ઞેયમવાપ્નુયાત્ ।। ૧૭.

જે મનુષ્ય સંતોષપૂર્વક 'આ જ્ઞાન છે, આ જ જાણવાનું છે' એમ વિચારીને જીવન વિતાવે છે, તે જો હજારો યુગો સુધી જીવતો હોય, તો પણ સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.

ત્યક્તસઙ્ગો જિતકોધો લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ। પિધાય બુદ્ધ્યા દ્વારાણિ ધ્યાને હ્યેવં મનો દધેત્ ।। ૧૭.

જે મનુષ્ય આસક્તિ છોડે છે, ક્રોધને જીતે છે, ઓછી ખોરાક લે છે, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખે છે અને બુદ્ધિથી ઇન્દ્રિયોના દ્વારો બંધ કરે છે, એ મનને ધ્યાનમાં સ્થિર રાખે છે.

શૂન્યેષ્વેવાવકાશેષુ ગુહાસુ ચવને તથા। નદીનાં પુલિને ચૈવ નિત્યં યુક્તઃ સદા ભવેત્ ।। ૧૭.

માણસે ખાલી જગ્યાઓમાં, ખુલ્લા મેદાનોમાં, ગુફાઓમાં, જંગલોમાં કે નદીઓના કિનારે પણ હંમેશા ધ્યાનમાં લીન રહેવું જોઈએ.

વાગ્દણ્ડઃ કર્મદણ્ડશ્ચ મનોદણ્ડશ્ચ તે ત્રયઃ। યસ્યૈતે નિયતા દણ્ડાઃ સ ત્રિદણ્ડી વ્યવસ્થિતઃ ।। ૧૭.

વાણી, કર્મ અને મન—આ ત્રણ નિયંત્રણ છે; જેના અંદર આ ત્રણેય નિયંત્રણો સ્થિર થયા છે, તે ત્રિદંડી કહેવાય છે.

અવસ્થિતો ધ્યાનરતિર્જિતેન્દ્રિયઃ શુભાશુભે હિત્ય ચ કર્મણી ઉભે । ઇદં શરીરં પ્રવિમુચ્ય શાસ્ત્રતો ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિત્ ।। ૧૭.

જે મનુષ્ય ધ્યાનમાં સ્થિર છે, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખે છે અને શુભ-અશુભ બંને કર્મોનો ત્યાગ કરે છે, તે શાસ્ત્રોક્ત રીતે આ શરીર છોડે છે ત્યારે ફરી જન્મતો કે મરતો નથી.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પરમાશ્રમપ્રાપ્તિકથનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુદેવ દ્વારા કહેલું 'પરમ આશ્રમની પ્રાપ્તિ' નામનું સત્તરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ યતીનામિહ નિશ્ચયમ્। પ્રાયશ્ચિત્તાનિ તત્ત્વેન યાન્યકામકૃતાનિ તુ। અથ કામકૃતેપ્યાહુઃ સૂક્ષ્મધર્મવિદો જનાઃ ।। ૧૮.

હવે હું અહીં યતિઓ માટે જે પ્રાયશ્ચિત્ત છે, તે સાચા અર્થમાં કહું છું—જેઓ અજાણતાં પાપ કરે છે અને જેમણે ઇચ્છાથી પણ પાપ કર્યું હોય, એવા બંને માટે સૂક્ષ્મ ધર્મ જાણનારા લોકો પણ પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવે છે.

પાપઞ્ચ ત્રિવિધં પ્રોક્તં વાઙ્મનઃકાયસમ્ભવમ્। સતતં હિદિવા રાત્રૌ યેનેદં બધ્યતે જગત્ ।। ૧૮.

પાપ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાયું છે—વાણી, મન અને શરીરથી થતું; જેના કારણે દિવસ-રાત આ જગત બંધાયેલું છે.

ન કર્માણિ ન ચાપ્યેષ તિષ્ઠ તીતિપરા શ્રુતિઃ। ક્ષણમેવ પ્રયોજ્યન્તુ આયુષસ્તુ વિધારણાત્ ।। ૧૮.

કોઈ કર્મ કે આ શરીર પણ સ્થાયી નથી, એવી શ્રેષ્ઠ શ્રુતિ કહે છે; જીવન જાળવવા માટે માત્ર ક્ષણભર તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

ભવેદ્ધીરોઽપ્રમત્તસ્તુ યોગો હિ પરમં બલમ્। ન હિ યોગાત્પરં કિઞ્ચિન્નરાણામિહ દૃશ્યતે। તસ્માદ્યોગં પ્રશંસન્તિ ધર્મયુક્તા મનીષિણઃ ।। ૧૮.

માણસે ધીરજ અને સતર્કતા રાખવી જોઈએ, કેમ કે યોગ સર્વોચ્ચ બળ છે; માણસોમાં યોગથી ઊંચું કંઈ નથી; તેથી ધર્મમાં સ્થિર અને વિદ્વાન લોકો યોગની પ્રશંસા કરે છે.