વાયુપુરાણમ્

તયોઃ પ્રાણોઽન્તરાત્માસ્ય બાહ્યોઽપાનોઽત ઉચ્યતે। અન્નં પ્રાણસ્તથાપાનં મૃત્યુર્જ્જીવિતમેવ ચ ।। ૧૫.

એમાં પ્રાણ અંદરનો આત્મા છે, અને અપાન બહારનો છે, એમ કહેવાય છે. અન્ન પ્રાણ છે, અને અપાન પણ; મૃત્યુ અને જીવન પણ એ જ છે.

અન્નં બ્રહ્મ ચ વિજ્ઞેયં પ્રજાનાં પ્રસવસ્તથા। અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે સ્થિતિરન્નેન ચેષ્યતે। વર્દ્ધન્તે તેન ભૂતાનિ તસ્માદન્નન્તદુચ્યતે ।। ૧૫.

અન્ન અને બ્રહ્મને સંતાનના મૂળરૂપે જાણવું જોઈએ. અન્નમાંથી જ પ્રાણીઓ જન્મે છે; તેમનું જીવન અન્નથી જ ચાલે છે. એથી જ પ્રાણીઓ વધે છે; એટલે તેને 'અન્ન' કહેવામાં આવે છે.

તદેવાગ્નૌ હુતં હ્યન્નં ભુઞ્જતે દેવદાનવાઃ। ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ પિશાચાશ્ચાન્નમેવ હિ ।। ૧૫.

આ જ અન્ન અગ્નિમાં હોમવામાં આવે છે, અને દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને પિશાચો — બધા જ અન્નનું સેવન કરે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુ પ્રોક્તે પાશુપતયોગો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલું 'પાશુપતયોગ' નામનું પંદરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અત ઊદ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૌચાચારસ્ય લક્ષણમ્। યદનુષ્ઠાય શુદ્ધાત્મા પ્રેત્ય સ્વર્ગં હિ ચાપ્નુયાત્ ।। ૧૬.

હવે હું શુદ્ધાચારના લક્ષણો સમજાવું છું, જેને પાળવાથી શુદ્ધ મનવાળો મનુષ્ય મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પામે છે.

ઉદકાર્થી તુ શૌચાનાં મુનીનામુત્તમં પદમ્ । યસ્તુ તેષ્વપ્રમત્તઃ સ્યાત્ સ મુનિર્ન્નાવસીદતિ ।। ૧૬.

પાણી મેળવવા ઇચ્છનાર માટે, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમાં ચેતન રહે છે, એવો મુનિ ક્યારેય પછાતો નથી.

માનાવમાનૌ દ્વોવેતૌ તાવેવાહુર્વિષામૃતે । અવમાનં વિષં તત્ર માનન્ત્વમૃતમુચ્યતે ।। ૧૬.

માન અને અપમાન — આ બેને અમૃત અને વિષ કહેવાય છે. અપમાન એ વિષ છે, અને માન એ અમૃત કહેવાય છે.

યસ્તુ તેષ્વપ્રમત્તઃ સ્યાત્ સ મુનિર્ન્નાવસીદતિ । ગુરોઃ પ્રિયહિતે યુક્તઃ સ તુ સંવત્સરં વસેત્ ।। ૧૬.

જેમાં ચેતન રહે છે, એવો મુનિ ક્યારેય પછાતો નથી. ગુરુના પ્રેમ અને કલ્યાણમાં જોડાઈને, એ એક વર્ષ સુધી રહેવું જોઈએ.

નિયમેષ્વપ્રમત્તસ્તુ યમેષુ ચ સદા ભવેત્ । પ્રાપ્યાનુજ્ઞાન્તતશ્ચૈવ જ્ઞાનાગમનમુત્તમમ્। અવિરોધેન ધર્મસ્ય વિચરેત્ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૧૬.

નિયમ અને યમોમાં હંમેશા ચેતન રહેવું જોઈએ. અનુમતિ મેળવીને, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન મેળવવું અને ધર્મનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના, આ ધરતી પર વિહાર કરવો.

ચક્ષુઃ પૂતં વ્રજેન્માર્ગં વસ્ત્રપૂતં જલં પિબેત્। સત્યપૂતાં વદેદ્વાણીમિતિ ધર્માનુશાસનમ્ ।। ૧૬.

દ્રષ્ટિથી શુદ્ધ થયેલો માર્ગ ચાલવો, કપડાંથી શુદ્ધ કરેલું પાણી પીવું, અને સત્યથી શુદ્ધ કરેલા શબ્દો બોલવા — આવું ધર્મનું ઉપદેશ છે.

આતિથ્યં શ્રાદ્ધયજ્ઞેષુ ન ગચ્છેદ્યોગવિત્ વ્કચિત્। એવં હ્યહિંસકો યોગી ભવેદિતિ વિચારણા ।। ૧૬.

યોગ જાણનારો કોઈપણ આતિથ્ય કે શ્રાદ્ધયજ્ઞમાં જતો નથી. આવું વર્તન રાખવાથી યોગી અહિંસક બને છે.

વહ્નૌ વિધૂમે વ્યઙ્ગારે સર્વૃસ્મિન્ ભુક્તવજ્જને। વિચરેન્મતિમાન્ યોગી ન તુ તેષ્વેવ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

જેમ અગ્નિ ધૂમ અને અંગાર વિના બધાં ઇંધણમાં રહે છે, તેમ જ બુદ્ધિશાળી યોગી લોકમાં ભોજન કરેલા માણસ જેવો વર્તે, પણ એમાં સતત રહેતો નથી.

યથૈવમવમન્યન્તે યથા પરિભવન્તિ ચ। યુક્તસ્તથા ચરેદ્ભૈક્ષં સતાં ધર્મમદૂષયન્ ।। ૧૬.

લોકો તેને અવગણે કે અપમાન કરે, તેમ છતાં એ યોગી સારા લોકોના ધર્મને બગાડ્યા વિના એ જ રીતે ભિક્ષા માંગે.

ભૈક્ષં ચરેદ્ગૃહસ્થેષુ યથાચારગૃહેષુ ચ। શ્રેષ્ઠા તુ પરમા ચેયં વૃત્તિરસ્યોપદિશ્યતે ।। ૧૬.

એ ગૃહસ્થો પાસેથી અને જેમના ઘરમાં યોગ્ય આચાર હોય એવા લોકો પાસેથી ભિક્ષા માંગે; એ જીવનપદ્ધતિ તેને માટે શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ ગણાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં ગૃહસ્થેષુ શાલીનેષુ ચરેદ્‌દ્વિજઃ। શ્રદ્દધાનેષુ દાન્તેષુ શ્રોત્રિયેષુ મહાત્મસુ ।। ૧૬.

પછી, દ્વિજ એવાં ગૃહસ્થો પાસે ભિક્ષા માંગે, જે શુદ્ધ, શ્રદ્ધાળુ, સંયમી, શાસ્ત્રજ્ઞ અને મહાન આત્માવાળા હોય.

અત ઊર્દ્ધ્વં પુનશ્ચાપિ અદુષ્ટપતિતેષુ ચ। ભૈક્ષચર્યા વિવર્ણેષુ જઘન્યા વૃત્તિરુચ્યતે ।। ૧૬.

આ પછી, જે પતિત કે દુષ્ટ નથી એવા, પણ ઓછા ગુણવાળા ઘરોમાં ભિક્ષા માંગવી, એ સૌથી નીચી જીવનપદ્ધતિ કહેવાય છે.

ભૈક્ષં યવાગૂં તક્રં વા પયો યાવકમેવ ચ। ફળમૂલં વિપવ્કં વા પિણ્યાકં શક્તિતોપિ વા ।। ૧૬.

એ ભિક્ષામાં યવની ખીચડી, છાશ, દૂધ, યવ, ફળ, મૂળ, સુકાં કણકના ટુકડા અથવા લોટ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે લઈ શકે છે.

ઇત્યેતે વૈ મયા પ્રોક્તા યોગિનાં સિદ્ધિવર્દ્ધનાઃ। આહારાસ્તેષુ સિદ્ધેષુ શ્રેષ્ઠં ભૈક્ષમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

આ રીતે, મેં યોગીઓના સિદ્ધિ વધારતા આહાર જણાવ્યા છે; એમાં શુદ્ધ ભિક્ષા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસે માસે સમશ્નુતે। ન્યાયતો યસ્તુ ભિક્ષેત સ પૂર્વોક્તાદ્વિશિષ્યતે ।। ૧૬.

જે માણસ દર મહિને એક વખત કુશના ટોચે રાખેલું પાણીનું એક બિંદુ ખાય છે, અથવા યોગ્ય રીતે ભિક્ષા માંગે છે, એ અગાઉ જણાવેલ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

યોગિનાં ચૈવ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠં ચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્ । એકં દ્વે ત્રીણિ ચત્વારિ શક્તિતો વા સમાચરેત્ ।। ૧૬.

બધા યોગીઓમાં ચાંદ્રાયણ વ્રત શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે એક, બે, ત્રણ કે ચાર ચક્ર કરી શકે છે.

અસ્તેયં બ્રહ્મચર્યઞ્ચ અલોભસ્ત્યાગ એવ ચ। વ્રતાનિ ચૈવ ભિક્ષૂણામહિંસા પરમાર્થિતા ।। ૧૬.

ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય, લોભ ન રાખવો, ત્યાગ, વ્રત, અહિંસા અને પરમ સત્યનિષ્ઠા — આ ભિક્ષુકોના નિયમો છે.

અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચમાહારલાઘવમ્। નિત્યંસ્વાધ્યાય ઇત્યેતે નિયમાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।। ૧૬.

કોઈ પર ગુસ્સો ન કરવો, ગુરુની સેવા કરવી, શુદ્ધતા, ઓછું ખાવું અને રોજ સ્વાધ્યાય — આ નિયમો ગણાય છે.

બીચયોનિર્ગુણવપુર્બદ્ધઃ કર્મભિરેવ ચ। યથા દ્વિપ ઇવારણ્યે મનુષ્યાણાં વિધીયતે ।। ૧૬.

માણસ કર્મથી બંધાયેલો છે, બીજથી જન્મે છે અને ગુણોથી તેની રચના થાય છે; જેમ જંગલમાં હાથી હોય તેમ, એ દુનિયામાં સ્થિર રહે છે.

પ્રાપ્યતે વાચિરાદેવાઙ્કુશેનેવ નિવારિતઃ। એવં જ્ઞાનેન શુદ્ધેન દગ્ધબીચો હ્યકલ્મષઃ। વિમુક્તબન્ધઃ શાન્તોઽસૌ મુક્ત ઇત્યભિધીયતે ।। ૧૬.

જેમ હાથીને અંકુશથી તરત જ રોકી શકાય છે, તેમ જ, શુદ્ધ જ્ઞાનથી બીજ દગ્ધ થાય ત્યારે માણસ પાપ અને બંધનથી મુક્ત, શાંત થાય છે અને મુક્ત કહેવાય છે.

વેદૈસ્તુત્યા સર્વયજ્ઞક્રિયાસ્તુ યજ્ઞે જપ્યં જ્ઞાનિનામાહુરગ્રયમ્। જ્ઞાનાદ્ધયાનં સઙ્ગરાગવ્યપેતં તસ્મિન્ પ્રાપ્તે શાશ્વતસ્યોપલબ્ધિઃ ।। ૧૬.

વેદો સર્વ યજ્ઞકર્મોની પ્રશંસા કરે છે, પણ જ્ઞાનોં માટે જપ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; જ્ઞાનથી આસક્તિ રહિત ધ્યાન થાય છે અને એમાં શાશ્વતને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

દમઃ શમઃ સત્યમકલ્મષત્વં મૌનં ચ ભૂતેષ્વખિલેષ્વથાર્જ્જવમ્। અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમિદં તથાર્જ્જવં પ્રાહુસ્તથા જ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વાઃ ।। ૧૬.

ઇન્દ્રિય સંયમ, મનની શાંતિ, સત્ય, પાવિત્ર્ય, મૌન, બધાં પ્રાણીઓ સાથે સીધું વર્તવું અને ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન — શુદ્ધ બુદ્ધિવાળાઓ આ ગુણોને શ્રેષ્ઠ કહે છે.

સમાહિતો બ્રહ્મપરોઽપ્રમાદી શુચિસ્તથૈવાત્મરતિર્જીતેન્દ્રિયઃ। સમાપ્નુયુર્યોગમિમં મહાધિયો મહર્ષયશ્ચૈવમનિન્દિતામલાઃ ।। ૧૬.

મહાન બુદ્ધિ, નિર્દોષ અને નિર્મળ ઋષિઓ, એકાગ્ર, બ્રહ્મમાં તત્પર, સાવધાન, શુદ્ધ, આત્મામાં આનંદ મેળવનારા અને ઇન્દ્રિયજિત, એ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

આશ્રમત્રયમુત્સૃજ્ય પ્રાપ્તસ્તુ પરમાશ્રમમ્। અતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે પ્રાપ્ય જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ।। ૧૭.

ત્રણ આશ્રમો છોડી અને સર્વોચ્ચ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા પછી, વર્ષના અંતે એ સર્વોત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે.

અનુજ્ઞાપ્ય ગુરૂંચૈવ વિચરેત્ પૃથિવીમિમામ્। સારભૂતમુપાસીત જ્ઞાનં યજ્જ્ઞેય સાધકમ્ ।। ૧૭.

ગુરુઓને વિદાય આપી, એ આ ધરતી પર ફરતો રહે, સાર શોધે અને જે જ્ઞાનથી જાણવું જોઈએ એનું પૂજન કરે.