વાયુપુરાણમ્

તતઃ સ્મરતિ સંસારચક્રેણ પરિવર્ત્તિતઃ। તસ્માત્તુ સતતં યુક્તો ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકઃ। તથા સમારભેદ્યોગં યથાત્માનં સ પશ્યતિ ।। ૧૫.

પછી, સંસારના ચક્રમાં ફરતી વખતે મનુષ્યને સ્મરણ થાય છે; તેથી હંમેશા ધ્યાનમાં તત્પર રહી, એવો યોગ કરવો જોઈએ કે પોતાનું સ્વરૂપ જાણી શકાય.

એષ આદ્યઃ પરં જ્યોતિરેષ સેતુરનુત્તમઃ। વિવૃદ્ધો હ્યેષ ભૂતાનાં ન સમ્ભેદશ્ચ શાશ્વતઃ ।। ૧૫.

આ જ પ્રાચીન અને પરમ પ્રકાશ છે, આ જ શ્રેષ્ઠ પુલ છે; એ જ સર્વ જીવોનું મૂળ છે અને એની એકતા સદાકાળ અવિભાજ્ય છે.

તદેનં સેતુમાત્માનં અગ્નિં વૈ વિશ્વતોમુખમ્। હૃદિસ્થં સર્વભૂતાનામુપાસીત વિધાનવિત્ ।। ૧૫.

આથી, જે વિધિ જાણે છે, એ સર્વ જીવોના હૃદયમાં રહેલા, સર્વ દિશામાં પ્રકાશિત થનારા આત્મા રૂપ પુલ અને અગ્નિનું ઉપાસન કરવી જોઈએ.

હુત્વાષ્ટાવાહુતીઃ સમ્યક્ શુચિસ્તદ્ગતમાનસઃ। વૈશ્વાનરં હૃદિસ્થન્તુ યથાવદનુપૂર્વશઃ। અપઃ પૂર્વ સકૃત્ પ્રાશ્ય તુષ્ણીં ભૂત્વા ઉપાસતે ।। ૧૫.

સાચી રીતે આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, શુદ્ધ મનથી અને મનને એમાં લીન કરીને, જે રીતે કહેલું છે એ પ્રમાણે હૃદયમાં વસેલા વૈશ્વાનરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. પહેલા પાણી પીને, મૌન રહીને ઉપાસના કરે છે.

પ્રાણાયેતિ તતસ્તસ્ય પ્રથમા હ્યાહુતિઃ સ્મૃતા। અપાનાય દ્વિતીયા તુ સમાનાયેતિ ચાપરા ।। ૧૫.

પહેલી આહુતિ પ્રાણ માટે કહેવાય છે; બીજી અપાન માટે છે, અને બીજી સમાન માટે છે.

ઉદાનાય ચતુર્થીતિ વ્યાનાયેતિ ચ પઞ્ચમી। સ્વાહા કારૈઃ પરં હુત્વા શેષં ભુઞ્જીત કામતઃ। અપઃ પુનઃ સકૃત્ પ્રાશ્ય ત્ર્યાચમ્ય હૃદયં સ્પૃશેત્ ।। ૧૫.

ચોથી ઉદાન માટે છે અને પાંચમી વ્યાન માટે છે. પછી 'સ્વાહા' ઉચ્ચારીને બાકી રહેલી આહુતિઓ અર્પણ કરીને, ઈચ્છા મુજબ બાકી રહેલું ભોજન લઈ શકે છે. ફરી એકવાર પાણી પીધા પછી, ત્રણ વખત આચમન કરીને, હૃદયને સ્પર્શ કરવું જોઈએ.

ૐપ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસ્યાત્મા રુદ્રો હ્યાત્મા વિશાન્તકઃ। સ રુદ્રો હ્યાત્મનઃ પ્રાણા એવમાપ્યાયયેત્ સ્વયમ્ ।। ૧૫.

'ઓમ' — પ્રાણોનું બંધન એ જ આત્મા છે; રુદ્ર એ જ આત્મા છે, બધાનું અંત કરનાર છે. એ રુદ્ર આત્માના પ્રાણો છે; એ રીતે, એ પોતે જ તેમને પોષે છે.

ત્વં દેવાનામપિ જ્યેષ્ઠ ઉગ્રસ્ત્વં ચતુરો વૃષા । મૃત્યુઘ્નોઽસિ ત્વમસ્મભ્યં ભદ્રમેતદ્ધુતં હવિઃ ।। ૧૫.

તમે દેવોમાં સૌથી વડીલા છો; તમે ભયંકર છો, અને તમે ચાર વૃષભ છો. તમે મૃત્યુનો નાશ કરો છો; અમારે માટે આ આહુતિ શુભ થાઓ.

એવં હૃદયમાલભ્ય પાદાઙ્ગુષ્ઠે તુ દક્ષિણે। વિશ્રાવ્ય દક્ષિણં પાણિં નાભિં વૈ પાણિના સ્પૃશેત્ । તતઃ પુનરુપસ્પૃશ્‌ય ચાત્માનમભિસંસ્પૃશેત્ ।। ૧૫.

આ રીતે હૃદયને સ્પર્શ કર્યા પછી, જમણા પગના અંગૂઠાને સ્પર્શ કરવો, પછી જમણા હાથથી બહાર કાઢવું અને હાથથી નાભિને સ્પર્શ કરવી. પછી ફરીથી શુદ્ધિ કરીને, પોતાને સ્પર્શ કરવું.

અક્ષિણી નાસિકા શ્રોત્રે હૃદયં શિર એવ ચ। દ્વાવાત્માનાવુભાવેતૌ પ્રાણાપાનાવુદાહૃતૌ ।। ૧૫.

આંખો, નાક, કાન, હૃદય અને માથું — એ બધું કહેવાયું છે. બે આત્મા એટલે પ્રાણ અને અપાન છે.

તયોઃ પ્રાણોઽન્તરાત્માસ્ય બાહ્યોઽપાનોઽત ઉચ્યતે। અન્નં પ્રાણસ્તથાપાનં મૃત્યુર્જ્જીવિતમેવ ચ ।। ૧૫.

એમાં પ્રાણ અંદરનો આત્મા છે, અને અપાન બહારનો છે, એમ કહેવાય છે. અન્ન પ્રાણ છે, અને અપાન પણ; મૃત્યુ અને જીવન પણ એ જ છે.

અન્નં બ્રહ્મ ચ વિજ્ઞેયં પ્રજાનાં પ્રસવસ્તથા। અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે સ્થિતિરન્નેન ચેષ્યતે। વર્દ્ધન્તે તેન ભૂતાનિ તસ્માદન્નન્તદુચ્યતે ।। ૧૫.

અન્ન અને બ્રહ્મને સંતાનના મૂળરૂપે જાણવું જોઈએ. અન્નમાંથી જ પ્રાણીઓ જન્મે છે; તેમનું જીવન અન્નથી જ ચાલે છે. એથી જ પ્રાણીઓ વધે છે; એટલે તેને 'અન્ન' કહેવામાં આવે છે.

તદેવાગ્નૌ હુતં હ્યન્નં ભુઞ્જતે દેવદાનવાઃ। ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ પિશાચાશ્ચાન્નમેવ હિ ।। ૧૫.

આ જ અન્ન અગ્નિમાં હોમવામાં આવે છે, અને દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને પિશાચો — બધા જ અન્નનું સેવન કરે છે.

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુ પ્રોક્તે પાશુપતયોગો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રીમહાપુરાણમાં વાયુ દ્વારા કહેલું 'પાશુપતયોગ' નામનું પંદરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

અત ઊદ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૌચાચારસ્ય લક્ષણમ્। યદનુષ્ઠાય શુદ્ધાત્મા પ્રેત્ય સ્વર્ગં હિ ચાપ્નુયાત્ ।। ૧૬.

હવે હું શુદ્ધાચારના લક્ષણો સમજાવું છું, જેને પાળવાથી શુદ્ધ મનવાળો મનુષ્ય મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પામે છે.

ઉદકાર્થી તુ શૌચાનાં મુનીનામુત્તમં પદમ્ । યસ્તુ તેષ્વપ્રમત્તઃ સ્યાત્ સ મુનિર્ન્નાવસીદતિ ।। ૧૬.

પાણી મેળવવા ઇચ્છનાર માટે, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમાં ચેતન રહે છે, એવો મુનિ ક્યારેય પછાતો નથી.

માનાવમાનૌ દ્વોવેતૌ તાવેવાહુર્વિષામૃતે । અવમાનં વિષં તત્ર માનન્ત્વમૃતમુચ્યતે ।। ૧૬.

માન અને અપમાન — આ બેને અમૃત અને વિષ કહેવાય છે. અપમાન એ વિષ છે, અને માન એ અમૃત કહેવાય છે.

યસ્તુ તેષ્વપ્રમત્તઃ સ્યાત્ સ મુનિર્ન્નાવસીદતિ । ગુરોઃ પ્રિયહિતે યુક્તઃ સ તુ સંવત્સરં વસેત્ ।। ૧૬.

જેમાં ચેતન રહે છે, એવો મુનિ ક્યારેય પછાતો નથી. ગુરુના પ્રેમ અને કલ્યાણમાં જોડાઈને, એ એક વર્ષ સુધી રહેવું જોઈએ.

નિયમેષ્વપ્રમત્તસ્તુ યમેષુ ચ સદા ભવેત્ । પ્રાપ્યાનુજ્ઞાન્તતશ્ચૈવ જ્ઞાનાગમનમુત્તમમ્। અવિરોધેન ધર્મસ્ય વિચરેત્ પૃથિવીમિમામ્ ।। ૧૬.

નિયમ અને યમોમાં હંમેશા ચેતન રહેવું જોઈએ. અનુમતિ મેળવીને, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન મેળવવું અને ધર્મનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના, આ ધરતી પર વિહાર કરવો.

ચક્ષુઃ પૂતં વ્રજેન્માર્ગં વસ્ત્રપૂતં જલં પિબેત્। સત્યપૂતાં વદેદ્વાણીમિતિ ધર્માનુશાસનમ્ ।। ૧૬.

દ્રષ્ટિથી શુદ્ધ થયેલો માર્ગ ચાલવો, કપડાંથી શુદ્ધ કરેલું પાણી પીવું, અને સત્યથી શુદ્ધ કરેલા શબ્દો બોલવા — આવું ધર્મનું ઉપદેશ છે.

આતિથ્યં શ્રાદ્ધયજ્ઞેષુ ન ગચ્છેદ્યોગવિત્ વ્કચિત્। એવં હ્યહિંસકો યોગી ભવેદિતિ વિચારણા ।। ૧૬.

યોગ જાણનારો કોઈપણ આતિથ્ય કે શ્રાદ્ધયજ્ઞમાં જતો નથી. આવું વર્તન રાખવાથી યોગી અહિંસક બને છે.

વહ્નૌ વિધૂમે વ્યઙ્ગારે સર્વૃસ્મિન્ ભુક્તવજ્જને। વિચરેન્મતિમાન્ યોગી ન તુ તેષ્વેવ નિત્યશઃ ।। ૧૬.

જેમ અગ્નિ ધૂમ અને અંગાર વિના બધાં ઇંધણમાં રહે છે, તેમ જ બુદ્ધિશાળી યોગી લોકમાં ભોજન કરેલા માણસ જેવો વર્તે, પણ એમાં સતત રહેતો નથી.

યથૈવમવમન્યન્તે યથા પરિભવન્તિ ચ। યુક્તસ્તથા ચરેદ્ભૈક્ષં સતાં ધર્મમદૂષયન્ ।। ૧૬.

લોકો તેને અવગણે કે અપમાન કરે, તેમ છતાં એ યોગી સારા લોકોના ધર્મને બગાડ્યા વિના એ જ રીતે ભિક્ષા માંગે.

ભૈક્ષં ચરેદ્ગૃહસ્થેષુ યથાચારગૃહેષુ ચ। શ્રેષ્ઠા તુ પરમા ચેયં વૃત્તિરસ્યોપદિશ્યતે ।। ૧૬.

એ ગૃહસ્થો પાસેથી અને જેમના ઘરમાં યોગ્ય આચાર હોય એવા લોકો પાસેથી ભિક્ષા માંગે; એ જીવનપદ્ધતિ તેને માટે શ્રેષ્ઠ અને ઉત્તમ ગણાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં ગૃહસ્થેષુ શાલીનેષુ ચરેદ્‌દ્વિજઃ। શ્રદ્દધાનેષુ દાન્તેષુ શ્રોત્રિયેષુ મહાત્મસુ ।। ૧૬.

પછી, દ્વિજ એવાં ગૃહસ્થો પાસે ભિક્ષા માંગે, જે શુદ્ધ, શ્રદ્ધાળુ, સંયમી, શાસ્ત્રજ્ઞ અને મહાન આત્માવાળા હોય.

અત ઊર્દ્ધ્વં પુનશ્ચાપિ અદુષ્ટપતિતેષુ ચ। ભૈક્ષચર્યા વિવર્ણેષુ જઘન્યા વૃત્તિરુચ્યતે ।। ૧૬.

આ પછી, જે પતિત કે દુષ્ટ નથી એવા, પણ ઓછા ગુણવાળા ઘરોમાં ભિક્ષા માંગવી, એ સૌથી નીચી જીવનપદ્ધતિ કહેવાય છે.

ભૈક્ષં યવાગૂં તક્રં વા પયો યાવકમેવ ચ। ફળમૂલં વિપવ્કં વા પિણ્યાકં શક્તિતોપિ વા ।। ૧૬.

એ ભિક્ષામાં યવની ખીચડી, છાશ, દૂધ, યવ, ફળ, મૂળ, સુકાં કણકના ટુકડા અથવા લોટ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે લઈ શકે છે.

ઇત્યેતે વૈ મયા પ્રોક્તા યોગિનાં સિદ્ધિવર્દ્ધનાઃ। આહારાસ્તેષુ સિદ્ધેષુ શ્રેષ્ઠં ભૈક્ષમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૧૬.

આ રીતે, મેં યોગીઓના સિદ્ધિ વધારતા આહાર જણાવ્યા છે; એમાં શુદ્ધ ભિક્ષા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અબ્બિન્દું યઃ કુશાગ્રેણ માસે માસે સમશ્નુતે। ન્યાયતો યસ્તુ ભિક્ષેત સ પૂર્વોક્તાદ્વિશિષ્યતે ।। ૧૬.

જે માણસ દર મહિને એક વખત કુશના ટોચે રાખેલું પાણીનું એક બિંદુ ખાય છે, અથવા યોગ્ય રીતે ભિક્ષા માંગે છે, એ અગાઉ જણાવેલ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.